Skip to main content

Duke shpëtuar Kinemanë Lumbardhi

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Një histori qëndrueshmërie dhe rigjallërimi

Kinemaja Lumbardhi është themeluar në vitin 1952 në Prizren, Kosovë, gjatë epokës së Jugosllavisë Socialiste. Ajo Ishte pjesë e një ndërtimi kulturor modern në një vend të sapoformuar, që synonte të edukonte masat me ideologjinë e re përmes filmit. Fillimisht kinemaja funksiononte në ambiente të mbyllura dhe në vitin 1959 u hap edhe një kinema në natyrë për shfaqje publike.  Megjithatë, kinemaja u përball me kërcënime të vazhdueshme shembjeje që në vitet e para. Në vitin 1972, kur kinemaja kishte vetëm 20 vite hapur, autoritetet morën një vendim për ta shembur atë. Më vonë në vitet 1980, madje u mbajt një konkurs arkitekturor për të riprojektuar të gjithë lagjen, duke përfshirë edhe kinemanë, si një kompleks i madh kulturor. Pavarësisht këtyre përpjekjeve, të gjitha tentimet për shembje ose rizhvillim dështuan për arsye të ndryshme. Në vitin 2007, autoritetet bashkiake vendosën edhe një herë të shembin kinemanë, duke paraqitur një kërcënim më serioz me makineritë e shembjes në gatishmëri. Për fat të mirë, një iniciativë e rezistencës civile e minutës së fundit arriti të ndalojë shembjen e saj, duke e shpëtuar atë nga shkatërrimi.

“Ceremonia e hapjes së DokuFest-it u zëvendësua me një akt proteste , e cila më vonë mori mbështetjen e 58 organizatave të shoqërisë civile nga mbarë Kosova, publikut dhe shumë palëve të interesuara institucionale. Ishte një sukses i jashtëzakonshëm dhe hodhi hapin e parë drejt shpëtimit të Kinemasë Lumbardhi”.

Iniciativa „Nisma për Mbrojtjen e Kinemasë  Lumbardhi ” e udhëhequr nga DokuFest dhe EC Ma Ndryshe, së pari mblodhi me sukses mbi 8 mijë nënshkrime, dhe organizoi protesta për të ushtruar presion publik mbi autoritetet, duke parandaluar në mënyrë efektive shembjen që po afrohej. Megjithatë, nuk u ndërmor asnjë veprim i mëvonshëm për aktivizimin  e kinemasë e cila ishte mbyllur pas luftës.. Megjithëse kinemaja u rihap jo zyrtarisht si SHKA – Shoqëria  Kulturore Artistike me iniciativë private për një periudhë të shkurtër dyvjeçaremidis viteve 2012-2014,  me një bar lokal dhe ambient eventesh që funksiononin në ato ambiente, për pjesën më të madhe të 7 viteve nuk u bënë përpjekje  për të rihapur kinemanë dhe rikthimin e saj në përdorim publik, shpjegon Ares Shporta,  drejtori i Fondacionit  Lumbardhi. Në vitin 2014, u bë një përpjekje tjetër dhe e fundit për të shembur kinemanë, përmes  privatizimit nga AKP dhe planet e bashkisë për të “zgjeruar rrugën”, duke rihapur debatet për një parking apo një qendër tregtare, siç ndodhi në shumë qytete të Rajonit.

Ares rrëfen se vendimi për shembjen e kinemasë është shpallur tre javë para festivalit të filmit të njohur ndërkombëtarisht, DokuFest, i cili mbahet çdo vit në Prizren dhe e shfrytëzon kinemanë si vendin kryesor që nga viti 2002 ,”

Dështimi i përpjekjes  së mëparshme për shembje shërbeu si një mësim i vlefshëm, duke nxitur aktivistët në Prizren të ndërmarrin veprime vendimtare dhe të themelojnë Fondacionin Lumbardhi si një organizatë joqeveritare të pavarur. Misioni i tyre ishte të përdornin kinemanë si një vend të trashëgimisë kulturore të aksesueshme për të gjithë dhe të advokonin në mënyrë aktive për zbatimin e 7 qëllimeve të nismës.. Nën iniciativën e fondacionit, përveç ndërhyrjeve emergjente në çati dhe ndërhyrjeve të vogla që e bënë kinemanë më të përdorshme,, restaurimi i kinemasë në natyrë, i njohur ndryshe si Kino Bahçe, u ndërmor midis 2019 dhe 2020në bashkëpunim me CHwB Kosova dhe projektimit nga Khora Office përmes një projekti të menaxhuar nga UNDP-ja dhe fondet e Bashkimit Evropian. Më pas,, projekti i detajuar për planin gjithëpërfshirës të restaurimit të kompleksit të kinemasë dhe trotuarit u zbatua në vjeshtën e vitit 2022.

Paralelisht, Fondacioni Lumbardhi lehtësoi një proces bashkëpunimi që përfshin shumë aktorë për të zhvilluar një plan menaxhimi për Kinema Lumbardhi. Plani synonte të ruante rëndësinë e trashëgimisë kulturore të kinemasë, të nxiste zhvillimin e qëndrueshëm socio-ekonomik, ta rigjallëronte atë si qendër kulturore publike dhe ta integronte atë në strukturën kulturore të Prizrenit. Për të arritur këto synime, fondacioni mblodhi së bashku artistë, shkencëtarë socialë dhe studiues të cilët filluan projekte të ndryshme, duke gjeneruar njohuri të reja dhe duke u angazhuar me një audiencë të gjerë.

Në ndjekje të një modeli të qëndrueshëm ekonomik, Kinemaja Lumbardhi kombinoi me sukses të ardhurat e veta të fituara nga kafeneja, të ardhurat nga qiratë dhe shitjet e biletave me burime të jashtme financimi. Si rezultat, fondacioni tani punëson mbi 1 2 anëtarë të stafit dhe bashkëpunon me rreth 10 bashkëpunëtorë të jashtëm, duke dhënë një kontribut pozitiv në ekonominë lokale

“Rasti ynë tregon se shembja dhe ndërtimi nga e para nuk janë mundësitë e vetme. Ripërdorimi i një ndërtese duke restauruar dhe përmirësuar  vlerat e saj historike, sociale dhe artistike mund ta bëjë atë përsëri funksionale.”

Rreth programit

Instrumenti për Asistencën e Para-Aderimit (IPA) është mjeti me të cilin BE-ja ka mbështetur reformat në rajonin e zgjerimit me asistencë financiare dhe teknike që nga viti 2007. Fondet IPA ndërtojnë kapacitetet e përfituesve gjatë gjithë procesit të anëtarësimit, duke rezultuar në zhvillime progresive dhe pozitive në rajon.

Për periudhën 2007-2013, Instrumenti i Asistencës së Para-Aderimit (IPA) kishte një buxhet prej 11.5 miliardë euro. Pasardhësit të tij, IPA II, iu ndanë 12.8 miliardë euro për periudhën 2014-2020. Për periudhën e kornizës financiare shumëvjeçare 2021-2027, zarfi buxhetor IPA III është 14,162 miliardë euro.

Gjatë përpjekjes së fundit për shembjen e kinemasë në vitin 2014, Bashkimi Evropian mbështeti fuqishëm iniciativën qytetare për mbrojtjen e saj. Më pas, në vitin 2018, Bashkimi Evropian u zotua gjithashtu për një mbështetje të konsiderueshme, duke siguruar 1.5 milionë euro financim për restaurimin e ardhshëm të kinemasë. Projekti i restaurimit përfshin instalimin e sistemeve të reja të ngrohjes, ventilimit dhe ftohjes, përshtatjen e prapaskenave dhe hapësirave të punës, ruajtjen e zonave të dukshme si ballkoni dhe salla e shfaqjes, si dhe mirëmbajtjen e elementëve të tjerë që kontribuojnë në identitetin unik të kinemasë. Për më tepër, projekti do të lehtësojë krijimin e një hapësire kafeneje dhe do të përfshijë ndërhyrje të jashtme për t’u përshtatur me planifikimin urban.

„Përkrahja nga Bashkimi Evropian është thelbësore, pasi kinemaja aktualisht funksionon me kapacitet të plotë vetëm për pesë muaj çdo vit. Me përfundimin e restaurimit do të  mundësohet shfrytëzimi i kinemasë gjatë stinës së dimrit dhe vjeshtës për filma, koncerte, shfaqje dhe veprimtari të ngjashme”, shpjegon Ares. Ai thekson më tej se projekti i financuar nga BE do të rrisë rentabilitetin e ndërtesës, duke rezultuar në rritjen e të ardhurave. Për më tepër, nga pikëpamja estetike, ndërtesa do të bëhet më tërheqëse për publikun e gjerë. “Veprimi ynë tregon se shembja dhe ndërtimi nga e para  nuk janë mundësitë e vetme. Ripërdorimi i një ndërtese duke rigjallëruar dhe ruajtur vlerat e saj historike, sociale dhe artistike mund ta bëjë atë sërish funksionale”, shton Ares.

Nxitja e rritjes dhe zhvillimit të shëndetshëm në institucionet parashkollore të Sarajevës

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Një projekt i financuar nga BE-ja fuqizon edukatorët dhe prindërit për zhvillim optimal të fëmijëve në Bashkinë Qendër të Sarajevës në Bosnje dhe Hercegovinë.

Në vitin 2019, Instituti për Popullsinë dhe Zhvillimin (IPD), një organizatë e shoqërisë civile nga Bosnja dhe Hercegovina, kreu një anketë që përfshinte 127 edukatorët në Kantonin e Sarajevës. Qëllimi ishte identifikimi i kërkesave të tyre për mbështetje shtesë profesionale në zbatimin e programit për rritje dhe zhvillim të shëndetshëm, i cili merr mbështetje nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Rinisë së Kantonit të Sarajevës. Gjatë këtij procesi, IPD njohu domosdoshmërinë e punës së vazhdueshme me fëmijët parashkollorë. Duke shfrytëzuar gjetjet e sondazhit të vitit 2019 dhe me udhëzimet e ekspertëve, ata zhvilluan një paketë edukative për të rritur aftësitë emocionale dhe shoqërore të fëmijëve.

Kjo paketë është krijuar posaçërisht për të trajtuar nevojat e prindërve dhe edukatorëve. Për të ofruar udhëzime të duhura mbi përdorimin e tij dhe për të përmbushur në mënyrë efektive nevojat e fëmijëve të moshës katër deri në gjashtë vjeç, IPD nisi një projekt shtesë të titulluar “Promoting Healthy Growth and Development of Children in Preschool Institutions in the Municipality Center Sarajevo.” Ky projekt po zbatohet si pjesë e programit ReLOaD2, i cili mbështetet financiarisht nga Bashkimi Evropian dhe zbatohet nga Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP).

“Ne kemi krijuar platformën e internetit “Healthy Growth and Development”, duke u mundësuar prindërve të marrin pjesë në kurse trajnimi online dhe të fitojnë njohuri praktike që mund t’i praktikojnë së bashku me fëmijët e tyre.”

Sipas koordinatorit të projektit Amer Džekman, iniciativa përfshin 19 institucione parashkollore dhe 50 edukatorë nga kjo Bashki. Këta edukatorë morën pjesë në Workshop-e dyditore që synonin rritjen e aftësive dhe kompetencave të tyre të nevojshme për zbatimin e projektit. Çdo institucion parashkollor mori një “Çantë kopshti” që përmban një përzgjedhje të mjeteve praktike që lehtësojnë angazhimin me fëmijët. Veçanërisht, Çantat e kopshtit përfshijnë kukulla të quajtura Hana dhe Dado, të cilat janë bërë pjesë integrale e jetës së përditshme të fëmijëve në Qendrën Bashkiake të Sarajevës.

Džekman sqaron se këto kukulla shërbejnë si një mjet argëtues që edukatorët e përdorin për të dhënë udhëzime të vlefshme për rritjen dhe zhvillimin e shëndetshëm. Nëpërmjet lojës, fëmijët kuptojnë konceptet e mbajtjes së një stili jetese të shëndetshëm pa u munduar. Për më tepër, Çantat e kopshtit përmbajnë fletë pune, postera, kartolina fotografish dhe karta emocionesh që përputhen me veprimtaritë e projektit.  Për më tepër, Džekman thekson rolin vendimtar të përfshirjes së prindërve në zbatimin e projektit. “Ne kemi krijuar platformën e internetit “‘Healthy Growth and Development”, duke u mundësuar prindërve të marrin pjesë në kurse trajnimi online dhe të fitojnë njohuri praktike që mund t’i praktikojnë së bashku me fëmijët e tyre,” shpjegon Džekman.

“Dhuna fizike ka tendencë të shfaqet më vonë tek djemtë, ndërsa tek vajzat dominojnë forma të ndryshme të dhunës verbale. Djemtë që përjetojnë dhunë fizike në moshë të hershme kanë dy herë më shumë gjasa të bëhen vetë dhunues, duke u përfshirë në zënka, duke mbajtur armë dhe duke shfaqur sjellje të dhunshme në marrëdhënie. Këto shqetësime theksojnë rëndësinë e zbatimit të programeve që ndajnë qëllime të përbashkëta me ‘Rritjen dhe Zhvillimin e Shëndetshëm’ gjatë fëmijërisë së hershme.”

Rreth projektit

Programi Rajonal për Demokracinë Lokale në Ballkanin Perëndimor 2 (ReLOaD2) është një vazhdimësi e nismave të mbështetura nga BE – Projekti për Forcimin e Demokracisë Lokale (LOD, 2009-2016) dhe Programi Rajonal i zgjeruar më pas për Demokracinë Lokale në Ballkanin Perëndimor (ReLOaD, 2017-2020). Ashtu si projektet e mëparshme, ky projekt financohet nga Bashkimi Evropian (BE) dhe zbatohet nga United Nations Development Program (UNDP). ReLOaD2 zbatohet në Ballkanin Perëndimor, në veçantinë Shqipëri, Bosnjë dhe Hercegovinë (BiH), Kosovë *, Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe Serbinë.

Gjithsej 150 prindër kanë përfunduar kursin e trajnimit online për “Healthy Growth and Development”, me mbi 200 prej tyre në qasje më shërbimet e konsultimit dhe mbështetjes përmes platformës IPD Facebook “Parent Advisors”.

Maja Alihodžić, një nënë, fëmija i së cilës mori pjesë në program, shprehu se si trajnimi i ka ndihmuar prindërit të kapërcejnë sfidat e përditshme në rritjen e të vegjëlve të tyre. “Për herë të parë ndjeva se fëmijët trajtoheshin dhe ju flitej ndryshe. Këshillat që morëm ndihmuan shumë në adresimin e temave të ndryshme duke promovuar bisedën e hapur dhe të mësuarit së bashku. Besoj se tani e kemi kuptuar më mirë njëri-tjetrin dhe ndihem më i pajisur për të përballuar situata të ndryshme. Shpresoj se programe të ngjashme do të jenë të disponueshme në shkollat ​​fillore, duke e bërë pjesëmarrjen e prindërve dhe edukimin e fëmijëve një praktikë standarde në të gjitha institucionet arsimore”, thotë Alihodžić.

IPD thekson një rritje të dhunës, ngacmimit dhe abuzimit verbal si midis djemve dhe vajzave, madje edhe në klasat e ulëta të shkollës fillore. Džekman vëren, “Dhuna fizike zakonisht shfaqet më vonë tek djemtë, ndërsa forma të ndryshme të dhunës verbale dominojnë tek vajzat. Djemtë që përjetojnë dhunë fizike në moshë të hershme kanë dy herë më shumë gjasa të bëhen vetë dhunues, duke u përfshirë në zënka, duke mbajtur armë dhe duke shfaqur sjellje të dhunshme në marrëdhënie. Këto shqetësime theksojnë rëndësinë e zbatimit të programeve që ndajnë qëllime të përbashkëta me ‘Rritjen dhe Zhvillimin e Shëndetshëm’ gjatë fëmijërisë së hershme”, shton Džekman.

Më tej ai pohon se edukimi i fëmijëve për stile jetese të shëndetshme duhet të integrohet sistematikisht në të gjitha institucionet dhe agjencitë e kujdesit ndaj fëmijëve. Ofrimi i arsimit cilësor dhe promovimi i një stili jetese të shëndetshëm përputhet me Shtatëmbëdhjetë Objektivat e Zhvillimit të Qëndrueshëm të Kombeve të Bashkuara, të mbështetur nga projekti ReLOaD2 i financuar nga BE.

Fuqizimi vendor për Integrimin e Shqipërisë në Evropë

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Një nismë e financuar nga BE-ja po fuqizon bashkitë e Shqipërisë që të luajnë një rol më ndikues në procesin e integrimit në Evropë.

Në vitin 2014, Shqipëria ndërmori një nismë të rëndësishme për të reformuar sistemin e saj të qeverisjes vendore, duke u përpjekur për një decentralizim të vërtetë dhe thelbësor, duke u mbështetur në përpjekjet e mëparshme, por të pamjaftueshme. Kjo nismë synon të fuqizojë vetëqeverisjen vendore me financime të konsiderueshme dhe autoritet ekonomik, të drejta dhe detyra. Ajo synonte të rriste aftësitë administrative, investuese, rregullatore dhe të shërbimit në funksione thelbësore, duke përfshirë gjithashtu transferimin e përgjegjësive të tepërta. Në të njëjtën kohë reforma territoriale administrative synon të përmirësojë kufijtë e administrimit të shtetit duke riorganizuar njësitë e fragmentuara të qeveritare vendore. Ky ristrukturim synon të trajtojë problemin e shërbimit publik të pakënaqshëm që u ofrohen komuniteteve vendase dhe mungesës së ekonomive të shkallës, gjë që rezultoi në kosto të tepërta administrative. Qëllimi ka qenë krijimi i një sistemi territorial më koheziv dhe efikas që mund t’i përgjigjet më mirë nevojave të popullit.

„Megjithatë kjo pikëpamje është jo e saktë, pasi një pjesë e konsiderueshme e legjislacionit është zbatuar në nivelin vendor. Së fundmi dihet që integrimi në BE është një praktikë gjithëpërfshirëse, dhe bashkitë luajnë një rol thelbësor në këtë proces.”

Një aspekt tjetër thelbësor i trajtuar nga reforma e qeverisjes vendore në Shqipëri lidhet me rolin e bashkive në procesin e integrimit në Bashkimin Evropian (BE). Jolanda Trebicka, Drejtore Ekzekutive e Civil Society Organisation Europartners Development në Shqipëri (EPD) në atë kohë ishte ndër ekspertët e përfshirë aktivisht në procesin e reformës. Ajo thekson se midis autoriteteve mbizotëronte një mendim se integrimi në BE ishte fokusuar kryesisht në përafrimin e legjislacionit në nivel qendror, duke neglizhuar rëndësinë e qeverisjes vendore. „Megjithatë kjo pikëpamje është jo e saktë, pasi një pjesë e konsiderueshme e legjislacionit është zbatuar në nivelin vendor. Shqipëria ka nisur procesin e harmonizimit të legjislacionit kombëtar me legjislacionin e BE-së. Ashtu si në vendet e BE-së, vlerësimi në Shqipëri konfirmoi se 70% e legjislacionit të harmonizuar/përafruar me legjislacionin e BE-së zbatohet në nivel vendor. Së fundi, u pranua se integrimi në BE është një praktikë gjithëpërfshirëse dhe bashkitë luajnë një rol vendimtar në këtë proces”, thekson Trebicka. Rrjedhimisht, strategjia fillestare e decentralizimit synonte krijimin e këndeve të BE-së në 30 bashki të Shqipërisë deri në vitin 2020.

Në vitin 2017, BE-ja në Shqipëri nisi projektin “Bashkitë për Evropën”. Ky projekt kishte për qëllim ngritjen e rolit të bashkive në procesin e integrimit në BE në një nivel më të lartë. Duke filluar pothuajse nga e para, projekti ofroi mbështetje gjithëpërfshirëse në fusha të ndryshme, duke përfshirë ndihmën e të 61 bashkive në krijimin e njësive të BE-së dhe duke u mundësuar atyre të kryejnë detyrat e tyre në mënyrë efektive dhe efikase. Projekti organizoi disa seanca trajnimi për të rritur kapacitetin e bashkive për të hyrë në fondet e BE-së dhe mbështeti njësitë e BE-së në organizimin e eventeve të komunitetit vendor për të shpërndarë informacion në lidhje me BE-në.

“Ka fusha që kërkojnë përmirësime të mëtejshme. Megjithatë, mund të pohoj me besim se ne kemi hedhur bazat që bashkitë të marrin një rol shumë më domethënës në procesin e integrimit në BE në të ardhmen”.

Rreth projektit

Objektivi i përgjithshëm i projektit Bashkitë për Evropën (Municipalities for Europe) ishte të forcojë kapacitetet e qeverisjes bashkiake dhe ti jepte qytetarëve shqiptarë dhe administratave vendore shqiptare informacion mbi BE-në, politikat, programet dhe fondet e saj. Të gjitha aktivitetet e projektit u organizuan rreth komponentëve të mëposhtëm: Integrimi në BE dhe Koordinimi i Donatorëve, ndërtimi dhe trajnimi institucional, rrjetëzimi dhe komunikimi online, dukshmëria dhe ngjarjet dhe çështjet ndërsektoriale. Projekti i Asistencës Teknike ofroi mbështetje për krijimin dhe funksionimin efektiv të Njësive për Çështjet e BE-së në secilën bashki. Organet e BE-së luajnë një rol të rëndësishëm në menaxhimin e proceseve të brendshme të koordinimit (brenda bashkive) në lidhje me çështjet e BE-së, si dhe përbëjnë strukturën kryesore në drejtim të koordinimit dhe zbatimit të aktiviteteve për ndërgjegjësimin e komunitetit. Vlera e përgjithshme financiare e projektit (të dyja fazat) është 3.6 milionë euro.

Për më tepër, projekti ka ofruar mbështetjen e tij për Delegacionin e BE-së në zbatimin e aktiviteteve të informimit dhe komunikimit në nivel bashkiak. Kjo përfshin ndihmën në fushatat kundër migrimit të paligjshëm, promovimin e programit ERASMUS+ për të rinjtë në bashki dhe ngritjen e ndërgjegjësimit për programet e BE-së për mbështetjen e rurale në nivel lokal. Një fushatë e rëndësishme ishte “Europe is Here” që konsistonte në informimin e popullsisë vendase mbi kontributin e BE-së në zhvillimin social dhe ekonomik të komuniteteve vendore.

Në përgjithësi, projekti ka dhënë një kontribut të rëndësishëm dhe thelbësor në rritjen e kapaciteteve qeverisëse të bashkive në lidhje me çështjet që kanë të bëjnë me BE-në, duke dhënë rezultate pozitive. Projekti konsiderohet si një praktikë më e mirë në vendet e Ballkanit Perëndimor gjatë veprimtarisë së organizuar nga Komiteti i Rajonit në kuadër të Ditës së Zgjerimit (Enlargement Day), më 6 korrik 2022.  Megjithatë, zonja Trebicka pranon se ka ende vend për përmirësim. “Ka fusha që kërkojnë përmirësime të mëtejshme. Duhet bërë më shumë për të informuar dhe ngritur kapacitetet e të gjithë administratës vendore dhe për të mbështetur këshillat e qytetit për të luajtur një rol më aktiv në proceset e rëndësishme të integrimit në BE në terren. Megjithatë, mund të pohoj me besim se ne kemi hedhur bazat që bashkitë të marrin një rol shumë më domethënës në procesin e integrimit në BE në të ardhmen”, pohon Trebicka.

Transformimi i një hobi të thjeshtë në një biznes të sukseshëm

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Mbështetja e BE-së fuqizon një sipërmarrëse të re malazeze për të ngritur biznesin e saj dhe për të prodhuar lodra miqësore për mjedisin.

Jasna Radenović, një sipërmarrëse e re nga Mali i Zi, drejton një kompani krijuese që është e specializuar në prodhimin e lodrave miqësore me mjedisin. Banore e qytetit të Plavës, që ndodhet në rajonin verilindor të Malit të Zi, Jasna është nënë e tre fëmijëve. Me një popullsi prej mbi 3,000 banorësh, Plava shërben si qendra e Bashkisë së Plavës, e cila krenohet me një popullsi që tejkalon 9,000 banorë. Një dekadë më parë, Jasna synonte që fëmijët e saj të kishin lodra të punuara nga materiale natyrale. Duke pasur parasysh përzgjedhjen e kufizuar në dyqanet malazeze në atë kohë, Jasnas i lindi ideja t’i krijonte vetë lodrat. “Druri ishte një material që gjendet lehtësisht në qytetin tonë. Fillimisht, fillova të krijoja lodra stivimi prej druri, duke i përshtatur gradualisht dizajnet në përputhje me moshën dhe nevojat e fëmijëve të mi,” reflekton Jasna. Megjithatë, me kalimin e kohës, ky angazhim modest u shndërrua në diçka më thelbësore, duke bërë që Jasna ta transformonte atë në një biznes të vërtetë.

“Sot, ne krijojmë lodra miqësore me mjedisin duke përdorur drurin dhe pëlhura, për të përmbushur nevojat e të gjitha grupmoshave. Lodrat tona lehtësojnë të nxënit në fusha si matematika, shkronjat e para, notat muzikore, dhe gjeografia. Ato kontribuojnë në zhvillimin e aftësive motorike dhe stimulojnë imagjinatën e fëmijëve.”

Në 2020, Jasna shfrytëzoi rastin dhe aplikoi për skemën e fillimit të biznesit të ri të National Employment Agency e cila mori fonde nga Bashkimi Evropian dhe Qeveria e Malit të Zi. Kjo mbështetje financiare i mundësoi asaj të themelonte kompaninë e saj, “Three Wolves.“ “Sot, ne krijojmë lodra miqësore me mjedisin duke përdorur drurin dhe pëlhura, për të përmbushur nevojat e të gjitha grupmoshave. Lodrat tona lehtësojnë të nxënit në fusha si matematika, shkronjat e para, notat muzikore, dhe gjeografia. Ato kontribuojnë në zhvillimin e aftësive motorike dhe stimulojnë imagjinatën e fëmijëve.” shpjegon Jasna.

Përveç grantit të ofruar nga BE-ja përmes Employment Agency, të cilin Jasna e përdori për të blerë makineri dhe materiale për prodhimin e lodrave, ajo mori gjithashtu mbështetje të vlefshme monitorimi për të përmirësuar aftësitë e saj të planifikimit strategjik dhe marketingut. Nëpërmjet projektit rajonal të titulluar ” Promoting Inclusive Labour Market Solutions in the Western Balkans,” financuar nga Austrian Development Agency, zyra e UNDP-së në vend ofroi ndihmë mentorimi për pjesëmarrësit e programit të vetëpunësimit. “Duke qenë se nuk kisha eksperiencë të mëparshme biznesi, isha e pasigurt se në cilat produkte të fokusohesha dhe si të prezantohesha në mënyrë efektive në treg. Megjithatë, unë mora mbështetje të veçantë nga mentorët,“ ndan Jasna.

Ndërkohë Jasna aspiron për produktet e saj të bëhen një markë tregtare e Malit të Zi, ajo pranon sfidat e hasura nga gratë sipërmarrëse në vend. “Aspekti më sfidues është ekuilibrimi i përgjegjësive personale dhe atyre të biznesit. Të kesh tre djem të moshave të ndryshme kërkon menaxhimin efektiv të kohës, duke siguruar që shkollimi dhe aktivitetet e tyre jashtëshkollore të marrin kujdesin e duhur dhe njëkohësisht duke zhvilluar biznesin,” pranon Jasna.

“Nëse nuk e provoni, nuk do e dini asnjëherë shkallën e kapaciteteve tuaja. Kam besim se, ashtu si unë, ju do të merrni ndihmë dhe mbështetje nga sistemi.”

Rreth projektit

Programi i grantit që synon mbështetjen e vetëpunësimit dhe fillimit të biznesit është një grant i drejtpërdrejtë me vlerë 3.5 milion €. Bashkëfinancohet nga Bashkimi Evropian dhe Qeveria e Malit të Zi. Kjo iniciativë, e njohur si ” Self-Employment Grants Program,” është pjesë e EU-Montenegro Employment, Education, and Social Welfare Program (SOPEES), i cili ka një financimi total prej 18 milion € nga fondet e para-anëtarësimi i BE-së. Zbatimi i programit kryhet në bashkëpunim me Ministrinë e Zhvillimit Ekonomik dhe Ministrinë e Financave dhe Mirëqenies Sociale, duke marrë mbështetje nga Delegacioni i BE-së në Mal të Zi.

Mbështetja e grave në biznes është thelbësore, sidomos duke konsideruar se atë shpenzojnë mesatarisht  10 vite të jetës së tyre në punë të papaguara dhe kujdesin shtëpiak. Rëndësia e kësaj mbështetjeje ka qenë më e theksuar gjatë pandemisë së COVID-19, ku gratë të cilat nuk paguaheshin dhe mbanin përgjegjësitë shtëpiake e tejkaluan tregun e punës së meshkujve me 92% Një studimi kohëve të fundit i UNDP-së zbuloi se ndërkohë që 11% e grave raportuan se zakonisht nuk angazhoheshin me punë shtëpie, përqindja e burrave ishte shumë më e lartë në nivelin 42%.

Jasna pranon ekzistencën e paragjykimeve ndaj grave sipërmarrëse, që mund të dekurajojnë ato që nisin sipërmarrjet e tyre të biznesit. Ajo ndan eksperiencën e saj , duke thënë, “Kur njerëzit zbulojnë së një grua është drejtoreshë, shpesh lind një pyetje e vazhdueshme nëse ajo është në gjendje të përballojë sfidën. Megjithatë, unë qëndrova e vendosur për t’ia dalë mbanë dhe për të kapërcyer paragjykimet e tilla. Fatmirësisht, nuk kam hasur barriera të rëndësishme brenda sistemit. Përkundrazi, të gjithë ishin mbështetës dhe ndihmues.

Jasna inkurajon gratë e papunësuara të besojnë ne vetvete dhe të aplikojnë për programe që promovojnë sipërmarrjen e grave. Ajo është e vendosur në besimin e saj se kryesorja është marrja e nismave, duke thënë: “Nëse nuk përpiqeni, nuk do ta dini kurrë shkallën e aftësive tuaja. Kam besim se, ashtu si unë, ju do të merrni ndihmë dhe mbështetje nga sistemi.”

Revolucionarizimi i blegtorisë në Serbi

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Njihuni me RoboShepherd-in e shpikur në Science-Technology Park në Niš

Me shumë mundësi, shumë prej jush janë njohur me RoboCop, protagonistin e një filmi të viteve ‘80, i cili ishte gjysmë njeri dhe gjysmë makineri. Gjatë asaj epoke, koncepti i robotëve që zëvendësojnë njerëzit në role të ndryshme ishte thjesht një nocion i portretizuar në filmat fantashkencë. Megjithatë, gjatë dekadave në vijim, kjo ide u shndërrua gradualisht në realitet dhe në ditët e sotme jemi dëshmitarë të robotëve që na ndihmojnë në detyra të ndryshme. Kohët e fundit, një shembull i dukshëm i kësaj është shfaqur në Serbi. Megjithatë, këtë herë, objektivi nuk është të zëvendësohet puna njerëzore, por të adresohen detyrat që lidhen me sjelljen e kafshëve, veçanërisht ato që kanë të bëjnë me qentë e bagëtive.

 

Coming Computer Engineering, një kompani serbe e teknologjisë së informacionit, ka bashkëpunuar me inxhinierë nga University of Niš’s Faculty of Mechanical Engineering  për të zhvilluar dhe prezantuar një robot shumëfunksional të teknologjisë së fundit të njohur si RoboShepherd. Ky krijim novator shpalos një nga sfidat kryesore me të cilat përballen prodhuesit bujqësorë në Serbi: mungesën e punëtorëve në dispozicion.

“RoboShepherd është projektuar për të rigjallëruar blegtorinë tradicionale, duke përfshirë mbarështimin e bagëtive në kullota.”

“RoboShepherd është projektuar për të rigjallëruar blegtorinë tradicionale, duke përfshirë mbarështimin e bagëtive në kullota.” shprehet Dušan Krstić, menaxher i projektit në Coming Computer Engineering. “Duke pasur parasysh fuqinë e kufizuar të punës bujqësore në dispozicion, objektivi ynë ishte të zëvendësonim njerëzit me robotë. Këta robotë do t’i drejtojnë kafshët në kullota, do t’i mbrojnë nga grabitqarët dhe do të sigurohen që të kullosin sasinë e duhur të barit.” Perspektiva për të parë barinj robotikë që kujdesen për një tufë prej 620 delesh mund të bëhet një pamje e njohur në kullotat serbe. Përveç kujdesit për bagëtinë, Coming Computer po zhvillon gjithashtu robotë për detyra të tjera të ndryshme bujqësore, si mbjellja, ujitja, korrja dhe plugimi.

Ndryshe nga shumë makineri, këta asistentë elektronikë mund të funksionojnë në terrene jashtëzakonisht të pjerrëta.

“Ne kemi testuar aftësinë e prototipit për të tërhequr 345 kilogramë me një pjerrësi 30%, duke përdorur një sistem automatik të nivelimit,” shpjegon Nikola Velčev, një inxhiniere në Coming. “Ky sistem i lejon robotit të ulë pjesën e përparme kur ndeshet me zona të pjerrëta, duke e parandaluar rrëzimin e tij kur mban pesha të konsiderueshme ose tërheq një rimorkio.” Roboti është gjithashtu i përshtatshëm për veprimtarinë nivel me tokën, të tilla si mbledhja e luleshtrydheve, mund të rregullojë menjëherë platformën e tij robotike për të ngritur krahun deri në 2 metra lartësi. “Qëllimi ynë është zhvillimi i një platforme që mund të bashkëpunojë me shtesa të ndryshme për aktivitete të ndryshme,” shtjellon Velčev. “Roboti kontrollohet duke përdorur një levë, të pajisur me lëvizje të mbështetur nga sensorët që mund të zbulojë pengesat dhe t’i shmangë ato. Me ndihmën e navigatorit GPS, ai do të jetë në gjendje të kthehet në mënyrë autonome nga kullota në stalla.”

Gjatë tre viteve të ardhshëm, robotët do të hyjnë në prodhim, me një strategji çmimi që synon t’i bëjnë ata të përballueshëm për prodhuesit bujqësorë të shkallës së ulët. Aktualisht, robotët e këtij lloji kushtojnë mbi 100,000 €, duke i bërë ata të paarritshëm për shumicën e fermerëve në Serbi dhe në rajonet përreth.

“Thelbi i Science-Technology Park qëndron në krijimin e një komuniteti të kompanive novative, nxitjen e shkëmbimit të njohurive, mbështetjen e përbashkët, dhe pjesëmarrjen aktive në aktivitetet e organizuara.”

Rreth projektit

Projekti i Public Sector Research and Development (R&D) ka të bëjë me një sërë investimesh që synojnë rigjallërimin e aktivitetit publik të kërkimit dhe zhvillimit në vend. Investimet përfshijnë infrastrukturën e përditësuar dhe atë aktuale, krijimin e një qendre për promovimin e shkencës, ndërtimin e akomodimeve për studentët dhe akomodimi i  shkencëtarëve të rinj dhe krijimi i qendrave të ekselencës me prioritet fushën e kërkimit.  Kostoja e projektit është e vlerësuar në një kosto investimi të përllogaritur prej 420 milion €.  Projekti është tërësisht në përputhje me prioritetet e huadhënies së EIB-së për forcimin dhe zhvillimin e aktiviteteve në mbështetje të vendeve kandidate dhe vendeve të mundshëm për kandidat.  European Investment Bank, institucioni i financimit afatgjatë të Bashkimit Evropian, mbështet projekte të qëndrueshme të investimeve kapitale që çojnë përpara objektivat e politikës së BE-së. Në vendet e Ballkanit Perëndimor, operacionet financiare të EIB-së kontribuojnë në lehtësimin e procesit të integrimit me Bashkimin Evropian.  Që nga 2001, BEI-ja ka dhënë 2.6 miliardë € në favor të projektit në Serbi.

Ngritja e standardeve në bujqësinë e avancuar

Zakonisht, do të duheshin pesë deri në dhjetë vite për të zhvilluar zgjidhje të tilla dalluese bujqësore të bazuara në inteligjencën artificiale. Edhe për kompanitë botërore me teknologji të lartë të bazuara në qendra të shquara të teknologjisë së informacionit si Silicon Valley.  Megjithatë, novatorët në Science-Technology Park në Niš e arritën këtë sukses në tre vjet të jashtëzakonshëm, të ndihmuar nga mbështetja e  Republic of Serbia’s Innovation Fund  dhe Bashkimit Evropian.

Midis ndërmarrjeve të shumta që operojnë me Science-Technology Park në Niš, qëndron Coming Computer Engineering, një hapësirë novatore e inauguruar në 2020-ën,. Parku është kthyer në një pikë fokale rajonale për përparimin e projekteve novatore shkencore dhe teknologjike, së bashku me promovimin e tyre ndërkombëtar. Ai bashkëpunon ngushtë me komunitetin universitar dhe akademik, duke bërë bashkë mbi 500 inxhinier të rinj TI-je për ta shtyrë rajonin drejt shndërrimit në një qendër globale për teknologjitë më të avancuara.

“Thelbi i Science-Technology Park qëndron në krijimin e një komuniteti të kompanive novatore, nxitjen e shkëmbimit të njohurive, mbështetjen e përbashkët, dhe pjesëmarrjen aktive në aktivitetet e organizuara.” pohon Milan Ranđelović, drejtori i Science-Technology Park. “Qëllimi ynë është të forcojmë sipërmarrësit vendas të teknologjisë së lartë dhe të rrisim ndërgjegjësimin duke forcuar të gjithë ekosistemin e novacionit në rajon.

Së bashku me anëtarët virtualë, kompanitë e vendosura brenda Parkut kanë punësuar mesatarisht 5,000 individë. Ndërtimi i ambienteve të Science-Technology Park u financua nga qeveria serbe dhe një kredi nga European Investment Bank e siguruar në 2010-ën për sektorin e kërkimit dhe zhvillimit në Serbi.

Përmirësimi i Eficiencës së Energjisë në Godinat Publike: Transformimi i Infrastrukturës së Sarajevës

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Një projekt i financuar nga BE-ja po punon për rigjallërimin e godinave publike të Sarajevës për një të ardhme më të ndritshme dhe më të gjelbër.

Bosnje dhe Hercegovina është një vend që karakterizohet nga mungesa e konsiderueshme e eficiencës energjetike në sektorët e ndërtimit, industrisë dhe shërbimeve. Godinat publike në Bosnje dhe Hercegovina (BiH) kanë një konsum mesatar energjie tre herë më të lartë se mesatarja e BE-së, duke i bërë ato plotësisht me mungesë të eficiencës. Më shumë se 70% e godinave publike në BiH u ndërtuan mbi 30 vite më parë, pa marrë parasysh eficiencën e energjisë (EE). Për më tepër, mbi 80% e godinave të sektorit publik aktualisht mbështeten te lëndët djegëse fosile ose sisteme të ngrohjes qendrore, kryesisht me bazë qymyri.

Sarajeva, qyteti më i madh në vend me një popullsi mesatare prej 360,000, ndodhet në Kantonin e Sarajevës. Ky rreth administrativ rajonal përfshin qytetin e Sarajevës dhe zonat përreth tij, me një popullsi totale prej rreth 450,000. Kantoni i Sarajevës mbështetet shumë në importet e energjisë elektrike, duke përdorur 61.6% të energjisë elektrike të konsumuar në vitin 2021, ndërsa 38.3% u mor nga burimet vendase. Megjithatë, kjo zonë po bën progres, e mbështetur edhe nga Bashkimi Evropian përmes projektit “Energy Efficiency in Public Buildings in Sarajevo Canton”.

“BE-ja ka kënaqësinë të mbështesë përpjekjet e qeverisë së Kantonit të Sarajevës në trajtimin e ndotjes së ajrit përmes projekteve të shumta. Për këtë iniciativë specifike, e cila do të çojë në ngrohje më të pastër, izolim të përmirësuar dhe kushte të përgjithshme më të mira në shkolla, kopshte, konviktet e studentëve dhe klinikat ambulatore në Kantonin e Sarajevës, BE-ja ofron një grant prej 2 milionë euro. Ky projekt përfaqëson një hap të rëndësishëm drejt një përpjekjeje kolektive për të përmirësuar mjedisin dhe cilësinë e ajrit në Kantonin e Sarajevës.“

Falë një pakete financimi prej 10 milionë euro nga Bashkimi Evropian (BE) dhe European Bank for Reconstruction and Development (BERZH) po zhvillohet një nxitje e rëndësishme për eficiencën energjetike të godinave publike në Sarajevë. BE-ja ka dhënë 2 milionë euro, ndërsa BERZH-i ka kontribuar me një hua prej 8 milionësh euro për rinovimin e 40 ndërtesave në kryeqytetin e Bosnje-Hercegovinës. Këto punime janë nismat prioritare të  Green City Action Plan për Kantonin e Sarajevës.

Investimet u fokusuan kryesisht në 29 shkolla, struktura përkatëse, gjashtë kopshte, tre konvikte studentore dhe dy klinika ambulatore. Zbatimi i masave të kursimit të energjisë pritet të rezultojë në kursime të vlerësuara të energjisë afërsisht rreth 13.7 GWh dhe një reduktim vjetor prej 4,774 ton emetime CO2. Masat e eficiencës së energjisë përfshijnë prezantimin e sistemeve më të pastra dhe më efikase të ngrohjes, izolim të përmirësuar, ndriçim më të mirë dhe përmirësime të përgjithshme.

Një nga përfituesit e kësaj mbështetjeje është Kopshti Labudovi në Sarajevë, ku së fundmi kanë mbaruar punimet për eficiencën e energjisë. Këto punime përfshinin termoizolimin e fasadës, zëvendësimin e pjesshëm të hapjeve të amortizuara, instalimin e valvulave termostatike në radiatorët ekzistues, instalimin e kalorimetrave dhe kontrollin automatik të ngrohjes me pompë qarkulluese, zëvendësimin e ndriçimit joefikas me llamba të reja LED, si dhe përgatitjen dhe përcjelljen e masave për rinovimin e ndërtesave.

Gilles Rebattet, Shef i Operacioneve, Seksioni për Zhvillim Ekonomik, Burime Natyrore dhe Infrastrukturë në Delegacionin e BE-së në Bosnje dhe Hercegovinë, mori pjesë në ceremoninë e përfundimit të punimeve në Kopshtin Labudovi. Ai theksoi ndikimin e dëmshëm të ndotjes së ajrit, i cili ka pasoja të konsiderueshme ekonomike, redukton jetëgjatësinë dhe rrit kostot e trajtimit mjekësor. “BE-ja ka kënaqësinë të mbështesë përpjekjet e qeverisë së Kantonit të Sarajevës në trajtimin e ndotjes së ajrit përmes projekteve të shumta. Për këtë iniciativë specifike, e cila do të çojë në ngrohje më të pastër, izolim të përmirësuar dhe kushte të përgjithshme më të mira në shkolla, kopshte, konviktet e studentëve dhe klinikat ambulatore në Kantonin e Sarajevës, BE-ja ofron një grant prej 2 milionë euro. Ky projekt përfaqëson një hap të rëndësishëm drejt një përpjekjeje kolektive për të përmirësuar mjedisin dhe cilësinë e ajrit në kantonin e Sarajevës,” vuri në dukje Rebattet.

“Kopshti ynë ka bërë një ndryshim vërtet të mrekullueshëm që na dallon. Kemi izoluar godinën dhe kemi ndërruar të gjitha valvulat e sigurisë për ngrohje dhe besoj se si brezat e tanishëm ashtu edhe ato të ardhshëm do të shijojnë bukurinë e kopshtit tonë.”

Rreth projektit

Projekti ” Energy Efficiency in Public Buildings in Sarajevo Canton ” po zbatohet si pjesë e Regional Energy Efficiency Programme (REEP/REEP Plus) për Ballkanin Perëndimor. Ky program është identifikuar si një nga projektet kryesore në kuadër të “Renovation Wave” në skemën e investimeve “Clean Energy” të European Commission’s Economic and Investment Plan për Ballkanin Perëndimor. Këto projekte japin një kontribut të rëndësishëm në uljen e emetimeve të gazrave serrë dhe përmirësimin e standardeve të jetesës dhe shëndetit të qytetarëve.  Aktivitetet e kryera nën REEP/REEP Plus përputhen me Rregulloren e BE-së dhe Green Agenda Targets për Ballkanin Perëndimor, duke ndjekur pesë shtyllat e European Green Deal. The Regional Energy Efficiency Programme u krijua nga Western Balkans Investment Framework në 2012. Organizata të ndryshme bashkëpunojnë për ta bërë atë një sukses, duke e përfshirë Energy Community, the European Bank for Reconstruction dhe Development, European Commission dhe KfW Development Bank. Ai përfshin më shumë se 600 milionë euro investime nga BERZH-i dhe KfW Banking Group, të cilat kombinohen me grante nga WBIF.

Kopshti Labudovi në Sarajevë është godina e parë që i nënshtrohet një rinovimi të plotë, duke ofruar kushte më të mira për të vegjlit, ulur kostot e ngrohjes dhe minimizuar emetimet e dëmshme në ajër.

“Kopshti ynë ka bërë një ndryshim vërtet të mrekullueshëm që na dallon. Ne kemi izoluar ndërtesën dhe kemi ndërruar të gjitha valvulat e sigurisë për ngrohje dhe besoj se si brezat e tanishëm  ashtu edhe ato të ardhshëm do të shijojnë bukurinë e kopshtit tonë”, thekson Špresa Zenon, mësuese parashkollori prej shumë vitesh në Labudovi. Ajo shton se izolimi i strukturës ka ofruar një ambient më të këndshëm dhe të gëzuar për fëmijët e kopshtit.

EDUINO: Si lindi Biblioteka më e madhe e Arsimit Digjital në Maqedoninë e Veriut

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Nga zgjidhja afatshkurtër te Burimi Kombëtar: Rrugëtimi i EDUINO-s në Edukimin Digjital

Në fillimin e pandemisë COVID-19, kur shkollat u mbyllën dhe mësimi në distancë u bë i domosdoshëm, u bë e qartë se Maqedonia e Veriut nuk ishte e pajisur mirë për të përballuar kalimin nga arsimi tradicional në mësimin digjital në distancë. Nuk kishte burime të mjaftueshme digjitale për ta mbështetur këtë dhe mësuesit në përgjithësi ishin të papërgatitur për arsimin digjital. Ashtu si dhe në pjesët e tjera të rajonit, autoritetet u përballën me vështirësi për të përballuar sfidën dhe patën nevojë për ndihmë.

Organizata joqeveritare SmartUp – Social Innovation Lab, së bashku me UNICEF-in, BDE-n dhe ministritë kyç të arsimit në vend, kanë punuar për 3-4 vitet e fundit para pandemisë për të mbështetur inovacionin dhe bashkë-krijimin brenda sektorit të arsimit. Ata kishin arritur të trajnonin një grup bindës bashkëpunëtorësh dhe kishin zhvilluar disa platforma fillestare, të cilat mund t’i ristrukturonin me shpejtësi për të trajtuar këto sfida. Ata e pranuan sfidën dhe filluan të krijojnë atë që tani njihet si biblioteka më e madhe e arsimit digjital në Maqedoninë e Veriut.

“Ne në fillim prisnim të merrnim ndoshta 100 deri në 200 video mësimesh. Megjithatë, në dy ose tre ditët e para, ne kishim mbi 600 video mësimesh të dorëzuara nga mësuesit në mbarë vendin. Ishte emocionuese.”

Aleksander Lazovski, bashkëthemeluesi i SmartUp-it, ka zbuluar se organizata ka shpallur menjëherë një thirrje për mësuesit që të dorëzojnë video të shkurtra mësimesh për platformën EDUINO-s, pasi ata morën përsipër detyrën për të ofruar burime digjitale për të mbështetur mësimin në distancë në Maqedoninë e Veriut. “Ne në fillim prisnim të merrnim ndoshta 100 deri në 200 video mësimesh. Megjithatë, në dy ose tre ditët e para, ne kishim mbi 600 video mësimesh të dorëzuara nga mësuesit në mbarë vendin. Ishte emocionuese,“ u shpreh Aleksandar.

Ky sukses fillestar i bëri themeluesit të shohin potencialin e EDUINO-s si një zgjidhje kombëtare afatgjatë për arsimin digjital në Maqedoninë e Veriut. Platforma u zhvendos drejt këtij qëllimi pas periudhës së krizës, duke u kthyer në atë që themeluesit e quajnë “Portali kolektiv për zgjidhje arsimore digjitale.“ Platforma është ndërtuar mbi idenë e bashkë-krijimit dhe veprimit në komunitet, duke ofruar burime për mësuesit, prindërit dhe nxënësit në arsimin parashkollor, fillor dhe të mesëm.

Tani EDUINO përfshin tre seksione kryesore: EDUINO Schooling, EDUINO ECD, dhe EDUINO Laboratory. EDUINO Schooling përmban një bibliotekë video mësimesh, video udhëzuese mbi aftësitë digjitale të shekullit 21-të për edukatorët, lojëra digjitale dhe burime mësimore. EDUINO ECD ofron aktivitete të bazuara në lojëra dhe mundësi për zhvillimin profesional. Së fundi, EDUINO Laboratory është një laborator shkencor virtual 2D që ofron mësime eksperimentale rreth koncepteve shkencore dhe ndryshimeve klimatike.

“Këto seri webinar-esh të financuara nga BE-ja kanë mbështetur drejtpërdrejt zhvillimin profesional të të paktën 5000 arsimtarëvenë Maqedoninë e Veriut.”

Rreth projektit

EDUINO, platforma e Maqedonisë së Veriut për mësim digjital, nxiti një bashkësi praktikash dhe grumbulloi me sukses një sasi të madhe përmbajtjesh edukative nga mësues dhe arsimtarë anembanë vendit brenda disa javësh nga fillimi i pandemisë COVID-19.

Projekti ka arritur sukses të konsiderueshëm për sa i përket numrave dhe rezultateve. Disa arritje të dukshme përfshijnë krijimin e mbi 4500 video mësimore, të cilat kanë marrë rreth shtatë milionë shikime, si dhe zhvillimin e rreth 800 aktiviteteve të bazuara në lojëra që synojnë të ndihmojnë fëmijët e moshës 3-10 vjeç të mësojnë koncepte komplekse edukative duke përmirësuar aftësitë e tyre socio-emocionale. Projekti ka tërhequr gjithashtu mbi 25.000 anëtarë të regjistruar të komunitetit EDUINO.

Bashkimi Evropian ka njohur ndikimin dhe potencialin e EDUINO-s dhe ka mbështetur projektin duke u bërë partner. BE-ja ka financuar seritë e EDUINO Webinar, e cila ofron ngjarje interaktive për pjesëmarrësit që ndjekin leksione 60-90 minuta mbi tema novatore dhe të avancuara në fushën e arsimit përmes shembujve të praktikave të mira dhe këshillave nga praktikuesit ose ekspertët. Sipas Aleksandrit, seritë e EDUINO Webinar kanë qenë një sukses i madh, me 42 webinarë të zhvilluar gjithsej deri më tani dhe mesatarisht 1800 pjesëmarrës për çdo ngjarje. “Këto seri webinarësh të financuar nga BE-ja kanë mbështetur drejtpërdrejt zhvillimin profesional të të paktën 5000 arsimtarëve në Maqedoninë e Veriut”, shton ai.

Webinarët janë krijuar në mënyrë të tillë që t’i mundësojnë pjesëmarrësve të bëjnë pyetje dhe të konsultohen me ligjëruesit në lidhje me forma, metoda, teknika dhe instrumente të ndryshme për zbatimin e procesit të të nxënit dhe mësimdhënies në mësimdhënien moderne. Sot, seritë e EDUINO Webinar janë një nga burimet më të njohura online për përvetësimin e aftësive në fushën e arsimit dhe sipas statistikave të SmartUp-it, webinarët online më të shikuar në vend.

 

Fuqizimi i personave me aftësi të kufizuara në Mal të Zi

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Nga Vlerësimet Mjekësore te Vlerësimet e Bazuara në të Drejtat: Një Epokë e Re për Vlerësimin e Aftësisë së Kufizuar në Mal të Zi.

Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSh) vlerëson se afërisht 10% e popullsisë globale ka një formë të aftësisë së kufizuar. Kjo statistikë është pasqyruar edhe në Mal të Zi, ku të dhënat nga Censusi i Popullsisë, Familjeve dhe Banesave 2011 të zhvilluar nga Monstat, tregojnë se 11% e popullsisë malazeze, ekuivalente me 68,064 individë, përballet me sfida në aktivitetet përditshme për shkak të sëmundjeve kronike, aftësive të kufizuara dhe moshës. Këta individë hasin vështirësi në kryerjen e detyrave të kryesore të përditshmërisë  ose në pjesëmarrjen në aktivitete të ndryshme. Pikërisht gjatë këtij censusi u mblodhën për herë të parë të dhënat për praninë e vështirësive të tilla në kryerjen e aktiviteteve të përditshme.

Procesi i vlerësimit dhe përcaktimit të aftësisë së kufizuar është një procedurë zyrtare e nevojshme për të përcaktuar pranueshmërinë për shërbime, produkte apo përfitime. Ai shërben si porta përmes së cilës duhet të kalojnë individët që kërkojnë mbështetje, publike apo private qoftë ajo, në lidhje me aftësinë e kufizuar. Në Mal të Zi, sistemi i vlerësimit dhe përcaktimit të aftësisë së kufizuar është karakterizuar nga kompleksiteti, decentralizimi, mungesa e koordinimit dhe mbështetja në një model mjekësor të vjetërsuar. Për të adresuar këtë çështje, United Nations Development Programme (UNDP) po bashkëpunon me autoritetet malazeze dhe po merr mbështetje nga Bashkimi Evropian për të sjellë ndryshime pozitive në këtë fushë.

“Më pëlqen të punoj me makina. Ne krijojmë kuti, shporta dhe magnete. I presim dhe i montojmë. Është një mjedis i këndshëm për të punuar; ndihem si në shtëpi.“

Ismar Ramović, një punëtor i zellshëm dhe i gëzuar nga Tuzi është punonjësi që çdo punëdhënës do ta donte ta kishte në ekipin e tij, siç e përshkruan Nebojša Milikić, punëdhënës i tij. Pasi përfundoi shkollimin, Ismari priti me durim gati për tre vite para se të gjente punë. Sot, ai është një nga dhjetë individët me aftësi të kufizuara që punon për kompaninë, ku ai është i specializuar në prodhimin e suvenireve. “Më pëlqen të punoj me makina. Ne krijojmë kuti, shporta dhe magnete. I presim dhe i montojmë. Është një mjedis i këndshëm për të punuar; ndihem si në shtëpi.“ thotë Ismar.

Për të siguruar të drejtën e tij për të punuar, Ismarit iu desh të kalonte nëpër procedura të gjata dhe të ndërlikuara, e ngjashme me të tjerëve që janë me aftësi të kufizuara. Përveç vlerësimit mjekësor, Ismarit i është dashur të përballet edhe me dy komisione shtesë për vlerësimin e aftësisë së kufizuar. “Takimi me këto komisione më bën me ankth. Jam i shqetësuar sepse nuk jam i sigurt nëse do ta miratojnë kompensimin tim,“ shprehet ai.

Me mbështetjen e projektit ” Reform of the National Disability Assessment System ” të financuar nga BE-ja dhe zbatuar nga UNDP-ja në bashkëpunim me Qeverinë Malazeze dhe OJF-të, po krijohet një proces vlerësimi i centralizuar për të vlerësuar aftësitë e kufizuara dhe nevojat e të gjithë individëve me aftësi të kufizuara. Kjo reformë ka si qëllim thjeshtimin e procedurave procedurat dhe heqjen e mbi 30 komisioneve të ndryshme.

Objektivi parësor i kësaj reforme është lehtësimi i ushtrimit të të drejtave për personat me aftësi të kufizuara në një mënyrë më të drejtë. Modeli mjekësor do të zëvendësohet me një model vlerësimi të aftësisë së kufizuar bazuar në të drejtat e njeriut. Si rezultat, mbi 50,000 individë me aftësi të kufizuara në Mal të Zi do të kenë një lehtësi më të madhe në ushtrimin e të drejtave të tyre, ku procedurat administrative do të reduktohen ndjeshëm.

“Do të doja të mbaroja gjithçka, të gjitha procedurat administrative, në një vend pa qenë nevoja të prisja. Nuk më pëlqejnë turmat dhe pritja”.

Rreth projektit

Objektivi specifik i projektit të financuar nga BE-ja  “Reform of the National Disability Assessment System” është reforma e National Disability Assessment and Determination System. Reforma do t’u mundësojë personave me aftësi të kufizuar të gëzojnë trajtim të drejtë, akses më të lehtë dhe të barabartë në të gjitha të drejtat e sigurimeve shoqërore dhe perspektiva më të mira të përfshirjes sociale. Me këtë gjë, projekti po synon të arrijë rezultate e mëposhtme:  Zhvillimi dhe miratimi i kritereve të reja kombëtare, të standardizuara, të unifikuara, funksionale/të bazuara për aftësinë dhe riorganizimi institucional për të drejtat e njeriut – duke zvogëluar numrin e 26 komisioneve aktuale (me rreth 120 bashkëpunëtorë ekspertë të paguar) në një komision të vetëm.

“Do të doja të mbaroja gjithçka, të gjitha procedurat administrative, në një vend pa qenë nevoja të prisja. Nuk më pëlqejnë turmat dhe pritja,” shprehet Ismar. Në Mal të Zi, individët me aftësi të kufizuara intelektuale shpesh përballen me mungesë të mirëkuptimit, mbështetjes dhe pranimit nga shoqëria. Gjithsesi, eksperienca e Ismarit është ndryshe. “Në punë shoqërohem me kolegët dhe shpesh dalim për kafe bashkë. Ndonjëherë luajmë edhe futboll ose basketboll,“ shton ai.

Sipas punëdhënësit së tij, Nebojša, Ismari ka bërë përparim mbresëlënës dhe është bërë pjesë integrale e ekipit. “Përmes punës dhe arritjeve të tij, ai kontribuon jo vetëm për veten dhe kompaninë tonë, por edhe për shoqërinë në tërësi. Kontributi i 15 punonjësve të tjerë nuk mund të jetë më i madh se kontributi i Ismarit dhe individëve të tjerë me aftësi të kufizuara që punojnë këtu,“ thotë Nebojša.

Qeveria ofron përfitime për punëdhënësit të cilët punësojnë individë me aftësi të kufizuara, duke përfshirë subvencionet e pagave dhe fonde për përshtatjen e vendit të punës. “Më e rëndësishmja është përcaktimi i detyrave në bazë të aftësive të tyre dhe suksesi është i garantuar. U jap kurajo të gjithë punëdhënësve të ndjekin shembullin tim dhe të punësojnë njerëz me aftësi të kufizuara. Kam besim se nuk do të pendohen,“ inkurajon Nebojša.

Rigjallërimi i Kullës Ikonike Veneciane të Shqipërisë

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Projekti i financuar nga BE-ja transformon Kullën Veneciane në një Qendër Interpretimi Multimedial

Kulla Veneciane është një strukturë e jashtëzakonshme historike mbrojtëse e gjendur në Durrës, Shqipëri. Ajo përbën një pjesë të kalasë Bizantine të Durrësit, e cila ishte e njohur si një nga fortesat më të fuqishme në bregun perëndimor të detit Adriatik. Kalaja aktuale është produkt i fushatave më të hershme të ndërtimit të perandorit bizantin Anastasius I (491–518), i cili ishte nga Durrësi, i njohur edhe si Dyrrhachium i lashtë. Kulla Veneciane, e ndërtuar gjatë shekullit XV, është ndërtuar mbi mbetjet e kullës bizantine dhe ishte e armatosur me topa për të mbrojtur qytetin nga sulmet detare. Kulla ishte projektuar posaçërisht për artileri dhe funksiononte si një pikë vëzhgimi thelbësore për zonën përreth.

Ky monument i mrekullueshëm i trashëgimisë kulturore dhe pikë referimi i qytetit pësoi dëmtime nga tërmeti i vitit 2019, por që atëherë i është nënshtruar restaurimit me mbështetjen e Projektit EU4Culture. Projekti u financua nga BE dhe u ekzekutua nga UNOPS në bashkëpunim të ngushtë me Ministrinë e Kulturës së Shqipërisë. Punimet restauruese, të cilat përfshinin pajisje multimediale, kishin  një buxhet prej 700,000 €. Për më tepër, 300,000 euro shtesë u investuan për zhvillimin e përmbajtjes multimediale.

“Për vite nuk ka pasur ndërhyrje në këtë monument dhe dëmtimi i shkaktuar nga tërmeti e përkeqësoi më shumë situatën. Monumenti do të ishte në rrezik serioz pa këtë ndërhyrje që është bërë me mbështetjen e BE-së.“

Drejtori i Qendrës Muzeale të Durrësit, Alban Ramohitaj, shpjegon se tërmeti i vitit 2019 shkaktoi dëme të konsiderueshme në Kullën Veneciane, si në brendësi ashtu edhe në pjesën e jashtme të godinës. “Për vite nuk ka pasur ndërhyrje në këtë monument dhe dëmtimi i shkaktuar nga tërmeti e përkeqësoi më shumë situatën. Monumenti do të ishte në rrezik serioz pa këtë ndërhyrje që është bërë me mbështetjen e BE-së.“, shprehet Albani.

 

Lejla Hadzic, Këshilltare për trashëgiminë kulturore në projektin EU4Culture, vëren se megjithëse nuk kishte probleme të mëdha strukturore në kullë, puna konservuese ishte e domosdoshme. “Ne hoqëm të gjitha shtesat që ishin në materiale të papërshtatshme ose materiale që nuk ishin në përputhje me strukturën historike dhe i zëvendësuam me materiale që përputheshin dhe më shumë me fjalorin e materialeve dhe teknikave tradicionale që u përdorën kur kulla u ndërtua fillimisht. ”, thotë Lejla.

 

Përveç punës konservuese, projekti EU4Culture kontribuoi gjithashtu në promovimin dhe avancimin teknologjik të kullës. Me mbështetjen e projektit, Kulla Veneciane është shndërruar në një Qendër të Interpretimit të trashëgimisë më moderne. Kjo qendër u ofron vizitorëve mundësinë për të eksploruar ngjarje dhe vende historike përmes mjeteve të ndryshme digjitale dhe multimediale, si kufjet VR, periskopët digjitalë, projeksionet multimediale në kupolë dhe aktivitete të tjera që kombinojnë argëtimin me një vështrim më të thellë të historisë së lashtë të qytetit.

“Megjithatë, kur përdoren siç duhet, monumentet e restauruara jo vetëm që mirëmbahen mirë, por shërbejnë edhe si gjenerues të të ardhurave për sektorin e trashëgimisë kulturore.”

Rreth projektit

Projekti EU4Culture financohet nga Bashkimi Evropian (BE) dhe zbatohet nga United Nations Office for Project Services (UNOPS) në partneritet të ngushtë me Ministrinë e Kulturës së Shqipërisë. Ai fokusohet në rinovimin dhe rigjallërimi i vendeve kryesore të trashëgimisë kulturore të dëmtuara nga tërmeti dhe përfaqëson një nga programet më të mëdha të trashëgimisë kulturore të financuar nga Bashkimi Evropian me një buxhet total prej 40 milionë euro.

Sipas profesionistëve të konservimit, është shumë e rëndësishme që ndërtesat e restauruara të përdoren në mënyrë që të sigurohet mirëmbajtja e tyre. Në vendet ku buxhetet kulturore janë të kufizuara, ka të ngjarë që monumentet e neglizhuara të shkatërrohen për shkak se nuk mirëmbahen mjaftueshëm. “Megjithatë, kur përdoren siç duhet, monumentet e restauruara jo vetëm mund të mirëmbahen por shërbejnë edhe si gjenerues të të ardhurave për sektorin e trashëgimisë kulturore”, thotë Lejla.

 

Më tej Lejla shpjegon se përpara punimeve të restaurimit, nuk kishte bileta hyrëse në dispozicion për Kullën Veneciane. Megjithatë, që nga ndërhyrjet, të tre vendet e mbështetura nga Projekti Kulturor EU4 në Durrës – Hamami, Muzeu Arkeologjik dhe Kulla Veneciane – do të kenë  bileta  hyrje për vizitorët, duke kontribuar kështu drejtpërdrejt në buxhetin e trashëgimisë kulturore.

Zbulimi i ndikimeve mjedisore në industritë energjetike dhe nxjerrëse të shqipërisë

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Një projekt i financuar nga BE-ja mbështet përmirësimin e përgjegjshmërisë mjedisore në sektorët e energjisë dhe nxjerrjes në Shqipëri.

Shqipëria është një vend i pasur me shumëllojshmëri burimesh natyrore, duke përfshirë burimet minerale, naftën dhe ujin, të cilat shfrytëzohen përkatësisht nga industria nxjerrëse dhe hidroenergjetike. Megjithatë, këto industri kanë pasur ndikime të rëndësishme në mjedis, të cilat kanë qenë objekt i shumë debateve dhe polemikave veçanërisht në dekadat e fundit.  Industrive nxjerrëse u mungon monitorimi dhe rehabilitimi i mjedisit. Mungesa e statistikave dhe/ose të dhënave jo të besueshme. Kjo vjen veçanërisht nga kapacitetet dhe infrastruktura e dobët monitoruese mjedisore në nivel vendor dhe qendror. Për më tepër,  zbatimi  i ligjit për rehabilitimin e ndotjes mjedisore është i dobët.

 

The Polluter-Pays Principle (PPP) vazhdon të mos funksionojë, gjë që i bën zonat rurale edhe më të cenueshme ndaj ndotjes me ndikime negative mjedisore, duke përfshirë shkatërrimin e pyjeve, erozionin e tokës, ndotjen e ujit dhe emetimin e substancave toksike në ajër, tokë dhe ujë. Barra i mbetet popullsisë vendase. Vitet e fundit, ka pasur shqetësime rreth ndikimeve mjedisore dhe shëndetësore të minierave të kromit në veçanti, e cila është lidhur me rritjen e përqindjes së të sëmurëve me  kancer dhe sëmundje të tjera në komunitetet vendase.

Nga ana tjetër, industria hidroenergjetike në Shqipëri ka pasur gjithashtu ndikim të rëndësishëm mjedisore veçanërisht në lumenjtë dhe ekosistemet ujore të vendit. Shqipëria ka qenë e bekuar me burime hidrografike dhe qeveria ka ndjekur një program ambicioz të zhvillimit të hidrocentraleve vitet e fundit, duke përfshirë ndërtimin e digave dhe devijimin e lumenjve për prodhimin e energjisë. Megjithatë, këto projekte shpesh janë kritikuar për ndikimin e tyre në komunitetet vendase dhe mjedisin, duke përfshirë humbjen e habitateve të vlefshëm, ndërprerjen e migrimit të peshqve dhe zhvendosjen e njerëzve dhe komuniteteve. Për këto arsye, Organizata Joqeveritare ECO Partners for Sustainable Development (ECOP) ka ndërmarrë nismën për adresimin e këtyre problemeve.

“Përdorimi i tepruar i burimeve natyrore si nafta, mineralet dhe uji pa asnjë kontroll në Shqipëri, ka tërhequr vëmendjen e ECOP-it. Ne jemi duke punuar për më shumë se një dekadë në qeverisjen mjedisore dhe veçanërisht për aspektet e zbatimit, dhe kemi vënë re se legjislacioni shqiptar, i cili është në procesin e përafrimit me Acquis të BE-së, është pas në zbatimit të legjislacionit, në kapacitete administrative, institucionale dhe financiare për të adresuar mbrojtjen dhe degradimin e mjedisit, veçanërisht në zonat rurale. Kështu që, ne vendosëm të kontribuonim në këtë aspekt.”

Në 2018, Bashkimi Evropian financoi  Rural Watch –duke përmirësuar rolin e OSHC-ve në mbështetjen e transparencës dhe llogaridhënies së autoriteteve publike dhe bizneseve në zonat rurale “. Projekti u prezantua nga ECOP-i me qëllim adresimin e problemeve mjedisore në Shqipëri të shkaktuara nga industria energjetike dhe ajo nxjerrëse. Entela Pinguli, Drejtoreshë Ekzekutive e ECOP-it, shpjegon se nevoja e projektit ishte urgjente, duke u shprehur:- “Shfrytëzimi i tepruar i burimeve natyrore në Shqipëri ka marrë vëmendjen e organizatës sonë. Ne jemi duke punuar për më shumë se një dekadë në qeverisjen mjedisore dhe veçanërisht për aspektet e zbatimit, dhe kemi vënë re se legjislacioni shqiptar, i cili është në procesin e përafrimit me Acquis të BE-së, është pas në zbatimit të legjislacionit, në kapacitete administrative, institucionale dhe financiare për të adresuar mbrojtjen dhe degradimin e mjedisit, veçanërisht në zonat rurale.

Projekti zgjodhi pesë pika të Energy and Extractive Industry (EEI) (EEI) si rajone pilot ku operojnë biznese me praktika që nuk janë në përputhje me kërkesat ligjore kombëtare, duke përfshirë dy zona nxjerrjeje në Patos -Marinëz dhe Bulqizë, si dhe tre zona energjetike, hidrocentrali i Lumit Shushicë (në pellgun e lumit Vjosa), hidrocentrali i Qarrishtës në Parkun Kombëtar Shebenik dhe Jabllanicë dhe hidrocentrali i lumit Mat. Programi për ngritjen e kapaciteteve ofroi trajnim për organizatat e shoqërisë civile, dhe avokatë në këto pesë vende EEI. Gjithashtu projekti u zhvillua me aktivitete advokuese përmes grupeve monitoruese të përbëra nga gazetarë, juristë, ekspertë teknikë dhe përfaqësues të organizata të shoqërisë civile apo komuniteteve vendase. Përveç përfitimeve të drejtpërdrejta të aktiviteteve advokuese, synimi ishte që të prezantoheshin praktikat e mira tek komunitetet vendase në mënyrë që ata të mund të vazhdonin t’i zbatonin ato në afat të gjatë.

Projekti advokoi në emër të mjedisit ndaj autoriteteve vendore dhe qendrore si edhe ndërgjegjësimin e organizatave dhe komuniteteve të shoqërisë civile vendase për pasojat e ndotjes së mjedisit, të drejtat dhe detyrimet e tyre, duke e çuar këtë temë në një tjetër nivel, veçanërisht duke ofruar komponentin e ndihmës ligjore, i cili fuqizoi më tej komunitetet vendore të vepronin në këtë aspekt. Projekti ndihmoi në hartimin e kërkesave për akses në informacionin mjedisor dhe sfidimin e refuzimeve për të dhënë informacion para Komisionerit për të drejtën e informimit ose në gjykatë. Ndihmë juridike u dha gjithashtu për këshillin ligjor të organizatave të shoqërisë civile dhe komuniteteve vendore në procedurat mjedisore si Environmental Impact Assessment (EIA) dhe në debatet gjyqësore për çështjet që lidhen me respektimin e ligjit mjedisor.

“Vendimmarrja e centralizuar, veçanërisht për menaxhimin e burimeve natyrore strategjike si nafta, uji, pyjet, vija bregdetare etj., nuk ndihmon në përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore dhe në zbatimin e politikave në nivel vendor.”

Rreth projektit

 Projekti Rural Watch Albania trajtoi disa nga çështjet më të ngutshme në zhvillimin rural të Shqipërisë, më konkretisht ato që i përkasin cilësisë së jetës dhe standardeve për një mjedis të pastër dhe të sigurt. Me presion në rritje dhe zhvillim ekonomik në zonat e synuara të projektit nëpërmjet Energy and Extractive Industry (EEI) – konkretisht në Bulqizë me industrinë e saj të kromit; Bulqiza me hidroenergjinë e saj në Lumin Mat; Përrenjasi/Librazhdi me hidro-energjinë e tij në lumin e Shkumbinit në Parkun Kombëtar; Fieri/Patosi me nxjerrjen e naftës në Patos-Marinëz; dhe Selenica me hidroenergjinë e saj në degën e Shushicës në lumin Vjosa – ka një nevojë edhe më të madhe për organizata të forta të shoqërisë civile (OSHC) në terren që mund t’i mbajnë autoritetet publike kompetente dhe bizneset përgjegjëse për standardet dhe rregulloret mjedisore, shëndetësore dhe të sigurisë.

Projekti përfshiu gjithashtu praktikat më të mira në zhvillimin rural nga Bullgaria, veçanërisht të lidhura me transparencën dhe përgjegjshmërinë e Energy and Extractive Industries (EEI) në lidhje me rritjen e ndërgjegjësimit të publikut, aksesin në informacion dhe drejtësi dhe angazhimin publik përmes kanaleve novative të medias.

Kjo u plotësua në bashkëpunim me organizatën bullgare Blue Link, e cila ofroi mbështetje për zbatimin e një fushate informacioni. Si pjesë e kësaj fushate, u prezantua portali Rural Watch, duke ofruar informacion në çështje të ndryshme të qëndrueshmërisë rurale të siguruar nga projekti, si edhe burime informacioni të dobishëm për vendndodhjet e synuara rurale. Entela thekson kontributin e projektit për ngritjen e çështjes së ndikimit mjedisor në një nivel më të lartë, duke thënë, “Vendimmarrja e centralizuar për menaxhimin e burimeve natyrore strategjike si nafta, uji, pyjet, vija bregdetare etj., nuk ndihmon në përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore dhe në zbatimin e politikave në nivel vendor.”