Një grua nga Rožaje në Malin e Zi ndërthur traditën, modën dhe artin për të filluar një biznes të ri.
Igbala Murić, 49 vjeç, jeton në qytetin e vogël kufitar të Rožajes në Malin e Zi. Që në moshë të re asaj i pëlqente të qëndiste tekstile tradicionale si shtresa, rroba dhe peceta. Kur ishte nxënëse në gjimnaz, ajo e kishte vendosur se do të ndërtonte një jetë profesionale bazuar në këto aftësi. Në pajtim me prindërit e saj, ajo u regjistrua në një shkollë të mesme profesionale për prodhimin e tekstilit.
Më pas ajo punoi si rrobaqepëse në kompani të ndryshme në Malin e Zi dhe Turqi, por kjo punë nuk përfshinte punime tradicionale. “Më mungonte të punoja te rrobat tona tradicionale dhe tekstile të tjera. Veshja jonë tradicionale është unike dhe e bukur dhe është edhe trashëgimia jonë kulturore,“ shprehet ajo.
Gjatë gjithë kohës, Igbala ka dashur të bëjë diçka për ruajtjen e trashëgimisë tradicionale në tekstile. Ideja e saj ishte të niste biznesin e saj i cili do të specializohej në prodhimin e rrobave tradicionale të kulturës së saj. Por, për ta bërë këtë, ajo kishte nevojë për mbështetje financiare dhe të dinte si të fillonte dhe menaxhonte një biznes. Kaluan vite, por ajo nuk mundi të fillonte asgjë të qëndrueshme.
“Veshja jonë tradicionale është unike dhe e bukur dhe është edhe trashëgimia jonë kulturore“
Gjetja e mbështetjes së duhur
Në vitin 2019, Igbala dëgjoi për projektin ‘Zejtari’, i financuar si pjesë e programit IPA CBC Serbi-Mali i Zi 2014-2020, i financuar nga Bashkimi Evropian. Projekti që ofroi mbështetje për gratë dhe të rinjtë në rajonin Rožaje në Malin e Zi dhe rajonin e Sjenicës në Serbi. Ajo regjistroi një kompani dhe aplikoi për mbështetje. Ajo mori pjesë në programin e trajnimit për menaxhimin e biznesit, mori nga projekti një makinë qepëse të re dhe iu bashkua botës së sipërmarrjes. Ky projekt ofroi mbështetje për më shumë se 90 individë si Igbala duke i përfshirë ata në këtë trajnim dhe një program mentorimi.
Si rezultat i mbështetjes , që nga fillimi i këtij viti ajo ka shtuar prodhimin dhe kishte planifikuar të punësonte gra të tjera, derisa planet e saj u ndërprenë nga pandemia. “Unë po punoja kryesisht me punime artizanale. Mbështetja nga projekti më dha mundësinë të zgjeroja biznesin tim, të rrisja prodhimin dhe të shisja edhe në pjesë të tjera të Malit të Zi,“ shprehet ajo.
“Mbështetja nga projekti më dha mundësinë të zgjeroja biznesin tim, të rrisja prodhimin dhe të shisja edhe në pjesë të tjera të Malit të Zi.“
Amela Kovačević Kalender, menaxherja e projektit, shprehet: ‘Bashkia e Rožaje-s është krenare të mbështesë zhvillimin e ekonomisë vendore, duke u përqendruar në krijimin e vendeve të punës dhe sipërmarrjen. Ne synojnë të inkurajojmë njerëzit të ndjekin idetë e tyre dhe të tregojnë se edhe iniciativat e vogla mund të kenë një ndikim të rëndësishëm në ekonominë vendore.’
Partnerët zbatues të projektit janë Bashkia e Rožajes dhe Bashkia e Sjenicës, në bashkëpunim me dy shkollat profesionale të këtyre qyteteve. Projekti ‘Zejtari’, u financua si pjesë e programit IPA CBC Serbi-Mali i Zi 2014-2020, i financuar nga Bashkimi Evropian.
Ndihma për bizneset tradicionale
Sipërmarrjet mikro, të vogla ose të mesme luajnë një rol kyç në punësimin e fuqisë punëtore të shumëllojshme dhe në gjenerimin e të ardhurave për komunitetet vendore si në Malin e Zi edhe në Serbi. Nën drejtimin e autoriteteve vendore, projekti ka mbështetur bashkëpunimin mes shkollave të mesme profesionale nga bashki të caktuara për të ngjallur interes në bizneset tradicionale si punimet artizanale.
Projekti ka gjeneruar vende të reja pune për pjesët e cenueshme të popullatës, duke përfshirë të rinjtë dhe gratë, duke i ofruar atyre ndihmën që u nevojitet për sa i përket njohurive në biznes, mbështetjes së startupeve, trajnimit dhe mentorimit. Për më tepër, projekti ka ofruar mjete artizanale të specializuara për shkollat e mesme në Rožaje dhe pranë Sjenicës në Serbi, që do të përdoren nga nxënësit dhe sipërmarrës të tjerë të mundshëm.
Një dizajnuese mode nga Maqedonia e Veriut pasqyron filozofinë ‘punk’ në dizajnet e saj.
Teodora filloi të dëgjonte muzikë punk kur ishte 14 vjeç. “Përpara kësaj isha një fëmijë i zakonshëm, kisha kukulla Barbie dhe dhomën e kisha ngjyrë rozë. Çdo gjë ishte shumë vajzërore“ shprehet ajo, duke kujtuar rrobat që u qepte kukullave të saj Barbie. Ajo shpjegon se u rrit me shumë dashuri dhe përkujdesje nga prindërit e saj me një fëmijëri thuajse ideale. Por në moshën e adoleshencës ajo u bë rebele.
Si të gjejmë stilin punk në Shkup?
Duke qenë se Teodora shkoi nga ngjyra rozë në stilin punk, ajo donte edhe të vishej sipas këtij stili. Sidoqoftë, vendlindja e saj – Shkupi – nuk kishte dyqane që shisnin rroba të stilit punk. Ajo shpjegon, “Njihja disa fëmijë, prindërit e të cilëve pëlqenin stilin punk kur ishin të rinj, kështu që ata vishnin rrobat e vjetra të prindërve të tyre. Unë nuk isha në atë situatë, kështu që fillova të dizajnoja vetë rrobat e mia të stilit punk.“
Atëherë, Teodora nuk e dinte se ky do të ishte fillimi i markës së saj së modës dhe i karrierës së saj në dizajn. Vetëm më vonë ajo vendosi të studiojë dizajn mode dhe vendosi të shkojë në Londër ku i kishte edhe fillesat kultura punk. Kur ishte atje, ajo zhvilloi dizajnet e saj. “Për mua, stili punk ka qenë gjithmonë të lesh pas atë që mendon shoqëria dhe të jesh e lirë,” shprehet ajo, dhe krijimet e Teodorës e pasqyrojnë këtë duke përdorur materiale të pazakontë dhe duke kombinuar normat gjinore.
Ajo shpjegon, “Njihja disa fëmijë, prindërit e të cilëve pëlqenin stilin punk kur ishin të rinj, kështu që ata vishnin rrobat e vjetra të prindërve të tyre. Unë nuk isha në atë situatë, kështu që fillova të dizajnoja vetë rrobat e mia të stilit punk.“
Pasi u diplomua nga Universiteti Middlesex në Londër, Teodora filloi të kërkonte mënyra për t’iu bashkuar tregut të modës duke promovuar dhe shitur markën e saj. Ajo e dinte se të pasurit e një marke unike mund të jetë një bekim, por gjithashtu ka sfidat e veta – ishte e vështirë të gjeje një vend në treg përkrah markave dominuese. Ajo ishte vetëm 21 vjeç dhe mundësitë ishin të pakta, por Fundjava e Modës në Shkup, një OJQ nga vendlindja e saj e ftoi që të ekspozonte punën e saj në Javën e Modës në Riga dhe më pas në Javën e Modës në Lisbon.
“Nuk mund ta besoja që kjo po ndodhte! Sveta nga Fundjava e Modës në Shkup kishte dëgjuar që isha diplomuar dhe se e kisha gati koleksionin e diplomimit. Ajo më telefonoi dhe tha që do të isha një kandidate e mirë për të përfaqësuar Maqedoninë e Veriut në këto shfaqje. U emocionova shumë,” thotë Teodora duke buzëqeshur.
Së bashku me partnerët nga Belgjika, Franca, Letonia dhe Portugalia, Fundjava e Modës në Shkup ka lançuar një projekt të quajtur Moda e Bashkuar, i financuar nga programi Evropa Krijuese i Bashkimit Evropian. Projekti ndihmon dizajnerët e rinj të promovojnë punën e tyre, të mësojnë aftësi të reja në reklamimin e modës dhe të krijojnë lidhje me kolegë dhe kompani mode në të gjithë Evropën.
Mësimi i bazave
Teodora shprehet se e pa këtë si një mundësi të mirë për të mësuar praktikat e industrisë së modës. “Doja të mësoja si përgatitesh për një shfaqje mode, si bëhen flokët dhe grimi ose si praktikohen modelet.”
Si në Lisbonë edhe në Riga, Teodora mori pjesë edhe në workshop-e dhe seminare me folës të ftuar për të diskutuar mundësitë prodhuese dhe bashkëpunuese, qëndrueshmërinë e markave dhe strategjitë e marketingut. Megjithatë, ajo shprehet se “ishte mundësia e bashkëbisedimit gjatë festave joformale me prodhues të ndryshëm që e ndihmuan të kuptojë se si funksionon vërtet industria“ që e ndihmuan më së shumti.
“Për mua, stili punk ka qenë gjithmonë të lesh pas atë që mendon shoqëria dhe të jesh e lirë”
Making punk big
Teodora currently works as a graduate academic assistant at Middlesex University. She is still actively promoting her brand, using all that she has learned, and aims to become a designer who is well-known in Europe and beyond. “I have this feeling that I can do something really big. It sounds like a cliché, but I firmly believe that one day I am going to be big,” she says.
Një sipërmarrës i ri nga Kosova rrit kompaninë e tij për turizmin rural me mbështetjen e Bashkimit Evropian.
Nol Krasniqi është anëtar i ekipit kosovar të ngjitjes në shkëmbinj, aktivist mjedisor dhe guidë turistike malore. Ai jeton në qytetin e Pejës në Kosovë, i cili është i rrethuar nga Bjeshkët e Nëmuna – një nga vargmalet më mbresëlënëse në Ballkanin Perëndimor. Po të shohësh shkëmbinjtë gëlqerorë, është shumë e thjeshtë të kuptosh përse këto male janë atraksion për kaq shumë turistë. Noli ka punuar vetë si guidë turistike malore që kur ka qenë 18 vjeç dhe në vitin 2014 ai vendosi ta kthejë punën e tij me kohë të pjesshme në një biznes me kohë të plotë, së bashku me partnerin e tij të biznesit, Virtytin.
Një ofertë më e mirë
Noli shpjegon se ata filluan të mendonin për biznesin e turizmit malor kur numri i vizitorëve në qytet dhe në malet përreth filloi të rritet dhe operatorët e parë turistikë iu bashkuan tregut. “Ata po ofronin shumë pak mundësi turistike. Ne menduam se mund të ofronin diçka më të mirë dhe lançuam kompaninë,“ shprehet ai. Gjashtë vite më pas, ‘Balkan Natural Adventure’ është një konkurrent i rëndësishëm në sektorin e turizmit malor jo vetëm në Kosovë, por edhe për vendet fqinjë si Shqipëria dhe Mali i Zi.
“Mbështetja e ofruar nga Bashkimi Evropian ishte një etapë e rëndësishme për qëndrueshmërinë ekompanisë sonë”
Strategjia e re e tregut
Kompania ka mirëpritur mbi 700 grupe turistësh Megjithatë, përveç suksesit ata kanë hasur edhe vështirësi dhe sfida. Që në fillim, transporti i turistëve ka qenë një problem i madh për shkak të kostos dhe besueshmërisë së shërbimit. Fillimisht ata punësuan autobusë të vegjël ose taksi në varësi të numrit të vizitorëve në grup. Por kjo ishte thjesht një zgjidhje afatshkurtër.
“Madhësia mesatare e grupeve me vizitorë është rreth tetë persona. Tregu nuk ofronte zgjidhje fort të mira për këtë madhësi grupi: shpesh na është dashur të marrim me qira minibusë me 20 vende ose të marrim me qira dy makina. Nuk ishte frytdhënëse financiarisht,“ shprehet Noli. Për më tepër, kompanitë e makinave me qira nuk ishin gjithnjë të besueshme dhe kjo e bënte akoma dhe më sfidues organizimin e transportit. “Ne po përqendroheshim në turizmin malor dhe më pas pamë se vizitat kulturore po shtoheshin – na duhej shumëllojshmëri.”
Tri vite më parë, partneri në biznes i Nolit, Virtyti, pa një thirrje të hapur të lançuar nga Bashkimi Evropian në rrjetet sociale për mbështetjen e kompanive, duke përfshirë ato që punojnë në fushën e turizmit. Duke qenë se ‘Balkan Natural Adventure’ kishte nevojë për mbështetje, ata vendosën të aplikonin. Ata kërkuan ndihmë për reklamim ndërkombëtar të kompanisë, për studime për zhvillimin e vizitave kulturore dhe blerjen e një fugoni me tetë vende për pasagjerë për të zgjidhur problemin e tyre me transportin. Propozimi i tyre u miratua dhe atyre iu bashkë-financuan të gjitha nevojat nga Bashkimi Evropian. “Mbështetja e ofruar nga Bashkimi Evropian ishte një etapë e rëndësishme për qëndrueshmërinë e kompanisë sonë. Përveç rritjes së besueshmërisë dhe numrit të shërbimeve tona, ne punësuam më shumë njerëz. Tani kemi tri persona që punojnë me kohë të plotë në departamentet e shitjes dhe administrimit dhe kemi 15 anëtarë të personelit me kohë të pjesshme që punojnë si guida turistike dhe shoferë,“ shprehet Noli.
Ai e përshkruan ekipin e tyre aktual si profesional dhe shpjegon se ai përfshin guida nga Shqipëria dhe Mali i Zi. “Fillimisht patëm probleme me gjetjen e personave të përkushtuar ndaj punës si guida. Megjithatë, pasi patëm disa shembuj të mirë ku guidat fitonin rrogën e një viti në katër muaj, gjërat filluan të ndryshojnë.“
Po të mos kishte qenë për pandeminë e COVID-19-ës, ‘Balkan Natural Adventure’ do të kishte mirëpritur 500 grupe turistësh këtë vit. Kjo do të kishte qenë një rritje e rëndësishme. Pavarësisht pandemisë, Noli dhe partneri i tij parashikojnë një të ardhme të shndritshme për kompaninë e tyre: në dhjetë vitet e ardhshme, ata presin të shtojnë 40 guida turistike dhe shoferë me kohë të pjesshme dhe të rritin ë stafin e tyre me kohë të plotë në dhjetë persona.
“Gjithnjë e më tepër persona po e shikojnë turizmin e qëndrueshëm si të ardhmen e tyre”
Por kemi ende sfida të tjera përpara nesh. Ndër kryesoret përfshijnë ndërtimet e paligjshme në male, hidrocentralet dhe ndotjen e ajrit. Megjithatë, Noli mbetet optimist. “Gjithnjë e më tepër persona po e shikojnë turizmin e qëndrueshëm si të ardhmen e tyre,” shprehet ai.
“Pas fushatës reklamuese, gjatë vitit 2020 patëm më shumë rezervime seç kishim pasur në të tri vitet e fundit së bashku. COVID-i pati efektet e tij, por fatmirësisht pjesa më e madhe e klientëve i shtynë rezervimet e tyre: ata nuk i anuluan ato, kështu që investimi ynë nuk humbi,“ thekson Noli.
Një grua nga Bosnja dhe Hercegovina përdor përvojën e saj ndërkombëtare në Erasmus për të ndërthurur perspektivat vendore dhe të BE-së.
Amela ka studiuar infermieri në shkollën e mesme. Meqenëse ka qenë një nxënëse shumë e mirë, ajo kishte mundësinë të studionte mjekësi dhe të bëhej doktoreshë. Megjithatë, pak pasi përfundoi shkollën e mesme, planet e saj për profesionin e të ardhmes filluan të merrnin rrjedhë tjetër. “Unë kuptova se vazhdimi në Fakultetin e Mjekësisë do të thoshte gjashtë vite të tjera gjatë të cilëve do të më duhej shumë punë dhe studim. Isha e re dhe po kërkoja për më shumë përvoja jetësore, kështu që vendosa të bëja një pushim njëvjeçar,” shprehet ajo.
Plani fillestar për një pushim njëvjeçar u shty me pesë vite të tjera. Ajo filloi të punonte në furrën e bukës së vëllait të saj, më pas u shpërngul në Shtetet e Bashkuara ku punoi si fotografe dhe më pas udhëtoi drejt Evropës dhe punoi si kujdestare private në Zvicër dhe si mësuese private anglishteje në Gjermani. Amela shprehet se ajo e vlerësoi shumë këtë përvojë sepse i zgjeroi perspektivën e saj kulturore dhe i mësoi shumë rreth jetës. Ajo e ka shijuar shumë mjedisin ndërkombëtar të punës.
“Përvoja jashtë vendit tregoi se isha e zonja në krijimin e lidhjeve, dhe përveç kësaj tashmë unë mund të flas gjuhë të huaja me vetëbesim”
Rikthimi në shtëpi
Pas rikthimit në Bosnje dhe Hercegovinë ajo përfundoi stazhin e infermierisë, por pas gjithë përvojës ndërkombëtare, ajo nuk ishte më e bindur nëse donte të punonte si infermiere apo të studionte mjekësi. Përvojat e saj gjatë pushimit bënë që aspiratat e saj profesionale të merrnin tërësisht tjetër drejtim. “Përvoja 6-vjeçare jashtë vendit tregoi se isha e zonja në krijimin e lidhjeve, dhe përveç kësaj tashmë unë mund të flas gjuhë të huaja me vetëbesim” Kështu që vendosa të studioj marrëdhënie ndërkombëtare në Universitetin e Sarajevës,“ shprehet Amela.
Nga përvoja e saj ndërkombëtare ajo e dinte edhe se niveli i arsimimit në universitetet e BE-së është më i mirë sesa në Bosnjë dhe Hercegovinë. Kështu që kur pati mundësinë nga ERASMUS+ për të përfunduar një pjesë të studimeve të saj në një vend të BE-së, ajo nuk hezitoi të aplikonte. Nëpërmjet programit të shkëmbimit të studentëve Erasmus, ajo pati mundësinë të studiojë një semestër në Francë dhe një tjetër në Lituani.
Përsëri jashtë vendit
Amela përshkruan përvojën me Erasmus si “të mrekullueshme“. Për sa i përket cilësisë, asaj i la shumë mbresa aksesi në biblioteka dhe burimet që ishin të gjitha digjitale. Ajo gjithashtu u mrekullua dhe nga shumë burime të tjera dhe nga gama e gjerë e përmbajtjeve, më të pasura se ato me të cilat ishte mësuar. “Është diçka që vërtet na mungon këtu në Bosnje dhe Hercegovinë,” shprehet ajo.
Diçka tjetër që i la mbresa Amelës ishte marrëdhënia e hapur profesionale midis studentëve dhe profesorëve. Amela shpjegon se në Bosnje dhe Hercegovinë, veçanërisht në universitetet shtetërore ekziston një hierarki e rreptë mes studentit dhe profesorit. “Këtu, mendimi juaj nuk merret në konsideratë sepse ti je thjesht një student, por në universitetet në Lituani dhe Francë mendimi im merrej në konsideratë dhe vlerësohej. Ky ishte një përfitim i jashtëzakonshëm,” shprehet ajo.
“Unë jam nga Bosnja, por ndihem edhe evropiane. Për shkak të përvojës sime profesionale dhe jetësore, jam në gjendje të marr parasysh të dyja perspektivat“
Pas diplomimit, plani i saj është të punojë në një institucion të BE-së. Amela beson se në disa vende mungon diçka për sa i përket integrimit në BE të Bosnje dhe Hercegovinës. Mungon perspektiva vendore. Sipas saj, integrimi në nivelin qeveritar po përparon me sukses, por nuk mund të thuhet e njëjta gjë për integrimin në nivelin e popullit. “Do të isha shumë e kënaqur të jepje kontributin tim për këtë. Kjo është arsyeja pse zgjodha një program të studimeve master të quajtur ‘Studime globale – Perspektiva evropiane’ ku mund të ndërthur perspektivën globale me atë vendore,“ shprehet ajo.
Duke parë gjithçka që mund të përfitosh nga përvoja në Erasmus, pas diplomimit Amela aplikoi për të zhvilluar edhe studimet Master nëpërmjet Erasmus. Aktualisht ajo është duke përfunduar një diplomë të përbashkët master Erasmus Mundus në Leizig dhe Vienë. “Unë jam nga Bosnja, por ndihem edhe evropiane. Për shkak të përvojës sime profesionale dhe jetësore, jam në gjendje të marr parasysh të dyja perspektivat dhe kjo mund të jetë mjaft e dobishme“, shprehet Amela.
Një universitet në Shqipëri ka zhvilluar një projekt për parandalimin e përmbytjeve me anë të vendosjes së trungjeve prej fibrash natyrale të biodegradueshme dhe mbjelljes së pemëve në shtratin e lumenjve.
“Ajo është lloji i profesoreshës që na frymëzon të shikojmë më tej dhe të kërkojmë më tepër për çdo temë,” thotë një nga studentët e profesoreshës Enkelejda Kucaj në Universitetin Polis të Tiranës rreth leksioneve të saj për ambientin.
Profesoresha Kucaj sjell të njëjtin pasion frymëzues në kërkimin e saj. Si pjesë e doktoraturës së saj ajo zhvilloi një studim kyç rreth ndotjes në lumin e Lanës dhe lumin e Tiranës në Shqipëri. Ky punim bëri që ajo të studionte një temë po aq të rëndësishme dhe të lidhur me temën – parandalimin e përmbytjes së lumenjve – por iu desh ta shtynte për më vonë. “Për shkak të mungesës së kohës dhe burimeve, nuk pata mundësinë ta trajtoja këtë problem,” shprehet ajo.
“Kam studiuar vegjetacionin për 15 vjet dhe një nga përfundimet thelbësore për mua është që natyra rigjeneron vetveten nëse njerëzit nuk ndërhyjnë”
Një mundësi e re
Sidoqoftë, pak më vonë asaj iu ofrua një mundësi e shkëlqyer për t’u përballur me këtë sfidë të konsiderueshme. Agjencia Kombëtare e Planifikimit të Territorit në Shqipëri ftoi Universitetin Polis që të paraqiste propozime novatore për projekte të lidhur me reziliencën ndaj përmbytjeve, thatësirave dhe motit ekstrem.
Ftesa erdhi si pjesë e projektit BRIGAID të financuar nga BE-ja që kishte bërë kërkesë për propozime. Ekipi i profesoreshës Kucaj në Universitetin Polis paraqiti një zgjidhje novatore të bazuar në përshtatjen e teknikave miqësore me mjedisin për të parandaluar përmbytjen nga lumenjtë.
Propozimi u miratua nga profesoresha Kucaj dhe ekipi i saj i studentëve dhe kolegë të tjerë nga universiteti filluan të punojnë për zbatimin. Lumi i Erzenit u përzgjodh si vendi i provës.
“Besoj se ndikimi më i rëndësishëm i këtij projekti është përfshirja e studentëve. Ata kanë qenë aktivë në këtë projekt dhe janë të gatshëm të eksplorojnë më tej”
Projekti BRIGAID zbatohet nga 24 partnerë nga vende të ndryshme; kryesisht universitete, ndërmarrje të vogla dhe të mesme dhe institute kërkimore. Konsorciumi drejtohet nga Universiteti Teknologjik i Delf-it në Vendet e Ulëta dhe financohet nga programi Horizon 2020 i Bashkimit Evropian. Partneri i projektit në Shqipëri është departamenti qeveritar i Agjencisë Kombëtare të Planifikimit të Territorit.
Nensi Lalaj nga Agjencia Kombëtare e Planifikimit të Territorit në Shqipëri (AKPT) është koordinatorja vendore e projektit. Ajo shpjegon që risitë e suksesshme për të menaxhuar ndryshimin e klimës janë veçanërisht sfiduese në Shqipëri ku njerëzit nuk janë njohur me këto koncepte. Si rrjedhojë, është e rëndësishme të përfshini sa më shumë aktorë të jetë e mundur në mënyrë që kërkuesit, akademikët dhe përdoruesit fundorë të mund të punojnë së bashku.
Sipas Lalaj, projektet si BRIGAID ndihmojnë brezin e ri të transferojë njohuritë në praktikë. “Besoj se ndikimi më i rëndësishëm i këtij projekti është përfshirja e studentëve. Ata kanë qenë aktivë në këtë projekt dhe janë të gatshëm të eksplorojnë më tej,” shprehet ajo.
Një student serb i shkencave politike përjetoi mënyra të reja të të nxënit në studimet e nivelit master në Gjermani me mbështetjen e ERASMUS+.
Goran Trailov beson se korrupsioni është një nga sfidat e rëndësishme që Serbia duhet të tejkalojë. Prandaj ai zgjodhi të studiojë shkenca politike dhe më pas zgjodhi sundimin e ligjit dhe korrupsionit si temën për tezën e diplomës së masterit. “Kjo është një çështje që kërkon vëmendje urgjente dhe kam shkruar për të që në fillimet e studimeve të mia. Ky është një problem i rëndësishëm për Ballkanin Perëndimor,” shprehet ai.
Goran përfundoi studimet master në Universitetin e Konstanz-ës në Gjermani, me një tezë rreth sundimit të ligjit në Ballkanin Perëndimor në kontekstin e teorisë së Evropianizimit. Ai përzgjodhi Serbinë dhe Malin e Zi si vendet për rastin studimor dhe korrupsionin si temë specifike për studim. Një nga përfundimet e tezës së tij ishte se ka një shpresë të vërtetë për një të ardhme më të mirë në Serbi në këtë drejtim. Goran shpjegon se numri i çështjeve të lidhura me korrupsionin në gjykata po shtohet, por duhet bërë ende shumë punë për të arritur standardin e BE-së.
“Imagjinoni 1,000 njerëz nga e gjithë bota në një qytet të vogël ku të keni mundësinë t’i njihni. Nuk do të keni mundësinë të gjeni sfond të tillë kulturor në qytete të mëdha si Berlini. Ishte mahnitëse.”
Një mundësi thuajse e humbur
Pasi përfundoi studimet bachelor, Goran u regjistrua për studime të nivelit master në Universitetin e Beogradit. Në fund të vitit të parë ai vendosi të vazhdonte studimet e nivelit master jashtë vendit me mbështetjen e programit ERASMUS+ të Bashkimit Evropian. Ai kishte dëgjuar për ERASMUS+ gjatë studimeve të tij, por atëherë nuk ia kishte dalë të regjistrohej për shkak të një vonese. “Në fund të vitit të parë të studimeve master, një ndihmës profesor i cili është edhe koordinatori i ERASMUS+ në universitetin tim më këshilloi të aplikoja”, shprehet Goran.
Goran u pranua për të vazhduar studimet në Universitetin e Kostanz-ës në Gjermani. “Në fillim isha i frikësuar. Kisha jetuar gjithë jetën në Borgrad dhe për herë të parë po shpërngulesha në një mjedis të ri: një qytet i vogël në Gjermani,” shprehet Goran.
Por frikërat e tij u zhdukën sapo mbërriti aty. Konstanz është një qytet universitar historik me pothuajse 80,000 banorë dhe një peizazh shumë të bukur në brigjet e lumit Constance. Qyteti mirëpret 10,000 studentë, 1,000 nga të cilët janë studentë ndërkombëtarë. Kjo ishte një nga cilësitë që i la mbresa fillimisht Goranit. Imagjinoni 1,000 njerëz nga e gjithë bota në një qytet të vogël ku të keni mundësinë t’i njihni. Nuk do të keni mundësinë të gjeni pasuri të tillë kulturore në qytetet e mëdha si Berlini. Ishte mahnitëse,” shprehet Goran-i.
“Profesorët në Konstanz dëgjonin më tepër se çfarë kishim për të thënë dhe ishin të hapur të mësonin nga studentët”
Synimi drejt integrimit të BE-së
Tani që është diplomuar, Goran planifikon të aplikojë për një trajnim në institucionet e BE-së në Bruksel. Duke marrë në konsideratë se po synon për një punë në Ministrinë e Integrimit në BE ose organizata të tjera të lidhura me BE-në në Serbi sepse dëshiron të punojë për integrimin e vendit të tij në BE. Ai shpjegon se nevojiten politikanë profesionistë të arsimuar në Ballkanin Perëndimor dhe kudo tjetër. “Në ditët e sotme bën atë për të cilën ke studiuar. Në të shkuarën mund të studioje fizikë dhe të bëheshe kancelar i Gjermanisë. Nuk mendoj se do të jetë më ashtu,” shprehet ai.
Goran-it i la mbresa edhe cilësia e arsimit. Diçka që i la mbresa ishte shumëllojshmëria e lëndëve që mund të zgjidhte të ndiqte. Siç shpjegon ai, disa lëndë përsëriten për vite, por pjesa më e madhe e tyre ndryshojnë dhe çdo fillim viti prezantohet një katalog i ri prej të cilit studentët mund të zgjedhin. “Ishte fantastike. Me lëndët e reja, na u dha mundësia të qëndrojmë të informuar me çfarë po ndodh në botë. Nuk do të doja të thosha ‘më i sofistikuar’, por kjo është fjala e duhur për të krahasuar Universitetin e Konstanz-ës me universitetin tim në Beograd,” shprehet Goran.
Një tjetër cilësi që Goran-i evidenton është qasja e profesorëve dhe ndërveprimi në leksione. “Profesorët në Konstanz dëgjonin më tepër se çfarë kishim për të thënë dhe ishin të hapur të mësonin nga studentët. Nuk ishte e njëjta gjë për profesorët e mi nga Universiteti i Beogradit.” Ai vlerëson dhe faktin që shpesh profesorët dilnin nga programi mësimor dhe sillnin të ftuar nga institucionet e BE-së për të ndarë përvojat e tyre. “Mbaj mend se njëherë patëm kreun e një agjencie të BE-së që operonte në Afrikë. Ai na shpjegoi si punonte ekipi atje dhe na foli për sfidat dhe si i tejkalonin ato. Ishte argëtuese,” shprehet ai.
Njëmbëdhjetë vite më parë, pesë adoleshentë në Kosovë nisën një festival filmash të animuar. Sot, ANIBAR është një një festivalet kryesore të llojit të tij në Evropë.
Në vitin 2005, pesë adoleshentë admirues të filmave të animuar ishin në kërkim të mënyrave për të mësuar si bëhet animimi. Ata jetonin në qytetin e Pejës në Kosovë dhe në atë kohë nuk kishte asnjë shkollë animacioni në Kosovë dhe ata nuk kishin burimet për të udhëtuar jashtë vendit për të mësuar. Kështu që vendosën të sillnin mundësinë për të mësuar animacionin në qytetin e tyre. Sapo mbushën 18 vjeç, ata regjistruan një OJQ dhe filluan punën për të nisur atë që do të bëhej një nga festivalet më të njohura të filmave të animuar në Evropë – ANIBAR.
“Zakonisht festivalet zhvillohen anasjelltas,” shprehet Arba Hatashi, drejtoresha aktuale e festivalit. “Fillimisht duhet të ketë një shkollë animacioni ku mësohet si bëhen filmat e animuar dhe më pas themelohet festivali ku mund t’i shfaqin ata. Ne bëmë të kundërtën: themeluam festivalin në mënyrë që të sillnin filma dhe mentorë ndërkombëtarë në Pejë dhe të mësonim si të bënim filma të animuar.”
Pas 11 vitesh, arsimi mbetet një aspekt i rëndësishëm i festivalit. Fillimisht, themeluesit e festivalit dhe të rinj të tjerë përfituan nga masterklasat dhe workshop-et e ofruara nga trajnuesit që vizituan Pejën gjatë javës së festivalit. Në vitin 2016, ata themeluan Akademinë e Animacionit në Pejë dhe Prishtinë si një kurs animacioni që ofrohet gjatë gjithë vitit.
“Ideja origjinale e festivalit ishte t’i mësonim brezave të rinj mjeshtërinë e animacionit. Ky mbetet misioni ynë më i rëndësishëm.”
Tashmë Akademia po mëson brezin e katërt të nxënësve, teksa shumë të rinj nga brezat e kaluar po punojmë në sektorin e filmave të animuar në Kosovë dhe katër prej tyre po studiojnë në vende të Evropës. Akademia financohet nëpërmjet festivalit dhe mbështetësve të organizatës. “Ideja origjinale e festivalit ishte t’i mësonim brezave të rinj mjeshtërinë e animacionit. Ky mbetet misioni ynë më i rëndësishëm,” shprehet Arba.
Suksesi erdhi me hapa galopantë
Festivali ANIBAR ka shfaqur qindra filma të shkurtër dhe ka mirëpritur profesionistë ikonikë të animacionit si Koji Yamamura dhe të tjerë nga produksione të filmave të animuar të njohur në të gjithë botën duke përfshirë, The Simposons, BoJack Horseman dhe Rick and Morty.
“Vitin e kaluar kemi shfaqur rreth 300 filma të animuar me metrazh të shkurtër dhe kemi pasur një sërë workshop-e dhe masterklasa. Festivali është tashmë një eveniment i domosdoshëm për të rinjtë dhe ekonominë e qytetit.”
Zhvillimi personal dhe profesional
Arba iu bashkua festivalit si vullnetare në vitin 2013, kur ishte vetëm 14 vjeç. Që atëherë ajo ka mësuar shumë aftësi dhe është rritur si person si pjesë e ANIBAR. “Kur iu bashkova festivalit nuk dija as si të shkruaja një email. Pjesëmarrja në ANIBAR kontribuoi shumë në zhvillimin tim personal dhe profesional,” shprehet ajo. Vitin e kaluar ajo u caktua drejtoreshë e Festivalit, duke u bërë një nga drejtorët më të rinj të festivaleve në Evropë.
Ajo thotë se e di që do të vazhdojë të mbetet pjesë e festivalit në një mënyrë apo një tjetër në vitet që do të vijnë. “Ju mund të mendoni se do ta humbnin pasionin fillestar për festivalin,” shprehet Arba. “Por sinqerisht, çdo ditë që punojmë për festivalin mahnitemi dhe rigjejmë pasionin e ditës së parë, teksa festivali vazhdon të na ushqejë me energji dhe dashuri.”
ANIBAR ka kontribuar edhe në ekonominë e Pejës. Vitin e kaluar 11,000 njerëz vizituan qytetin gjatë javës së festivalit. Kjo është një shifër e konsiderueshme për një qytet prej 49,000 banorësh. “Vitin e kaluar kemi shfaqur rreth 300 filma të shkurtër të animuar dhe kemi pasur një sërë workshop-e dhe masterklasa. Festivali është tashmë një eveniment i domosdoshëm për të rinjtë dhe ekonominë e qytetit,” shprehet Arba.
Ky ndikim nuk do të ishte arritur pa ndihmën e donatorëve dhe Bashkimi Evropian ka qenë një nga mbështetësit kryesorë të Festivalit gjatë viteve. Arba shprehet se që në fillimet e tij, stafi i festivalit përfitoi nga trajnime përmes veprimtarive të ndryshme të lidhura me ERASMUS+. Mbështetja e drejtpërdrejtë nga BE-ja ka nisur në vitin 2014 dhe nuk ka reshtur që atëherë.
“Kjo mbështetje është shumë e mirëpritur duke qenë se festivali përfshin shpenzime të shumta si kostot e udhëtimit dhe akomodimit të vizitorëve kombëtarë dhe ndërkombëtarë si dhe kostot e shfaqjeve,” shprehet Arba. Ajo shpreson se BE-ja do të vazhdojë të mbështesë festivalin në të ardhmen, duke qenë se është një investim për ekonominë, artin dhe të rinjtë.
Një studente veterinarie nga Tirana fitoi njohuri, aftësi dhe ambicie të reja – dhe një mace – duke marrë pjesë në programin ERASMUS+.
Armela Lato është studente në vitin e fundit në fakultetin e veterinarisë në Tiranë. Fillimisht ajo donte të studionte mjekësi, por pikët që mori në provime nuk ishin të mjaftueshme për Fakultetin e Mjekësisë. Armela nuk kishte ndonjë dashuri të madhe për kafshët, por ajo vendosi të ndiqte Fakultetin e Mjekësisë Veterinare, duke qenë se ishte më pranë asaj çfarë ajo donte të studionte fillimisht.
“Në atë moment kjo ishte një zgjedhje provizore për mua. Planifikoja të aplikoja sërish për mjekësi vitin e ardhshëm,” shprehet Armela. Sidoqoftë, gjatë muajve të parë në fakultet ajo ndryshoi mendje dhe filloi ta konsideronte punën si veterinere si profesionin për gjithë jetën. Fakulteti i Mjekësisë Veterinere në Tiranë ka profesorë të mirë dhe kjo ishte një nga arsyet përse Armela mbeti e kënaqur me këtë fakultet. “Profesorët na mbështetën në çdo mënyrë të mundshme dhe ishin miqësorë,” shprehet ajo. Ata i dhanë asaj edhe një vizion të ri për punën e saj–i kujtohet se një nga profesorët e saj i tha se, “nëse ndihmoni kafshët jeni duke ndihmuar njerëzimin, sepse jetët e gjallesave në planetin tonë janë të ndërlidhura”. Sidoqoftë, fakulteti kishte burime të kufizuara si në aspektin e pajisjeve dhe të numrit të pacientëve që paraqiteshin në klinikën e fakultetit. Njohuritë teorike të Armelës po përmirësoheshin, por ajo duhet të përmirësonte aftësitë e saj praktike.
“Tregojini kafshës pak më shumë kujdes dhe do t’ju jetë mirënjohës përjetë.”
Gjetja e aftësive praktike
Armela dëshironte të studionte jashtë vendit që kur ishte në gjimnaz. Një nga arsyet për këtë ishin mundësitë më të mira për punësim. “Të gjesh një punë në Shqipëri nuk është e thjeshtë. Por nëse do të diplomohesha jashtë vendit, do të kisha një diplomë të njohur ndërkombëtarisht dhe mundësi më të mira për të gjetur një punë jashtë vendit,” shpjegon ajo
Duke pasur këtë ndërmend, ajo filloi të kërkonte për mundësi për bursa studimi jashtë Shqipërisë. Në vitin e tretë të studimeve, ajo pa të publikuar në faqen e internetit të fakultetit një mundësi nga programi i shkëmbimit të nxënësve ERASMUS+. Ajo kishte tri zgjedhje: Bolonjë, Milano dhe Zagreb. Duke pasur parasysh vizionet që kishte për mundësitë që do të mund të eksploronte në Kroaci dhe Itali, ajo aplikoi në të tre. “U pranova edhe në Milano edhe në Zabgreb, por zgjodha Zagrebin, duke qenë se profesorët më thanë se Fakulteti i Mjekësisë Veterinere atje është i pajisur më mirë dhe ka traditë më të vjetër,” shprehet Armela.
Aventurat në Zagreb
Ajo filloi përvojën në Fakultetin e Mjekësisë Veterinare në Zagreb në semestrin e dytë të vitit të tretë të studimeve dhe qëndroi atje për gjashtë muaj. Kur tregon historinë e qëndrimit të saj, e befasuar shprehet, “Ishte shumë ndryshe atje: shumë më mirë.” Klinika e fakultetit ishte e pajisur shumë më mirë se sa ajo në Shqipëri. Përveç pajisjeve kirurgjikale ata kishin edhe pajisje diagnostike të avancuara si ekografi dhe radiografi që nuk janë të disponueshme në fakultetin e Tiranës. “Kishte një numër shumë të madh pacientësh në klinikën e fakultetit dhe pajisjet ishin në dispozicionin tonë për përdorimin kurdo që dëshironim. Ishte e mrekullueshme.”
“Kishte një numër shumë të madh pacientësh në klinikën e fakultetit dhe pajisjet ishin në dispozicionin tonë për përdorim kurdo që dëshironim. Ishte e mrekullueshme.”
Studimi i shkencave veterinare ndryshoi edhe diçka tjetër në jetën e saj. Ndonëse s’i kishte urryer kurrë kafshët, ajo shprehet se nuk kishte ndonjë dashuri për to. Ajo kishte një mospëlqim të çuditshëm për macet në veçanti. ‘Nuk e di përse, por thjesht nuk mund të shihja apo prekja mace. Por tani kam një mace timen,’ shprehet ajo duke buzëqeshur.‘Tregojini kafshës pak më shumë kujdes dhe do t’ju jetë mirënjohës përjetë,’ shprehet Armela.
Armela pati edhe përvoja të vështira gjatë qëndrimit të saj në Zagreb. Në klinikë ata kishin pacientë me sëmundje të rënda të pashërueshme, pronarët e të cilëve zgjidhnin eutanazinë për t’i lehtësuar nga dhimbjet. Ky ishte një ndër takimet e saj të para me anën e dhimbshme të profesionit. Ajo mësoi në mënyrën më të vështirë se jo çdo pacient mund të shpëtohet.
Gjatë qëndrimit të saj Armela pati mundësinë të mësonte gjëra të reja. Për shembull, ajo mësoi për një sëmundje gjaku për të cilën nuk kishte dëgjuar më parë, diagnoza e së cilës varet nga matja e gjatësisë së kockave dhe kafkës, duke qenë se një nga simptomat e kësaj sëmundje është shkurtimi i këtyre pjesëve të trupit. “Ishte mahnitëse se si ata diagnostikonin sëmundjen hap pas hapi dhe krahasonin simptomat me dy ose tri sëmundje të mundshme përpara se të arrinin në përfundim,” shprehet ajo.
Planet për të ardhmen
Pas gjithçkaje që mësoi në Zagreb, Armela është më e dedikuar për të vazhduar karrierën e saj si veterinere dhe për të shkëlqyer në profesion. Pas diplomimit ajo synon të studiojë dermatologji ose fizioterapi, mundësisht në një universitet jashtë vendit, dhe më pas të kthehet në Shqipëri për të hapur klinikën e saj ose për të punuar në një institucion shtetëror të veterinarisë.
Nga lufta dhe kriza ekonomike gjatë fëmijërisë në Jugosllavi në të punuarit dhe të studiuarit për një të ardhme të paqtë dhe të begatë në BE.
Bojana Zimonjić (30), nga Serbia mësoi për herë të parë rreth Bashkimit Evropian në shkollën e mesme gjatë orës së edukimit qytetar. Ajo kishte dëgjuar më parë për të nga lajmet, por shprehet se nuk e dinte vërtet qëllimin e BE-së. Sidoqoftë, qëkur ka qenë fëmijë, gjërat më të rëndësishme për Bojanën kanë qenë paqja dhe mirëqenia. Ashtu si dhe për shumë fëmijë të tjerë të lindur në Jugosllavi, lufta dhe kriza ekonomike pati ndikim te fëmijëria e Bojanës.
Në shkollën e mesme, ajo mësoi se vlerat themelore të BE-së kanë për qëllim të parandalojnë këto dy probleme duke promovuar paqe dhe mirëqenie ekonomike për të gjithë. “Kjo ide m’u duk fantastike dhe u dashurova me BE-në dhe idenë pas saj,”u shpreh ajo. Më tej Bojana shpjegon se edhe gjatë shkollës së mesme ajo e kishte kuptuar se për të promovuar këto vlera duhet të angazhohesh në mënyrë aktive. Si rrjedhojë, ajo vendosi të studionte Shkenca Politike në universitet.
“E gjithë jeta ime profesionale dhe aspiratat për të ardhmen lidhen me BE-në dhe fillimi i rrugëtimit me programin ERASMUS+ ishte investimi më i mirë i jetës sime.”
Mundësi të reja me ERASMUS+
Bojana besonte se vlerat të cilave i ishte bashkuar mund të promovohen më mirë nëpërmjet promovimit të integrimit të BE-së. Kur erdhi momenti për studimet Master, ajo filloi të kërkonte mundësi për të nxënë më tepër rreth Bashkimit Evropian. Në universitetin e Bojanës u lajmërua se Serbia ishte përfshirë në programin ERASMUS+. Sapo mësoi këtë, ajo vendosi të aplikojë për mundësitë arsimore të ofruara nga programi.
Fillimisht asaj iu dha mundësia të përfitonte nga programi Jean Monnet i cili është pjesë e ERASMUS+. Ky program i dedikohet promovimit të ekselencës në studime për BE-në në arsimin e lartë në të gjithë botën për të krijuar lidhje midis akademikëve, studiuesve dhe politikëbërësve të BE-së. Bojana shprehet se të qenit pjesë e Jean Monnet ndikoi dukshëm në cilësinë studimeve të saj në nivelin Master. “Për shembull, lektorë nga BE-ja vinin për të na mësuar rreth vizionit të tyre për integrimin evropian. Edhe tekstet shkollore na u dhanë falas. Kjo nuk është diçka e vogël për studentët e papunë,” shprehet ajo.
Zgjerimi i horizonteve
Sidoqoftë, kjo nuk mjaftoi për Bojanën. Ajo dëshironte të mësonte më shumë rreth politikave dhe integrimit të BE-së, si dhe të zgjeronte perspektivën e saj kulturore; mundësisht në një universitet të BE-së. Ajo zgjodhi të aplikonte për shkëmbimin ERASMUS+ në Universitetin e Konstanz në Gjermani, ku edhe u pranua. “Ishte realizimi i një ëndrre,” u shpreh ajo.
“Ndoqa një lëndë për lidershipin e cila ishte vërtet interesante. Ishte ndryshe nga çdo gjë që mund të kisha nxënë në universitetin në vendin tim. Vërtet që ajo lëndë më ka ofruar një perspektivë të ndryshme rreth mënyrës se si duhet të sillet një lider.”
Në të ardhmen Bojana planifikon të përfshihet më tepër me administratën e BE-së për të mbështetur idenë pas Bashkimit Evropian. “E gjithë jeta ime profesionale dhe aspiratat për të ardhmen lidhen me BE-në dhe fillimi i rrugëtimit me programin ERASMUS+ ishte investimi më i mirë i jetës sime,” u shpreh ajo.
Bojana e përshkruan përvojën e saj në Gjermani si “përvojë shndërruese”. Ajo shpjegon se për të ishte thelbësore që të mësonte më shumë rreth kulturave të ndryshme dhe të përjetonte vetë se çfarë do të thotë të jetosh dhe studiosh në një mjedis shumëkulturor. Të qenit e rrethuar nga njerëz nga vende të tjera në Evropë – dhe në botë – e ndihmoi shumë me këtë.
Për Bojanën, kishte rëndësi edhe që të shikonte se si funksionojnë universitetet në Gjermani si dhe si prezantojnë kurrikulën. “Për shembull, unë ndoqa një një lëndë për lidershipin e cila ishte vërtet interesante. Ishte ndryshe nga çdo gjë që mund të kisha nxënë në universitetin në vendin tim. Vërtet që ajo lëndë më ka ofruar një perspektivë të ndryshme rreth mënyrës se si duhet të sillet një lider.” Bojanës i la mbresa edhe mirëseardhja në universitet dhe në veçanti struktura dhe kujdesi individual për çdo student ndërkombëtar të regjistruar.
Promovimi i frymës të rindërtimit të marrëdhënieve miqësore
Bojana aktualisht punon për Zyrën Rajonale për Bashkëpunim Rinor (RYCO), që promovon frymën e rindërtimit të marrëdhënieve miqësore dhe bashkëpunimin mes të rinjve në rajonin e Ballkanit Perëndimor. “Përvoja me ERASMUS+ më ka ndihmuar të përshtatem shpejt me mjedisin shumëkulturor të punës në RYCO,” u shpreh ajo. “Besoj se pasi të keni pasur mundësinë të dëgjoni historinë time, mund të hamendësoni se RYCO është themeluar me mbështetjen e Komisionit Evropian.”
Një dizajner mode përfaqëson Fundjavën e Modës të Shkupit në Javën e Modës të Berlinit me mbështetjen e programit të financuar nga BE-ja.
Sofija Urumović, 28, është një dizajner mode e re por e suksesshme. Interesi i saj për modën filloi herët. “Kur isha fëmijë, ëndrra ime ishte të isha shumëgjuhëse, që do të thotë të kesh aftësinë të flasësh, ose të kuptosh të gjitha gjuhët. Kuptohet që kjo është e pamundur; sidoqoftë, me kalimin e viteve kam kuptuar se moda është një nga gjuhët më të fuqishme dhe universale në botë dhe mund të përdoret si një mënyrë e shkëlqyer për të shprehur veten dhe për të komunikuar,” shprehet ajo.
Si rrjedhojë, në moshën 18 vjeçare, Sofija vendosi të studionte modë dhe përfundoi diplomën Bachelor dhe Master. Përvojat e saj të hershme ishin vetëm nga revistat, kështu që ajo e imagjinonte modën si një përrallë. Sidoqoftë, ajo thotë se moda nuk është zanat i thjeshtë dhe se më pas u përball me shumë sfida. Më e rëndësishmja mes tyre ishte nevoja për më shumë burime financiare dhe një rrjet bashkëpunëtorësh që do ta prezantonin atë me një audiencë më të gjerë. E dyta u trajtua me mbështetjen e projektit të financuar nga BE-ja.
“Me kalimin e viteve kam kuptuar se moda është një nga gjuhët më të fuqishme dhe universale në botë dhe mund të përdoret si një mënyrë e shkëlqyer për të shprehur veten dhe për të komunikuar.”
Hapja ndaj botës së modës
Sofija u përzgjodh nga partneri i projektit United Fashion, Fundjava e Modës Shkup, për të përfaqësuar rajonin e Ballkanit nëpërmjet një audicioni të hapur. Sofija ka vetëm fjalë pozitive për projektin, duke u shprehur se e gjithë përvoja ka qenë “e mrekullueshme”. Si pjesë e projektit, asaj – si shumë dizajnerë mode të rinj nga vende të tjera – iu ofrua mundësia të shfaqte punimet e saj gjatë Javës së Modës në Berlin në vitin 2018 dhe ModaLisboa në vitin 2020.
Krijimi i lidhjeve
“Në Berlin, u njoha me një agjent të shkëlqyer për tregun gjerman, i cili më dhe këshilla shumë të vlefshme nga perspektiva e biznesit, ndërsa në Lisbonë pata mundësinë të shikoja një ekip të vogël të organizonte një eveniment mode të madh dhe të ofronte një platformë të madhe për krijuesit e rinj,” shprehet ajo.
Shfaqja e punimeve të saj në një platformë si Java e Modës në Berlin është një përvojë që ajo e përshkuan si ëndrra e çdo dizajneri të ri mode, por Sofija pati edhe përfitime të tjera nga projekti. Ajo shprehet se më e rëndësishmja është krijimi i lidhjeve të reja dhe njohja me njerëz me të cilët ajo shprehet se “mban lidhje të rregullta si për miqësi, por edhe për bashkëpunime profesionale në të ardhmen”.
“Unë mendoj se e gjithë situata e pandemisë na ka mësuar se ajo çfarë po i bëjmë planetit në të cilin jetojmë është papërgjegjshmëri dhe e turpshme. Duhet të ndryshojmë mënyrën se si veprojmë.”
Rreth projektit
United Fashion i themeluar nga një grup shoqatash që mbështetin modën evropiane: Federata Baltike e Modës (Letoni), Këshilli i Modës në Gjermani, Fundjava e Modës në Shkup (Maqedonia e Veriut), Flanders DC (Belgjikë), MAD Brussels (Belgjikë), Maison de Mode (France) dhe ModaLisboa (Portugali). Qëllimi i projektit është të nxjerrë në pah kulturën e dizajnerëve të modës në Evropë në mënyrë që ajo të jetë e orientuar nga biznesi, duke theksuar konkurencën ndërkombëtare pa kufizuar kreativitetin. Projekti United Fashion mbështet nëpërmjet programit ‘Creative Europe’ të Bashkimit Evropian.
Aktualisht, Sofija po zhvillon disa ide të reja, por ajo dëshiron që marka e saj të qëndrojë e vogël dhe të rritet në mënyrë të qendrueshme. “Unë mendoj se e gjithë situata e pandemisë na ka mësuar se çfarë po i bëjmë planetit në të cilin jetojmë është papërgjegjshmëri dhe e turpshme. Duhet të ndryshojmë mënyrën se si veprojmë. Në veçanti, industria e modës ka shumë të meta. Tashmë situata ka detyruar të gjithë, edhe lojtarët e mëdhenj, të cilët sjellin ndryshimet në industri, të rimendojnë mënyrën se si punojnë dhe të hedhin themelet për një sistem të ri mode,” thotë ajo.
Nëpërmjet disa evenimenteve të rrjetëzimit ndërkombëtar dhe workshop-eve ndërdisiplinore, më shumë se 150 dizajnerë mode patën mundësinë të përfitojnë nga projekti United Fashion duke shfaqur koleksionet e tyre, njohur dhe kuptuar tregjet evropiane dhe duke zhvilluar aftësi të reja në teknologjinë e modës, modën e qëndrueshme, prodhimin dhe modelet e biznesit.
