Млад косовски претприемач ја развива својата компанија за рурален туризам со поддршка на ЕУ.
Нол Красниќи е член на косовскиот тим за качување по карпи, активист за животна средина и планинарски водич. Живее во Пеќ, Косово; град опкружен од планинскиот масив Проклетие – еден од највеличествените планински венци во Западен Балкан. Само со еден поглед врз варовничките гребени може да се сфати зошто овие планини се вистинска атракција за многумина туристи. Уште од својата осумнаесет годишна возраст, Нол работи како самостоен планинарски водич, а во 2014 година одлучил својата пасија да ја трансформира во постојан бизнис; заедно со својот деловен партнер Виртит.
Подобра понуда
Нол објаснува дека започнале да размислуваат за бизнисот за планински туризам кога бројот на посетители на градот и околните планини почнал да расте и првите туристички оператори се појавиле на пазарот. „Се нудеа многу малку опции за тури. Сметавме дека можеме да понудиме нешто подобро, па, така, ја создадовме компанијата“, вели тој. Шест години подоцна, „Balkan Natural Adventure“ е важен конкурент во секторот на планински туризам, не само во Косово, туку и во соседните Албанија и Црна Гора.
„Поддршката од Европската Унија беше важен чекор за одржливоста на нашата компанија“
Нова пазарна стратегија
Компанијата веќе пречекала преку 700 туристички групи. Но, покрај успехот, биле соочени и со тешкотии и предизвици. Уште од самиот почеток, туристичкиот транспорт бил сериозен проблем поради цената и сигурноста на услугата. На почетокот, склучувале поддоговори со мини автобуси и такси возила во зависност од бројот на посетители во групата. Но, тоа било само краткотрајно решение.
„Структурата на нашите групи е, од прилика, осум лица. Пазарот не нудеше најдобри решенија за групите од овој размер: честопати моравме да изнајмуваме мини автобуси со 20 седишта или два автомобила. Финансиски не беше изводливо“, вели Нол. Дополнително, компаниите за изнајмување автомобиле не беа секогаш сигурни, а тоа беше дополнителен предизвик. „Се концентриравме на планински туризам и забележавме дека културните тури стануваа сè побројни – неопходно беше да внесеме разновидност во нашата понуда.“
Пред три години, деловниот партнер на Нол, Виртит, забележал, на социјалните медиуми, отворен повик од ЕУ за поддршка на компании; вклучително и оние кои работат во доменот на туризам. Земајќи предвид дека во „Balkan Natural Adventure“ имале потреба од помош, одлучиле да се пријават. Побарале помош за меѓународно рекламирање, истражување за развој на културни тури и купување на комбе со осум патнички седишта за да ги решат тешкотиите со транспортот. Нивниот предлог бил одобрен и Европската Унија им понудила кофинансирање за сите нивни потреби. „Поддршката од Европската Унија беше важен чекор за одржливоста на нашата компанија. Не само што ја зголемивме сигурноста и волуменот на нашите услуги, туку вработивме и повеќе луѓе. Денес, располагаме со тројца постојано вработени во отсекот на продажба и администрација, а имаме и 15 вработени со скратено работно време кои работат како водичи и возачи“, вели Нол.
Сегашниот тим, Нол го опишува како професионален и објаснува дека се состои од водичи од Албанија и Црна Гора. „На почетокот, тешко беше да најдеме посветени водичи. Но, откако поставивме неколку добри примери за тоа дека како водич во четири месеци можете да заработите колку за цела година; ситуацијата почна да се менува.“
Да не беше пандемијата КОВИД-19, „Balkan Natural Adventure“ годинава ќе пречекаше 500 туристички групи. Тоа ќе беше важен раст. Но, и покрај пандемијата, Нол и неговиот партнер предвидуваат светла иднина за нивната компанија: во текот на следните десет години, очекуваат да додадат 40 водичи и возачи со скратено работно време, како и дополнително да го зголемат постојаниот персонал до бројка од десет вработени.
„Сè повеќе и повеќе луѓе гледаат иднина во одржливиот туризам“
Но, сè уште претстојат предизвици. Едни од најголемите се нелегалното градење во планините, хидроцентралите и загадувањето на воздухот. Меѓутоа, Нол останува оптимист. „Сè повеќе и повеќе луѓе гледаат иднина во одржливиот туризам“, вели тој.
„По рекламната кампања, во 2020 имавме повеќе резервации отколку во сите три изминати години заедно. КОВИД го направи своето, но, за среќа, повеќето од клиентите само ги одложија резервациите без откажување, па, така, нашата инвестиција не беше изгубена“, потенцира Нол.
Жена од Босна и Херцеговина го употребува своето меѓународно Еразмус искуство за здоближување на локалните и ЕУ перспективи.
Амела завршила средно медицинско училиште. Бидејќи била одлична ученичка, имала можност да студира медицина и да стане докторка. Но, по завршувањето на средно училиште, нејзините планови за иднината добиле сосема друга насока. „Сфатив дека ако продолжам на медицински факултет, тоа би значело шест години напорна работа и студии. Бев млада и ми беше потребно поголемо животно искуство, па одлучив да направам едногодишна пауза“, вели таа.
Првичниот план за едногодишна пауза продолжил дополнителни пет години. Започнала да работи во пекарницата на својот брат, потоа се преселила во САД, работела како фотографка, повторно се вратила во Европа и работела како гувернанта во Швајцарија, а и како наставничка по англиски јазик во Германија. Амелија вели дека навистина ги цени сите овие искуства затоа што ја прошириле нејзината културна перспектива и ѝ помогнале да научи многу за животот. Исто така, уживала да работи во меѓународна средина.
„Искуствата во странство ми покажаа дека имам талент за поврзување со луѓе, а, како резултат, можев и самоуверено да зборувам странски јазици“
Враќање дома
Штом се вратила во Босна и Херцеговина го завршила медицинскиот стаж, но, со сето меѓународно искуство, не била веќе сигурна дека сака да работи како медицинска сестра или да студира медицина. Поради разноликите искуства за време на паузата, нејзините професионални аспирации зазеле сосема различна насока. „Шестгодишното искуство во странство ми покажа дека имам талент за поврзување со луѓе, а, како резултат, можев и самоуверено да зборувам странски јазици. Оттука, одлучив да студирам меѓународни односи на универзитетот во Сараево“, вели Амела.
Благодарение на меѓународното искуство, Амела знаела дека на европските универзитети нивото на образование е подобро од тоа во Босна и Херцеговина. Па, кога дошла до можност за завршување на дел од своите студии во некоја од државите на ЕУ, преку програмата ЕРАЗМУС+, воопшто не се двоумела за пријавување. Добила можност да студира еден семестар во Франција и друг семестар во Литванија, преку програмата за студентска размена на Еразмус.
Повторно заминување во странство
Своето Еразмус искуство Амела го опишува како „одлично“. Во поглед на квалитетот, најмногу била импресионирана од пристапот до библиотеки и дигитални ресурси; со бројни извори и далеку побогати содржини од тие на коишто била навикната. „Тоа е нешто што навистина недостасува во Босна и Херцеговина“, вели таа.
Отворените професионални врски помеѓу студентите и професорите дополнително ја импресионирале. Амела објаснува дека во Босна и Херцеговина, особено на државните универзитети, постои строга хиерархија помеѓу студентите и професорите. „Тука, мислењето на студентите не се зема предвид, но на универзитетите во Литванија и Франција моето мислење беше земено предвид и ценето. Тоа е огромна придобивка“, вели таа.
„Јас сум од Босна, но, истовремено, се чувствувам европски. Благодарение на моето професионално и животно искуство, можам да ги земам предвид двете перспективи“
Нејзиниот план, по дипломирањето, е да работи во некоја од институциите на ЕУ. Амелија верува дека во европската интеграција на Босна и Херцеговина постојат алки кои недостасуваат. Една од нив е локалната перспектива. Според неа, интеграцијата на владино ниво се одвива успешно, но истото не може да се каже и за локалното ниво. „Би ми било задоволство да придонесам за тоа. Од таа причина избрав и магистерска програма насловена „Глобални студии – европска перспектива“ преку којашто би можела да ги спојам глобалното и локалното“, вели таа.
Откако ги видела придобивките од искуството со програмата Еразмус, по дипломирањето, Амела аплицирала за магистерски студии преку истата програма. Во моментот, привршува партнерска магистратура Еразмус Мундус во Лајпциг и Виена. „Јас сум од Босна, но, истовремено, се чувствувам европски. Благодарение на моето професионално и животно искуство, можам да ги земам предвид двете перспективи, што може да биде навистина корисно“, вели Амела.
Универзитет во Албанија развил проект за спречување поплави преку поставување биоразградливи трупци од природни влакна и насади на речните корита.
“Таа е од оние професори кои нè мотивираат да бидеме проникливи и длабински да ја истражуваме секоја тема“, вели еден од студентите на професорката Енкелејда Куцај, на универзитетот Полис во Тирана, во врска со нејзините предавања за животната средина.
Професорката Куцај својата инспирациска пасија ја пренесува и во нејзиното истражување. Како дел од своите докторски студии, развила важна студија за загадувањето на реките Лана и Тирана во Албанија. Овој труд направил да посака да истражува уште една поврзана и подеднакво важна тематика – заштитата од речни поплави, но морала да ја одложи работата за понатака. “Поради недостиг на време и ресурси, просто, не бев во можност да работам на оваа проблематика“, вели таа.
“Веќе 15 години ја проучувам вегетацијата и, за мене, еден од главните заклучоци е дека природата се обновува доколку нема човечка интервенција“
Отворање нова можност
Но, по некое време, ѝ се овозможила одлична прилика за да се занимава со овој предизвик. Државната агенција за територијално планирање на Албанија го поканила универзитетот Полис да презентира предлози за иновативни проекти поврзани со отпорност на поплави, суши и екстремни временски услови.
Поканата дошла како дел од проектот “BRIGAID“, финансиран од ЕУ, кој имал отворен повик за предлози. Тимот на професорката Куцај, од универзитетот Полис, претставил иновативно решение засновано на адаптација на еколошки техники кои спречуваат речни поплави.
Предлогот бил прифатен, а професор Куцај, заедно со својата екипа студенти и други колеги од универзитетот, започнала да работи на имплементацијата. Како пробно подрачје била избрана реката Ерзени.
“Верувам дека најзначајниот исход од овој проект е инволвирањето на студентите. Беа навистина активни и подготвени да истражуваат понатаму“
Проектот “BRIGAID“ е имплементиран од 24 партнери од различни држави; претежно универзитети, мали и средни претпријатија, и истражувачки институти. Конзорциумот е под водство на Технолошкиот универзитет во Делфт, Холандија; финансиран од програмата “Horizon 2020“ на ЕУ. Проектен партнер во Албанија е Државната агенција за територијално планирање.
Ненси Лалај од Државната агенција за територијално планирање е локалниот координатор на проектот. Таа објаснува дека успешните иновации за справување со климатски промени се особено предизвикувачки во Албанија, бидејќи луѓето не се запознаени со овие концепти. Токму затоа, неопходно е да се вклучат што е можно повеќе засегнати страни со цел истражувањето, академската заедница и корисниците да работат заедно.
Според Лалај, проектите како “BRIGAID“ ѝ овозможуваат на новата генерација да го трансформира своето знаење во пракса. “Верувам дека најзначајниот исход од овој проект е инволвирањето на студентите. Беа навистина активни и подготвени да истражуваат понатаму“, вели таа.
Спој од природа, спорт и култура – еве како еден регион во Косово го користи својот туристички потенцијал благодарение на проект финансиран од ЕУ.
Призрен е шармантно историско гратче и омилена дестинација за бројни локални и меѓународни туристи. Според Косовската агенција за статистика, Призрен привлекува повеќе туристи од која било друга општина во Косово. Меѓутоа, ваквиот проток на посетители не се одразува во престои со преноќевања. Пред четири години, општинските авторитети ја детектирале оваа контрадикција и спровеле анкета за да ја разберат причината. Анкетата ги разјаснила причините: Призрен е малечок град така што повеќето од важните културни знаменитости можат да се посетат за ден или два. Оттука, повеќето туристи не остануваат подолго.
Сместен на подножјето на Шар Планина, покрај своето културно наследство, Призрен има прекрасна природна средина подготвена за откривање преку скијање и други активности поврзани со природата кои, воедно, претставуваат мотив за туристите да останат подолго. Но, сè до пред три години, инфраструктурата не била доволно развиена за туристите да можат да уживаат во планините. Здружението “ Sharri Mountaineers“, невладина организација од Призрен, одлучило да дејствува. Заедно со колеги од друга, поискусна, невладина организација – Здружението на алпинци “ Marimangat“ од Пеќ, започнале со планови за маркирање и означување на нови планинарски патеки, како и развивање на промотивна кампања за рекламирање на регионот како природна авантуристичка дестинација.
“ Ова беше одлична можност, бидејќи ни беа потребни средства за ја да спроведеме нашата идеја. Но, за да се пријавиме за повикот, потребно беше да најдеме партнер од другата страна на границата.“
Прекугранични партнери
Истовремено, програмата за прекугранична соработка Косово – Северна Македонија, финансирана од ЕУ, објавила повик за проекти кои би придонеле за поттикнување на туризмот и културното наследство во меѓуграничниот простор помеѓу Косово и Северна Македонија. Градот Тетово, на страната на Северна Македонија, имал слични проблеми како Призрен во поглед на недостиг на туристички престои со преноќевања. Шарпланинскиот ланец се протега низ Косово и Северна Македонија, оттука се појавил и потенцијал за заедничка работа.
“ Ова беше одлична можност, бидејќи ни беа потребни средства за ја да спроведеме нашата идеја. Но, за да се пријавиме за повикот, потребно беше да најдеме партнер од другата страна на границата“, вели Дени Хамели од здружението “ Sharri Mountaineers“. Кога ги разгледувале своите контакти, здружението склучило партнерство со невладината организација “ ALKA“ од Северна Македонија.
Дени објаснува дека невладината “ ALKA“ била совршената партнерска организација затоа што веќе имала искуство со слични проекти. “ Навистина беа од голема вредност во процесот на составување на предлогот, како и за имплементација на проектот“, вели Дени. Предлогот бил одобрен и во текот на следните години, партнерските организации работеле на имплементација на проектот кој сега наближува кон својот крај.
Холистички пристап
Проектот зазел холистички пристап со цел зголемување на привлечноста на регионот како туристичка дестинација. Работата вклучувала подобрување на инфраструктурата преку мапирање и означување 21 нова планинарска патека, покривајќи 200 километри. Проектот, исто така работел на зголемување на капацитетите на домаќинствата и туристичките водичи за примање гости. Најнакрај, проектот развил видеа, летоци; како традиционални, така и кампањи на социјалните медиуми, сè со цел рекламирање на регионот како туристичка дестинација за локалните и меѓународните туристи.
“Дополнително, низ планинските патеки, туристите ќе можат да ги видат и културните знаменитости. На овој начин, ја спојуваме природата со културата: совршена дестинација за планински туризам.“
Проектот насловен “ Поддржување на потенцијал за регионален туризам“ беше финансиран од ЕУ во рамки на програмата “ Прекугранична соработка Косово – Северна Македонија“ како инструмент на претпристапната програма (ИПА). Проектот беше имплементиран со невладините организации “ ALKA“ и “ Balkania“ од Северна Македонија и планинарските здруженија “ Marimangat“ и “ Sharri Mountaineers“ како невладини организации од Косово.
Јован Божиноски е туристички водич и член на планинарскиот клуб Љуботен од Тетово, Северна Македонија. Земајќи предвид дека сите нови планинарски патеки проаѓаат покрај ресторани и домаќинства кои нудат храна и сместување, Јован верува дека проектот ќе има значаен економски исход во поглед на привлекување повеќе клиенти во регионот. “ Дополнително, низ планинските патеки, туристите ќе можат да ги видат и културните знаменитости. На овој начин, ја спојуваме природата со културата: совршена дестинација за планински туризам“, вели Јован.
Српски студент по политички науки искусил нов начин на учење за време на своите постдипломски студии во Германија со поддршка на Еразмус+.
Горан Траилов верува дека корупцијата е еден од најважните предизвици коишто Србија треба да ги надмине. Затоа избрал да студира политички науки, а, подоцна, како тема на својата магистерска теза го избрал владеењето на правото и корупцијата. “ Оваа проблематика бара итно внимание, а јас работам на неа од моите рани студентски денови. Ова е сериозен проблем низ Западен Балкан“, вели тој.
Горан ги завршил своите постдипломски студии на универзитетот во Констанц, Германија, каде што неговата теза го третирала владеењето на правото во Западен Балкан и тоа во контекст на теоријата за европеизација. Како земји за истражување ги избрал Србија и Црна Гора, а како прецизна тема за истражување ја избрал корупцијата. Еден од заклучоците на неговата теза е дека, во оваа насока, навистина постои надеж за Србија. Горан објаснува дека бројот на случаи поврзани со корупција во судовите расте, но, сè уште, преостанува работа која треба да се исполни за достигнување на стандардите на ЕУ.
“Замислете си 1000 луѓе од секаде низ светот сместени во еден мал град каде што имаш можност да ги запознаеш. Во големите градови како Берлин не може на ваков начин да се искуси културната разноликост. Беше прекрасно.“
Скоро изгубена прилика
Откако ги завршил додипломските студии, Горан се запишал на постдипломски студии на универзитетот во Белград. На крајот од првата година, одлучил, со поддршка на програмата Еразмус+, да ги продолжи своите постдипломски студии во странство. Бил слушнал за програмата Еразмус+ уште за време на додипломските студии, но, тогаш, доцна се пријавил и не успеал. “ На крајот од првата година од постдипломските студии, еден асистент кој е, всушност, Еразмус+ координатор на мојот универзитет, ме советува да се пријавам“, вели Горан.
Горан бил примен на универзитетот во Констанц, Германија. “ На почетокот, бев исплашен. Сиот мој дотогашен живот го бев поминал во Белград и за првпат требаше да се преселам во потполно нова средина: малечко гратче во Германија“, вели Горан.
Но, неговите стравови исчезнале во моментот кога пристигнал таму. Констанц е историски универзитетски град со, приближно, 80000 жители и прекрасен пејзаж, на брегот на Боденското Езеро. Градот е дом на 10000 студенти од кои 1000 меѓународни. Ова е еден од квалитетите кои уште на почетокот го импресионирале Горан. “ Замислете си 1000 луѓе од секаде низ светот сместени во еден мал град каде што имаш прилика да ги запознаеш. Во големите градови како Берлин не може на ваков начин да се искуси културната разноликост. Беше прекрасно“, вели Горан.
“Професорите во Констанц повеќе слушаа што сакавме да кажеме и беа отворени за учење од студентите.“
Целење кон интеграција во ЕУ
Сега, откако дипломирал, Горан планира да се пријави за тренинг во институциите на ЕУ во Брисел. Потоа, неговата цел е работа во Министерството за интеграција во ЕУ или некоја друга организација во Србија, поврзана со ЕУ, бидејќи сака да работи на интеграцијата на својата земја во ЕУ. Објаснува дека, во Западен Балкан, а и насекаде, постои потреба од повеќе професионално обучени политичари. “ Денес, го работиш тоа што го студираш. На времето, било можно да студираш физика и да станеш канцелар на Германија. Не верувам дека веќе ќе биде така“, вели тој.
Горан бил, исто така, импресиониран од образовниот квалитет. Бил воодушевен од широкиот избор предавања на кои можел да присуствува. Како што објаснува, некои предавања се повторуваат низ годините, но повеќето се менуваат и, на почетокот на секој семестар, има каталог на предавања од кои студентот може да избира. “Ова беше супер. Со новите предавања, имавме можност да следиме што се случува во светот. Оттука, не би сакал да речам “ пософистициран“, но тоа би требало да биде зборот за да се спореди универзитетот во Констанц со тој во Белград“, вели Горан.
Дополнителен квалитет кој Горан го потенцира е пристапот на професорите и интерактивноста на предавањата. “Професорите во Констанц повеќе слушаа што сакавме да кажеме и беа отворени за учење од студентите. Ова не е случајот со многумина професори на универзитетот во Белград.“ Исто така, ги цени и бројните прилики во кои професорите излегувале надвор од програмата, поканувајќи гости од институциите на ЕУ за да ги споделат нивните искуства. “ Се сеќавам дека, еднаш, го имавме на гости шефот на една агенција на ЕУ која оперира во Африка. Ни објасни како екипата работела таму и кои предизвици морале да ги надминат. Беше забавно“, вели тој.
Пред единаесет години, пет тинејџери од Косово основаа фестивал за анимиран филм. Денес, ANIBAR е еден од водечките фестивали од овој вид во Европа.
Во 2005 година, петорица тинејџери, фанови на анимиран филм, барале начин да научат за анимација. Живееле во градот Пеќ, во Косово, и, на времето, никаде низ Косово немало училиште за анимација, а немале ни средства да заминат во странство за да учат. Па, затоа, одлучиле да ја донесат можноста за учење анимација во нивниот град. Штом наполниле 18 години, се зачлениле во невладина организација и започнале да работат на основање на еден од денес најпознатите филмски фестивали за анимација во Европа – ANIBAR.
“Обично, фестивалите се развиваат во спротивен правец“, вели Арба Хаташи, сегашната директорка на фестивалот. “Најпрво, се започнува со училиште за анимација каде што се учи техниката на анимираниот филм, а потоа се организира фестивалот за да се прикажат филмовите. Ние го направивме спротивното: го основавме фестивалот со цел да донесеме филмски и меѓународни ментори во Пеќ и да научиме како се прават анимирани филмови.“
Единаесет години отпосле, образованието е, сè уште, важен аспект на фестивалот. На почетокот, основачите на фестивалот, заедно со други млади, бенефитирале од “мастер часови и работилници“ обезбедени од обучувачи кои доаѓале во Пеќ за време на фестивалската седмица. Во 2016 година, ја отпочнале академијата за анимација во Пеќ и Приштина; и тоа во форма на континуиран курс за анимација во текот на цела година.
“Оригиналната идеја на фестивалот беше да ја научиме младата генерација на уметноста и вештините на анимацијата.“
Академијата, ја обучува, денес, четвртата генерација студенти, додека, пак, многумина од минатите генерации веќе работат во филмскиот сектор за анимација во Косово, а четворица од нив студираат во држави во ЕУ. Академијата се финансира преку фестивалот и преку поддржувачи на организацијата. “Оригиналната идеја на фестивалот беше да ја научиме младата генерација на уметноста и вештините на анимацијата. Ова останува нашата најважна мисија“, вели Арба.
Од предност во предност
Филмскиот фестивал ANIBAR прикажал стотици краткометражни филмови и поканил видни професионалци од доменот на анимацијата; меѓу кои и Коџи Јамамура (Koji Yamamura) како и многу други докажани продукции за анимација, вклучувајќи ги и: The Simpsons, BoJack Horseman и Rick and Morty.
“Минатата година, прикажавме околу 300 краткометражни филмови и имавме неколку работилници и “мастер часови“. Денес, фестивалот е неопходен настан како за младите, така и за економијата на градот.“
Личен и професионален развој
Арба се приклучила кон фестивалот како волонтерка во 2013 година; кога имала само 14 години. Оттогаш, како дел од фестивалот ANIBAR, многу научила и се развила како личност. “Кога за првпат станав дел од фестивалот, не знаев ни да напишам мејл. Да се биде дел од фестивалот ANIBAR, неизмерно придонесе за мојот личен и професионален развој“, вели таа. Лани, била назначена како директорка на фестивалот, станувајќи, на тој начин, една од најмладите директорки во Европа. Вели дека ќе остане дел од фестивалот и во наредните години, на каков и да е начин. “Можеби мислите дека ќе го загубиме почетниот занес за фестивалот“, вели Арба. “Но, искрено, со секој изминат ден во работа на фестивалот, од ново ја наоѓаме истата пасија и фасцинација од првиот ден, затоа што фестивалот постојано нè храни со енергија и љубов.“
Филмскиот фестивал ANIBAR придонел и за економијата на Пеќ. Минатата година, 11000 луѓе го посетиле градот за време на фестивалската седмица. Ова е значајна бројка за град со 49000 жители. “Минатата година, прикажавме околу 300 краткометражни филмови и имавме неколку работилници и “мастер часови“. Денес, фестивалот е неопходен настан како за младите, така и за економијата на градот“, вели Алба.
Ваквото влијание не би можело да се постигне без помошта на донорите, а ЕУ е еден од најголемите поддржувачи на фестивалот низ годините. Алба објаснува дека дури и на почетокот на фестивалот, персоналот бенефитирал од обуки преку низа активности поврзани со Еразмус+. Директната поддршка од ЕУ започнала во 2014 и оттогаш не запрела. “Оваа поддршка е добредојдена зашто фестивалот вклучува огромни трошоци како, на пример, трошоци за патување и сместување на меѓународните посетители, и трошоци за филмско прикажување“, вели Арба. Таа се надева дека ЕУ и во иднина ќе продолжи со поддршката за фестивалот; затоа што тоа претставува инвестиција во економијата, уметноста и младината.
Студентка по ветерина од Тирана стекнува нови знаења, вештини, амбиции, и мачка, учествувајќи во програмата Еразмус+.
Армела Лато е дипломка на ветеринарниот факултет во Тирана. Првично, сакала да студира медицина, но нејзините резултати не биле доволно добри за упис на медицинскиот факултет. Армела не била голема љубителка на животни, но одлучила да се запише на факултетот за ветерина затоа што бил најблиску до тоа што првично сакала да студира.
“Тогаш, ова ми делуваше како привремено решение. Следната година, планирав повторно да се обидам да се запишам на медицина“, вели Армела. Но, во првите неколку месеци на факултетот се премислила и почнала да гледа на ветерината како на доживотна професија.
Факултетот за ветеринарна медицина во Тирана располага со одлични професори, а Армела била особено среќна за тоа. “Професорите нè поддржуваа на секаков можен начин и беа особено пријателски настроени“, вели таа. Ѝ дале нова визија за нејзината работа; Армела се сеќава не еден професор кој велел: “Ако им помагаш на животните, му помагаш на човештвото, бидејќи животите на суштествата на нашата планета се испреплетени.“ Меѓутоа, факултетот имал лимитирани ресурси, како во поглед на опрема, така и во поглед на број на пациенти кои ја посетуваат универзитетската клиника. Теоретското знаење на Армела се подобрувало, но морала, исто така, да ги подобри и практичните вештини.
“Посвети му малку грижа на животното и ќе ти биде вечно благодарно.“
Наоѓање практични вештини
Уште во средно, Армела сакала да студира во странство. Една од причините биле поголемите можности за вработување. “Воопшто не е лесно да се најде работа во Албанија. Но, ако дипломирам во странство, би стекнала меѓународно признаена диплома и поголеми можности за наоѓање работа во странство“, објаснува таа.
Имајќи го ова на ум, започнала да бара стипендии за студирање надвор од Албанија. Кога била во трета година на факултет, на студентскиот портал, прочитала за можност за студентска размена преку програмата Еразмус+. Имала три опции: Болоња, Милано и Загреб. Земајќи ги предвид можностите кои би можела да ги истражи како во Хрватска, така и во Италија, се пријавила за сите три места. “Ме примија во Милано и Загреб, но го избрав Загреб затоа што професорите ми кажаа дека тамошниот факултет за ветеринарна медицина е подобро опремен и со подолга традиција“, вели Армела.
Загребски авантури
Своето искуство го започнала на факултетот за ветеринарна медицина во Загреб, во вториот семестар од третата универзитетска година, и таму останала шест месеца. Со широко отворени очи ја раскажува приказната за својот престој во Загреб: “Таму беше многу поразлично, многу подобро.“ Универзитетската клиника беше подобро опремена од таа во Албанија. Освен хируршката опрема, имале на достап и напредна дијагностичка опрема како, на пример, екографија и радиографија коишто ги немало на факултетот во Тирана. “Имавме, исто така, и далеку поголем број на пациенти кои ја посетуваа универзитетската клиника, а опремата, пак, беше постојано достапна за употреба. Одлично беше.“
“Имавме и далеку поголем број на пациенти кои ја посетуваа универзитетската клиника, а опремата, пак, беше постојано достапна за употреба. Одлично беше.“
Студирањето ветеринарни науки променило уште една работа во нејзиниот живот. Иако никогаш не ги мразела животните, Армелија вели дека не чувствувала некаква посебна приврзаност кон нив. Особено не сакала мачки. “Не знам зошто, но, едноставно, не можев да гледам ниту, пак, да допирам мачки. Но, сега, имам своја мачка“, се смее Армела.
“Посвети му малку грижа на животното и ќе ти биде вечно благодарно“, вели таа.
Армелија била соочена и со потешки искуства за време на нејзиниот престој во Загреб. На клиниката, имало пациенти со неизлечиви болести чии сопственици избирале евтаназија за да им ги олеснат болките. Ова било соочување со една од помачните страни на професијата. Научила, на потешкиот начин, дека не секој пациент може да се спаси. За време на нејзиниот престој, Армела добила прилика да стекне нови знаења. Научила, на пример, за крвна болест за којашто претходно не била чула и чија дијагноза зависи од мерењето на големината на коските и черепот, затоа што еден од симптомите на болеста е скусувањето на овие делови од телото. “Беше навистина фасцинантно како, чекор по чекор, ја дијагностицираа болеста и ги споредуваа симптомите со две или три останати можни болести пред да дојдат до конечен заклучок“, вели таа.
Идни планови
По сè што научила во Загреб, Армела е, сега, уште попосветена на продолжувањето на својата кариера како ветеринар и унапредување во професијата. По дипломирањето, планира да студира дерматологија или физиотерапија на постдипломски студии, по можност, на некој странски универзитет, за потоа да се врати во Албанија и да основа своја клиника или да работи во државна ветеринарна институција.
Од војна и детство во услови на економска криза во Југославија, па сè до студии и работа за мирољубива и просперитетна иднина на ЕУ.
Бојана Зимоњиќ, 30 години, од Србија, за првпат се запознала со Европската Унија на час по граѓанско образование во средно училиште. Претходно, била чула за ЕУ на вести, но не знаела за што точно се работи. Во секој случај, дури и како дете, мирот и просперитетот биле едни од најзначајните нешта за Бојана. Како и за повеќето деца родени во Југославија, војната и економската криза имале влијание врз детството на Бојана.
На часот во средно, научила дека клучните вредности на ЕУ се спречување на овие два проблема и тоа преку поттикнување мир и економски развој за секого. “Оваа идеја ми делуваше фасцинантна и веднаш се вљубив во ЕУ и нејзиниот концепт,“ вели таа. Бојана објаснува дека уште во средно сфатила дека за поттикнување на овие вредности, потребно е активно ангажирање. Оттука, на факултет, одлучила да студира политички науки.
“Сиот мој професионален живот и идни аспирации се поврзани со ЕУ, а започнувањето на патувањето со програмата ЕРАЗМУС+ беше најдобрата инвестиција во мојот живот.“
Нови можности со ЕРАЗМУС+
Бојана верувала дека вредностите за коишто се залага најдобро можат да се поттикнуваат преку промовирање на интеграција во ЕУ. Кога дошло време за постдипломски студии, започнала да бара можности за подетално учење за Европската Унија. На нејзиниот универзитет стигнало соопштение дека Србија штотуку се приклучила кон програмата ЕРАЗМУС. Штом слушнала за тоа, одлучила да се пријави за образовните можности кои ги нуди програмата.
Отпрвин, добила прилика да ја искористи програмата Жан Моне која е дел од ЕРАЗМУС+. Целта на програмата е поттикнување одличност во студиите за ЕУ во високото образование насекаде низ светот, градење мостови помеѓу академиците, истражувачите и креаторите на политика во ЕУ. Бојана вели дела учеството во програмата Жан Моне значително придонело за квалитетот на нејзините постдипломски студии. “На пример, доаѓаа лектори од ЕУ за да ни ја предадат нивната визија за европска интеграција. Добивавме и бесплатни учебници. Тоа е значајна работа за невработени студенти,“ вели таа.
Проширување хоризонти
Но, ова не било доволно за Бојана. Сакала да научи повеќе за политиките на ЕУ и европската интеграција, а, исто така, сакала и да ги прошири своите културни перспективи; и тоа по можност на некој универзитет во држава во ЕУ. Одлучила да се пријави за ЕРАЗМУС+ размена на Констанцискиот универзитет во Германија каде што и ја примиле. “Беше како остварување на мојот сон,“ вели таа.
“Имав часови за лидерство и беа навистина интересни. Беа различни од сè што би можела да научам на мојот матичен универзитет. Овие часови ми понудија различна перспектива за тоа како вистински лидер би требало да се однесува.“
Во иднина, Бојана планира дополнително да се инволвира во администрацијата на ЕУ и на тој начин да ја поддржи идејата на Европската Унија. “Сиот мој професионален живот и идни аспирации се поврзани со ЕУ, а започнувањето на патувањето со програмата ЕРАЗМУС+ беше најдобрата инвестиција во мојот живот,“ вели таа.
Бојана го опишува искуството во Германија како искуство кое ѝ го променило животот. Објаснува дека за неа било неопходно да научи повеќе за различните култури и директно да ги искуси животот и студиите во мултикултурна средина. Тоа што била опкружена со луѓе од различни држави во Европа и светот значително ѝ помогнало.
За Бојана било, исто така, важно да се запознае со начинот на функционирање на универзитетите во Германија, како и со начинот на кој тие ја претставуваат својата студиска програма. “На пример, имав часови за лидерство и беа навистина интересни. Беа различни од сè што би можела да научам на мојот матичен универзитет. Овие часови ми понудија различна перспектива за тоа како вистински лидер би требало да се однесува,“ вели таа. Бојана била, исто така, воодушевена од пречекот на универзитетот, особено од структурата и индивидуалната грижа за секој запишан меѓународен студент.
Поттикнување на помирувачки дух
Во моментов, Бојана работи за Бирото за регионална младинска соработка (Regional Youth Cooperation Office (RYCO)) кое поттикнува помирувачки дух и соработка помеѓу младите во регионот на Западен Балкан. “Моето ЕРАЗМУС+ искуство навистина ми помогна побрзо да се адаптирам на мултикултурната работна атмосфера во Бирото за регионална младинска соработка,“ вели таа. “Откако ја дознавте мојата приказна, не би било тешко да претпоставите дека Бирото за регионална младинска соработка беше основано со поддршка на Европската Комисија.“
Млада модна дизајнерка го претставува Моден викенд Скопје на Берлинската модна недела со поддршка на програма финансирана од ЕУ.
Софија Урумовиќ, 28 години, е млада, но успешна модна дизајнерка. Нејзиниот интерес за модата започнал на рана возраст. “Уште како дете, мојот сон беше да бидам “сејазична“; односно да можам да ги зборувам или разбирам сите јазици. Се разбира, тоа е невозможно, но, со текот на времето, сфатив дека модата е еден од најмоќните и универзални јазици во светот, кој може да се употреби како одличен начин за самоизразување и комуникација“, вели таа.
Така, кога Софија наполнила 18 години, одлучила да студира мода, а по додипломските, завршила и постдипломски студии. Нејзиното рано искуство со модата било само од модните списанија, па модата ѝ се чинела како бајка. Меѓутоа, Софија вели дека модата не е лесен занает и, подоцна во животот, била соочена со бројни предизвици. Едни од позначајните биле потребата од повеќе финансиски извори и мрежа на соработници за да ја претстави својата работа пред поширока публика. Последниот од овие два бил решен со поддршка на проект финансиран од ЕУ.
“Со текот на времето, сфатив дека модата е еден од најмоќните и универзални јазици во светот, кој може да се употреби како одличен начин за самоизразување и комуникација.“
Модниот свет се отвора
Преку отворен повик, Софија била избрана од проектниот партнер “United Fashion“, Моден викенд Скопје, за да го претставува балканскиот регион. Софија има само позитивни зборови за проектот, велејќи дека целото искуство било прекрасно. Како дел од проектот, таа, како и останати млади дизајнери од други држави, добила прилика за претставување на својата работа во рамки на Берлинската модна недела во 2018, како и ModaLisboa во 2020.
Градење врски
“Во Берлин, запознав одличен агент за германскиот пазар кој ми даде корисни совети од деловна перспектива, додека, пак, во Лисабон, можев да видам како помал тим организира голем моден настан, обезбедувајќи значајна платформа за млади креативци“, вели таа. Претставувањето на нејзината работа на платформа како Берлинската модна недела било искуство кое таа го опишува како сон на секој моден дизајнер, но Софија имала и други придобивки од проектот. Можеби најважната, според неа, е можноста за градење нови врски; запознавање луѓе со кои, како што вели таа: “постојано е во контакт, не само како пријател, туку и како професионалец“.
“Сметам дека пандемијата нè научи дека тоа што ѝ го правиме на планетата е навистина неодговорно и засрамувачки. Потребно е да го промениме начинот на кој функционираме.“
За проектот
Проектот “United Fashion“ е спроведен од мноштво европски модни здруженија за поддршка, како на пример: Baltic Fashion Federation (Латвија), Fashion Council Germany, Fashion Weekend Skopje (Северна Македонија), Flanders DC (Белгија), MAD Brussels (Белгија), Maison de Mode (Франција) и ModaLisboa (Португалија). Целта на проектот е да ја засили културата на моден дизајн низ Европа, правејќи ја бизнис ориентирана, зголемувајќи ја, истовремено, меѓународната конкурентност и тоа без ограничување на креативноста. Проектот “United Fashion“ е поддржан од програмата “Креативна Европа“ на ЕУ.
Во моментов, Софија развива нови идеи; меѓутоа сака да го задржи својот бренд мал, но со континуиран развој. “Сметам дека пандемијата нè научи дека тоа што ѝ го правиме на планетата е навистина неодговорно и засрамувачки. Потребно е да го промениме начинот на кој функционираме. Модната индустрија, особено, има бројни недостатоци. Сегашната ситуација ги принуди сите, дури и “големите играчи“, кои се, истовремено, и големи носители на промена во индустријата, одново да го обмислат начинот на којшто работиме и да ги постават основите на еден нов моден систем“, вели таа.
Преку неколку мрежи за меѓународни настани и трансдисциплинарни работилници, повеќе од 150 модни дизајнери добиле можност да го искористат проектот “United Fashion“ и тоа со цел да ги престават своите колекции, да го истражат и разберат функционирањето на неколку европски пазари, да развијат нови вештини во доменот на модна технологија, одржлива мода, производство, занаетчиство и бизнис модели.
Млада и успешна албанска претприемачка добива пристап до меѓународниот пазар со поддршка од програма финансирана од ЕУ.
Ако ги следеше советите на своите родители, сега Едона би била инженерка. И двајцата нејзини родители имаат дипломирано во доменот на науките и нивната желба била Едона да го следи истиот пат. Но, таа избрала различна професија. Раскажува како почнала да ја пополнува пријавата за факултетот за инженерство. “ Знаев дека ќе биде голема одлука која ќе има влијание врз остатокот од мојот живот. Чувствував дека не треба да продолжам со пополнување на пријавата, па запрев“, вели таа. Заминала и се упатила кон факултетот за економија каде што ја пополнила пријавата за бизнис администрација.
Можеби изгледало како ненадејна одлука, но не било така. Веќе некое време Едона имала скриена пасија за бизнис менаџерка. Десет години подоцна, нејзината одлука се оправдала.
Станување успешен менаџер
Запишувањето на факултетот за економија бил почеток на една успешна кариера. Неколку години после запишувањето, станала асистентка, а потоа била унапредена и во звање професор. Истовремено, започнала да работи и во консултантска компанија каде што била унапредена во управувачи партнер.
“ Нашиот пазар беше ограничен на Албанија и Косово, а јас сакав да истражиме нови пазари затоа што нашиот персонал, главно сочинет од жени, е компетентен и способен за поголем волумен на работа.“
Компанијата обезбедува советување за бизниси во врска со имплементација на ИСО (Меѓународна организација за стандардизација ) стандардите и развивање проектни предлози за локални и меѓународни шеми за донаторски грантови. Годишно, нудат услуги на преку 200 бизниси и компанијата расте. “ Сепак, нашиот пазар беше ограничен на Албанија и Косово, а јас сакав да истражиме нови пазари затоа што нашиот персонал, главно сочинет од жени, е компетентен и способен за поголем волумен на работа“, вели таа.
Пристапот до меѓународни пазари, особено во консултантскиот бизнис, е предизвикувачки подвиг. Ова е уште позабележливо во Албанија; држава која се соочува со бројни економски предизвици. На Едона ѝ било потребна помош. Пријател ја советувал да побара поддршка од Претприемничката мрежа за развојни иницијативи (ENGI4NE-2). Овој проект, финансиран од ЕУ, на младите претприемачи им нуди можност за поминување одредено време со искусен претприемач во странство; сè со цел стекнување нови способности за бизнис менаџмент.
Подобрување вештини со нова технологија
На почетокот, Едона не била сигурна дали да учествува затоа што мислела дека искуството можеби ќе ѝ одземе од времето неопходно за управување со нејзината компанија. Но, на крајот, се разубедила и донела одлука да се пријави за нешто за коешто воопшто не жали. Избрала домаќинска компанија во Австрија затоа што таму веќе била запишана на докторски студии.” Бев заинтересирана за помала компанија, како нашата, а не за голема корпорација, како, на пример, Deloitte или некоја слична голема меѓународна компанија. Во помала компанија, предизвиците би биле слични со нашите, а мене ме интересираше како тие се соочуваат со нив“, објаснува таа.
“Беше искуство кое “ ми ги отвори очите“ и направи да сфатам колку брзо нештата се развиваат во нашиот сектор. Особено научив за подобрување на комуникацијата со помош на технологија.“
За проектот
Проектот беше поддржан од Еразмус за млади претприемачи; програма за прекугранична размена, финансирана од ЕУ, која им нуди на младите и надежни претприемачи можности да учат од искусни претприемачи кои управуваат со мали бизниси во земјите учеснички. Домаќинот добива можност за откривање нови перспективи и можности, градење врски со странски партнери и учење за нови пазари. Албанија, заедно со останатите држави од Западен Балкан, учествува во оваа програма.
Вели дека многу научила од престојот кој се протегал седум месеца.“Беше искуство кое “ ми ги отвори очите“ и направи да сфатам колку брзо нештата се развиваат во нашиот сектор. Особено научив за подобрување на комуникацијата со помош на технологија“, вели таа.
Едона објаснува дека сè дотогаш комуницирала со своите клиенти, а и со нејзиниот тим, со потрадиционални методи. Благодарение на искуството во Австрија вовела апликации, како Slack, за интерна комуникација, и Google Drive за комуникација со клиентите. Како последица, сега нејзината компанија е многу поефикасна во далечинското функционирање; што се покажало особено корисно во новата средина наметната со пандемијата КОВИД-19.
Меѓутоа, главната цел на нејзиното учество во проектот била да истражи и научи како да пристапи до меѓународни пазари. И во овој поглед, исто така, Едона била успешна; за време на нејзиниот престој добила австриска компанија како клиент.
Растечки претприемачи
Покрај Едона, 126 други претприемачи (75 нови и 51 веќе утврден) го искористиле овој проект и оствариле успешни размени. Конзорциумот за имплементација на проектот е со мешовит географски состав, обезбедувајќи, на тој начин, целосно покривање на дестинациите кои се привлечни за новите претприемачи, вклучително и Албанија и Турција. Водечкиот партнер беше “ Confindustria Ancona (CA)“ во Италија, а партнерот во Албанија беше Тиранската агенција за регионален развој.
