Назад кон своите корени: млад емигрант се враќа во Албанија и станува успешен претприемач со поддршка од ЕУ.
Микел Хоџа ја напуштил Албанија за да работи во градежништво во Грција. Тој вели дека морал да се пресели во Грција поради тешките економски услови и немањето работа и професионални перспективи во неговата татковина. Таму работел неколку години во градежниот сектор, каде што работата била тешка и животот не му бил полесен. Поради оваа причина, пред десет години тој решил да се врати на своите корени во Фиер и да си ја проба среќата дома. Тој ги здружил силите со другите членови на семејството за да започне нов бизнис, но никогаш не помислил дека ќе стане толку успешен како што е сега.
Веднаш по враќањето од Грција изградил мала оранжерија. Идејата била да одгледува зеленчук во мал обем, да дистрибуира до околните пазари и да заработува за живот за себе и за своето семејство. Во тоа време тој бил пионер во својот регион за овој вид земјоделски бизнис бидејќи ниту еден друг селанец од неговиот град или околината немал оранжерија. Тој, исто така, се сеќава дека почетокот бил многу тежок бидејќи немал значителна сума пари за инвестирање и немал поддршка од владата или која било друга институција. Но, на крајот, напорната работа и неговиот иновативен пристап се исплатеа и тој влезе во различен тип на земјоделски бизнис кој постојано растеше и го претвори во важен претприемач во областа.
„Видов одлична можност во семињата и решив да ја проширам оранжеријата за да можам да произведувам семиња за продажба на други земјоделци.“
Што ќе посееш, тоа ќе си жнееш
Еден од најважните предуслови за земјоделството се семиња и садници со висок квалитет и поволна цена. Бидејќи Микел немал пари да увезе семе, почнал да одгледува свое за потребите на својата мала оранжерија. Со вежбање, тој станал добар во тоа и почнале да доаѓаат селани од околината кои веќе направиле свои оранжерии и почнале да му нарачуваат садници. „Видов одлична можност во садниците и решив да ја проширам оранжеријата за да можам да произведувам семиња за продажба на други земјоделци“, вели Микел.
Со текот на годините, Микел стана еден од водечките претприемачи кои продаваат семиња во неговата област. Во моментов тој произведува и продава над 12 милиони садници годишно. Дополнително, тој веќе има извезено садници од лубеница во Црна Гора, а минатата година почна да извезува мали количини садници во Италија и Бугарија.
Бизнисот постојано растел, но на Микел му била потребна поддршка за да го однесе на следното ниво. Тој слушнал за програмата Инструмент за претпристапна помош за рурален развој (IPARD) финансирана од ЕУ и, бидејќи совршено одговарал во однос на подобноста, решил да аплицира.
„Поддршката од ЕУ беше точка од која што можев да направам голем скок од земјоделец до вистински претприемач во бизнисот со семиња.”
За програмата
Дел од Инструментот за претпристапна помош (IPA) дизајниран да ги поддржи земјите на патот кон членство во ЕУ, Инструментот за претпристапна помош за рурален развој (IPARD) се фокусира на земјоделско-прехранбените сектори на тие земји и руралните области. Преку оваа алатка, ЕУ им обезбедува на корисниците финансиска и техничка помош за да ги направат нивниот земјоделски сектор и руралните области поодржливи, усогласувајќи ги со Општата земјоделска политика на ЕУ.
Скок во претприемништвото
Со поддршка од IPARD, Микел изгради уште една модерна оранжерија од 4.830 m2 опремена со потребната технологија и системи кои овозможуваат годишно садење и одгледување на садници. „Поддршката од ЕУ беше точка од која што можев да направам голем скок од земјоделец до вистински претприемач во бизнисот со семиња“, вели Микел.
Поддршката од IPARD покривaла 65 отсто од инвестицијата, а за останатото морал да земе кредит од банка. Микел и претходно се обидел да добие заем од банка за да го прошири својот бизнис, но не бил успешен. Тој објаснува дека кога му била дадена поддршката од IPARD, тогаш банките биле подготвени да го поддржат преостанатиот дел.
Микел моментално има 25 работници, а во иднина планира да ја зголеми работната сила. Има купено и ново земјиште бидејќи нарачките за садници постојано се зголемуваат. „Земјоделството е многу добар бизнис сè додека сте посветени да работите напорно и да го одржувате квалитетот на вашите производи конзистентен“, вели тој.
Проект финансиран од ЕУ ги поддржува Албанија и Црна Гора во промовирањето на локалната кујна на меѓународно ниво.
Ивана Бабовиќ живее во живописното село Коњухе кај Андријевица во северна Црна Гора. Селото е далеку од брегот и други места по кои Црна Гора е позната меѓу посетителите. Земјоделството бил главен извор на приход за Ивана, нејзините четири деца и нејзиниот сопруг до пред пет години, кога претставниците на Регионалната агенција за развој за Бјеласица, Комови и Проклетије го посетија нивното село. Тие дојдоа да разговараат за можното вклучување на селаните во бизнис преку проект финансиран од ЕУ. Ивана вели дека ова било шок за неа и за нејзините пријатели од селото бидејќи нивното село ретко било посетувано, а уште помалку од луѓе кои ги канеле да станат бизнисмени.
Покрај природните убавини и традиционалната архитектура, областа на Ивана има богата традиционална кујна. Ова е резултат на изобилството на органско овошје и зеленчук кои инспирирале различни традиционални рецепти, кои биле многу малку познати меѓу посетителите до почетокот на овој проект. Деликатесите вклучуваат каша приготвена од пченка, мелена на традиционален начин во селската мелница, пити направени со киселец и домашно сирење, јадења со органско месо и домашна ракија.
„Кога започнавме со првата обука, не бевме многу оптимисти за исходот, а другите луѓе од селото беа скептични и до одреден степен нѐ исмејуваа, велејќи „одиш на училиште“. Но, кога дојде првиот посетител, работите се променија.“
Патување од село до меѓународни клиентиИвана беше една од првите жени што се согласи да стане дел од проектот. Таа беше навикната да готви за своето семејство и да ги угостува семејството и пријателите, но готвењето и пречекувањето странци во замена за финансиска компензација беше сосема нова игра за неа. „До тогаш бев домаќинка. Немав идеја за бизнис, а одлуката да се впуштам во претприемништво не беше лесна“, вели таа. Сепак, проектот обезбеди целосна поддршка за вештини поврзани со професионалното домаќинство, како што се однесување со посетителите, презентација на храна и нудење активности за туристите.
„Верувајте ми, кога почнавме со првата обука, не бевме многу оптимисти за исходот, а другите луѓе од селото беа скептични и до одреден степен не исмејуваа, велејќи „одиш на училиште“. Но, кога дојде првиот посетител, работите се сменија“, вели Ивана. Нејзиниот прв посетител била млада жена од Белгија која останала три дена, живеејќи и готвејќи со семејството.
Пет години подоцна, Ивана и нејзиното семејство редовно угостуваат посетители од целиот свет, а туризмот стана главен приход за нејзиното семејство. Една од нејзините ќерки сега дури студира туризам и размислува за дополнително зголемување на бизнисот.
Проектот за прекугранична соработка (ПС) финансиран од ЕУ за локалната кујна како туристичка понуда на прекуграничниот регион има две главни компоненти. Ивана и нејзиното семејство имаа корист од компонентата за гастрономски маршрути, која вклучуваше поддршка за селските семејства и поврзување на селата во Албанија и Црна Гора меѓусебно за да понудат интегриран концепт на туризам базиран на маршрути, фокусиран на гастрономијата.
Подеднакво важна компонента на проектот беше вклучувањето на традиционалните локални рецепти во туристичката понуда преку истражување и зачувување на регионалните јадења и користење на овие јадења во локални ресторани и гастрономски маршрути, вклучително и развој на места за дегустација во руралните домови. Целта беше да се оживеат некои од заборавените јадења и да се обучат локалните готвачи да ги подготвуваат, за овие јадења да го најдат своето место во менијата на локалните хотели и ресторани.
„Многу сме горди на успехот на нашата книга за готвење бидејќи ова е успех не само за нашиот проект туку и за земјите вклучени во овој проект.”
За проектот
Проектот „Локалната кујна како понуда за туризам во прекуграничниот регион“ финансиран од ЕУ започна во 2018 година и заврши во 2020 година. Целта на проектот беше да се зајакне конкурентноста на туристичкиот сектор со вклучување на локалната гастрономија во севкупната туристичка понуда на прекуграничната област. Проектот го реализираа АРР Бјеласица, Комови и Проклетије и Националната туристичка организација од Црна Гора во соработка со Еко-партнери за одржлив развој и општина Пуке од Албанија.
Јелена објаснува дека храната е слична од двете страни на границата, но има карактеристични вкусови и карактеристики. Овој важен прекуграничен елемент го збогати проектот и туристичката понуда на регионот.
Книгата за готвење произведена од проектот го освои второто место во светот во категоријата најдобро од најдобрите во кулинарски публикации и првото место во категоријата туризам со храна на натпреварот за Светскиот ден на одржлива гастрономија. Од јуни до септември книгата е изложена во музејот Алфред Нобел во Шведска. „Ние сме многу горди на успехот на нашата книга за готвење бидејќи ова е успех не само за нашиот проект, туку и за земјите вклучени во овој проект за прекугранична соработка“, вели Јелена Кривчевиќ, проектен менаџер.
Проект финансиран од ЕУ поддржува мајка претприемач на нејзиното патување да изгради иновативен бизнис.
Мирна Перендија е мајка на три деца од Сараево, Босна и Херцеговина. Таа долго време работеше на низа работни места, од банкарство до продажна трговија. Пред 13 години таа стана мајка за прв пат, а нејзиното првороденче не само што ѝ донесе радост и среќа, туку и го отвори патот за иновативен деловен потфат. Тринаесет години подоцна, таа е сопственик на мала компанија која напредува, со поддршка од ЕУ. Освен што го покрива локалниот пазар, таа планира да го претстави својот производ и на пазарот на ЕУ.
Мирна се сеќава дека во времето кога таа станала родител немало достапни ергономски носачи за бебиња во Босна и Херцеговина. Таа набавила ваков носач за своето дете со помош на пријатели кои живееле во странство. За нејзиното второ дете таа одлучила да сошие сама носач за бебиња и тогаш почнала да мисли дека носачите за бебиња можат да бидат добра бизнис идеја. Тоа би им го решило проблемот на многу други родители, кои, исто како Мирна, морале да ги увезуваат или набавуваат од странство со помош на пријатели и роднини.
„Одлучив дека оттогаш нема да работам за други луѓе, туку наместо тоа ќе работам на развивање на сопствен бизнис.“
Од хонорарен бизнис до бизнис со полно работно време
На почетокот, Мирна сама произведувала носачи за бебиња за пријатели, роднини и колеги како хонорарна работа дома. Меѓутоа, како што минувало времето, барањата продолжиле да растат, а во 2015 година таа донела одлука оваа хонорарна работа да ја претвори во поголемо деловно претпријатие. „Одлучив дека оттогаш нема да работам за други луѓе, туку ќе работам на развивање на сопствен бизнис“, вели таа.
Таа постојано ги подобрувала своите производи со модифицирање, прилагодување и рафинирање на дизајнот и функционалноста на нејзините носачи за бебиња. Како што се зголемувала побарувачката, таа ангажирала дополнителни хонорарни соработници, кои ѝ помагале во производството. Меѓутоа, во одреден момент требало да направи поголем скок. Ѝ недостасувале информации за управување со бизнис и вештини за понатамошно проширување на нејзиниот бизнис, а исто така ѝ биле потребни машини. Тогаш слушнала за проектот EU4Business финансиран од ЕУ. „Ја видов можноста објавена на Facebook и си помислив – тоа ми треба – и решив да се пријавам“, вели Мирна.
„Цврсто верувам во претприемништво на жените и мислам дека жените претприемачи можат да направат чуда со мала поддршка. Затоа се надевам дека ќе вработам уште најмалку три самохрани мајки во нашата компанија, бидејќи и јас некогаш бев самохрана мајка.“
За проектот
EU4Business има за цел да го стимулира развојот на претприемништвото, извозно ориентираните сектори, туризмот и земјоделството во Босна и Херцеговина. Вкупниот буџет на EU4Business изнесува 16 милиони евра, кои се заеднички финансирани од Европската Унија (15 милиони евра) и германската влада (1,1 милион евра). Проектот заедно го спроведуваат GIZ (Германската корпорација за меѓународна соработка), Меѓународната организација на трудот и Програмата за развој на Обединетите нации и ќе заврши до март 2022 година.
Со поддршка од проектот EU4Business, Мирна доби обука за вештини за управување со бизнис и финансиска поддршка од 5.000 евра, со која купи подобра машина. Со оваа инвестиција, таа успеа да го зголеми квалитетот и квантитетот на производството и сега ги има потребните меѓународни сертификати за производи за извоз во земјите членки на ЕУ.
Сега планира дополнително да го прошири својот бизнис и дополнително да го зголеми бројот на работници и соработници. „Цврсто верувам во претприемништво на жените и мислам дека жените претприемачи можат да направат чуда со мала поддршка. Затоа се надевам дека ќе вработам уште најмалку три самохрани мајки во нашата компанија, бидејќи и јас некогаш бев самохрана мајка “, вели Мирна.
Од ретко до постојано снабдување со вода: како еден проект, поддржан од ЕУ, го спаси косовскиот главен град од недостиг на вода.
Муса Хасани преку триесет години работи како телефонски оператор во регионалната компанија за водоводна дистрибуција во Приштина. Наизглед, неговата работа е едноставна: одговара на телефонски повици од клиентите и ги пренасочува жалбите до релевантните сектори во водоводната компанија. Меѓутоа, околу 2000-та година, едноставната работа станала исцрпувачка и стресна. Муса се сеќава како примал 200 повици дневно, од кои мноштвото биле постојани поплаки за недостигот на вода.
По војната во 1999 година, косовската престолнина, Приштина, била соочена со огромен миграциски бран од периферијата. Јавната комунална инфраструктура, која била планирана за 150000 жители, сега морала да се справи со население кое надминало 300000 жители. Во текот на следната декада, прекините на вода траеле преку десет часа дневно во која и да било населба во Приштина. „Луѓето беа бесни зашто ситуацијата имаше значајно влијание врз квалитетот на живот. Па, бесот го истураа на телефонските линии,“ се сеќава Муса.
„Во март 2014 година, Бадовачкото Езеро имаше доволно вода за само еден месец, а Батлавското Езеро за два. Доколку немаше период на поројни дождови во април, Приштина, и соседните општини, буквално ќе останеа без вода за пиење.“
Приказна за две езера
Сокол Џафа е директор на Приштинската регионална водоводна компанија. Се сеќава како, во 2010 година, компанијата започнала со неколку интервенции кои, до одредена мера, ја подобриле ситуацијата. Но, имале потреба од долгорочно решение. Во тоа време, единствените извори на водна дистрибуција биле двете вештачки резервоари во близина на Приштина – Батлавското и Бадовачкото Езеро. Нивото на овие езера зависи од врнежите дожд. Па, како што климатските промени влијаат на нивото на езерата; снабдувањето може сериозно да варира од прекумерна водна акумулација до ниво на суша.
Во 2014 година, Косоварите го доживеале најголемиот недостиг на вода во последните три децении. „Во март 2014 година, Бадовачкото Езеро имаше доволно вода за само еден месец, а Батлавското Езеро за два. Доколку немаше период на поројни дождови во април, Приштина, и соседните општини, буквално ќе останеа без вода за пиење,“ вели Џафа.
Но, ситуацијата се подобрила благодарение на поддршката, во висина од 35 милиони евра, од проектот „Приштинско регионално водно снабдување“, кој вклучувал и грант, од 5 милиони евра, од ЕУ. Благодарение на оваа инвестиција и финансирање, спроведени преку Инвестициската рамка за Западен Балкан, проектот долгорочно ја спасил Приштина од проблеми со воден недостиг и обезбедил сигурно водно снабдување за околниот регион. Проектот вклучил и развивање на нов воден извор од езерото Газивода. Инфраструктурата овозможува водата да се канализира од Иберскиот Канал до ново изградената централа за прочистување на вода во Шкабај. Новата централа се состои од лабораторија, соба за операции и канцеларии, со работилници и соби за социјализирање.
„Ако ја немавме новата централа, ќе мораше да прогласиме итна состојба, а Приштина, и околните општини, ќе беа соочени со редовни прекини на вода во времетраење од 12 часа во текот на изминатите две години.“
За проектот
Проектот „Приштинско регионално водно снабдување“ искористил комбинирана инвестиција од грантови и заеми, спроведени преку Инвестициската рамка за Западен Балкан. Тука се вклучени 5 милиони евра во форма на грант-поддршка од ЕУ, заем од 20 милиони евра од Банката за развој „KfW“ на Германското министерство за економска кооперација и развој, како и придонес од 10 милиони евра од регионалната водоводна компанија.
За Инвестициската рамка за Западен Балкан
Инвестициската рамка за Западен Балкан е донаторско-координациска платформа која собира средства од различни извори; вклучувајќи ја и Европската Комисија. Инвестициската рамка за Западен Балкан овозможува финансиска и техничка поддршка за стратешки инвестиции во полето на енергијата, животната средина, општествени, транспортни и дигитални инфраструктури. Исто така, поддржува и иницијативи за развој на приватниот сектор. Се работи за заедничка иницијатива на ЕУ, финансиски институции, билатерални донатори и влади од Западен Балкан.
„2019-та и 2020-та беа години со најдолг период на суша. Ако ја немавме новата централа, ќе мораше да прогласиме итна состојба, а Приштина, и околните општини, ќе беа соочени со редовни прекини на вода во времетраење од 12 часа,“ вели Сокол Џафа.
Ефикасно и стабилно снабдување
Водата се црпи од природен извор и се канализира преку отворен гравитациски цевковод до станицата каде што се пумпа до водната централа за третирање, процесирање и филтрирање. Водната централа Шкабај има капацитет од 700 л/с: доволно за да обезбеди ефикасно и постојано водно снабдување за општините Приштина, Обилиќ, Фуш Косова, Грачаница и Подујева.
Муса Хасани несомнено ја забележал разликата која ја направил овој проект; поголемо задоволство од страна на клиентите, подобрен квалитет на живот за жителите на Приштина и регионот и помалку нервозни повици за него. Новата инфраструктура резултирала, исто така, и со технолошки напредувања кои им овозможиле на авторитетите подобро контролирање на нивото на Бадовачкото и Батлавското Езеро; обезбедувајќи, на овој начин, обновливост на водните ресурси во регионот.
Финансирање од ЕУ ѝ овозможи на невладина организација од Северна Македонија да развие алатка за виртуелна реалност која ве враќа во времето на гладијаторските борби пред 1500 години.
Стоби, во Северна Македонија, бил, некогаш, еден од најзначајните градови во Европа. Од околу 200-та година п.н.е., па скоро седум века подоцна, градот играл важна улога во Римското царство. Сместен во центарот на трговските патишта, Стоби прераснал во битен град, кој дури и ковал сопствени монети. За време на Римското царство, Стоби бил престолнина на римската провинција наречена Македонија Салутарис (Macedonia Salutaris), а неговите жители го уживале истиот статус како и жителите на Рим. Како и во сите други важни римски градови, гладијаторските борби биле задолжителен дел од урбаната култура. Денес, Стоби е важен археолошки локалитет со христијански базилики, бањи, театар, синагога и остатоци од патишта и големи куќи, па, дури и казино. Иако животот во градот, најверојатно, никогаш нема да се врати, гладијаторите се враќаат назад!
Концептот на користење историски и културни локалитети како туристички дестинации е сè уште во почетна фаза на развој во Северна Македонија. Археолошките локалитети, честопати, имаат недостаток од добра визуелна презентација и информациски паноа; раскажувањето приказни ретко излегува од брошурите и постерите и има многу малку или скоро никакво ангажирање на публиката на лице место. Но, високо конкурентниот туристички пазар бара културните локалитети да развијат стратегии и соработка со креативни индустрии кои ќе им помогнат да се истакнат. Една од таквите опции е употребата на иновативни решенија како, на пример, алатка во форма на апликација за посета со виртуелна реалност која има за цел да го истражи и оживее културното наследство. Виртуелната реалност, како технологија, ѝ овозможува на публиката да се нурне во реалистична реконструкција на настаните и приказните кои најдобро претставуваат одреден локалитет на културно наследство.
„3Д околината ја преставува внатрешноста на гладијаторската арена, а, исто така, проектира и воведна церемонија пред борбата, како и реалистична толпа, создавајќи им на посетителите чувство дека се дел од публиката.“
Виртуелно меѓу гладијатори
Во соработка со Стоби Националниот институт, и со поддршка на финансирање од ЕУ, Центарот за општествени иновации – Блинк 42-21 (невладина организација), развил апликација за виртуелна реалност која ќе ги вклучи посетителите на Стоби во перформанс со гладијаторска борба во внатрешноста на стариот театар. Милан Танчески, менаџер на проектот, објаснува дека апликацијата со виртуелна реалност вклучува 3Д визуелизација и реконструкција на театарот.
Сево ова ќе им овозможи на посетителите подлабоко и поцелосно разбирање на просторот, со непопречена глетка на структурите и главните споменици кои веќе не постојат. „3Д околината ја преставува внатрешноста на гладијаторската арена, а, исто така, проектира и воведна церемонија пред борбата, како и реалистична толпа, создавајќи им на посетителите чувство дека се дел од публиката,“ вели Милан.
Развојот на овој проект бил предизвикувачки. Градот е во руини, па, најпрво, требало да се развие сценарио и приказна како основа за 3Д моделите за ликовите и околната архитектура. Како дел од процесот, архитект развил план од стариот театар и го претворил во 3Д модел. Како завршен дел од активноста, проектот развил и 3Д модели во природна големина за гладијаторите и за околу 700 ликови во публиката. За време на целиот процес, постојано се консултирале со експерти и историски информации, па, оттука, целото искуство е навистина реалистично и засновано на факти.
„Во својот најсветол период, театарот поседувал 7000 седишта, а ние успеавме да создадеме и „оживееме“ 700 ликови, повеќето од нив динамични; кои навиваат или се исправени. Па, така, гледате до вас, пред вас или зад вас, ликови кои навиваат, стојат или седат.“
За проектот
Проектот за Туристички развој и промоција, финансиран од ЕУ, а имплементиран од Регионалниот совет за соработка, поседува буџет од 5 милиони евра. Истиот работи на развој и меѓународна промоција на регионални културни и авантуристички понуди; зголемувајќи ја должината на туристички престои во регионот, како и бројот на туристи кои ги посетуваат шесте економии на Западен Балкан. „Блинк 42-21“ беше меѓу добитниците на грант во втората рунда грантови; секој во вредност од 54000 евра, доделени во октомври 2019. Регионалниот совет за соработка е сеопфатна, регионално поседувана и управувана рамка за соработка која промовира соработки, помирување, економски и општествен развој во регионот. Истата е финансиски поддржана од ЕУ.
Доколку го посетувате Стоби, денес може да побарате комплет за виртуелна реалност кој се состои од лаптоп и очила за виртуелна реалност. Со овие алатки, ќе ви биде доделено и одредено место во театарот. Во моментот кога ги ставате очилата и ја вклучувате опремата, патувате 1500 години назад во времето; опкружени сте со публика и можете да уживате во гладијаторска церемонија која се одвива на главната сцена во театарот.
„Во својот најсветол период, театарот поседувал 7000 седишта, а ние успеавме да создадеме и „оживееме“ 700 ликови, повеќето од нив динамични; кои навиваат или се исправени. Па, така, гледате до вас, пред вас или зад вас, ликови кои навиваат, стојат или седат,“ вели Милан.
Да се допре срцето на луѓето преку активизам за поддршка на една од најдискриминираните заедници во Албанија.
„Љубовта е единствената вакцина против хомофобијата“ беше годинешниот слоган на активностите кои ја слават разноликоста и гордоста на сите геј, лезбијки, трансродови и интерсекс луѓе (LGBTQI/ЛГБТКИ) во Албанија. Се работи за повик, од страна на ЛГБТИ заедницат,а за разбирање и прифаќање; по она што Алијансата против ЛГБТИ дискриминација го опишува како тешка година, полна со несигурности, страв и изолација за време на пандемијата со Коронавирус. Алијансата е една од водечките организации зад активизмот кој го одбележува Меѓународниот ден против хомофобија, бифобија и трансфобија и се случува за време на неделата од 17-ти мај.
Џени Карај, директорка на Алијансата, е водечки активист повеќе од една деценија. Годинешните иницијативи се фокусираат на јавни прикажувања и уметнички перформанси. „Нашата заедница мора да знае дека сме тука за да ја поддржиме, а 17-ти мај е одлична прилика да се соопшти својата сексуална ориентација,“ вели Карај. „Не треба да се чувствуваат засрамено или виновно.“
„Семејството би требало да биде сигурно засолниште [за ЛГБТКИ луѓето]. Преку уметноста, стремиме да ги освоиме срцата на луѓето за да го промениме нивното мислење.“
Меѓу главните моменти на програмата беше квир монодрамата прикажана на сцената на културниот центар во главниот град, Тирана. Во драмата станува збор за најголемите стравови на ЛГБТКИ луѓето во Албанија; вклучувајќи ги самоприфаќањето и важноста да се биде прифатен од страна на семејството. „Семејството би требало да биде сигурно засолниште. Преку уметноста, стремиме да ги освоиме срцата на луѓето за да го промениме нивното мислење,“ вели Карај. Таа е првиот член на ЛГБТКИ заедницата во државата која јавно ја споделила својата сексуална ориентација како лезбијка. Карај ја црпи мотивацијата за својата работа од храброста на ЛГБТИ луѓето да го предизвикуваат конзервативното албанско општество.
Напоредно со подигнувањето совест, ЛГБТ организациите ги ангажирале јавните институции да се заложат за стратешко ставање крај на дискриминацијата против ЛГБТКИ луѓето во државата. Истражувањата покажуваат дека двојно повеќе ЛГБТКИ луѓе се цел на дискриминација и исклучување во споредба со остатокот од населението. Со поддршка на заедничката програма на ЕУ и Советот на ЕУ, „Horizontal Facility за Западен Балкан и Турција“, организациите на граѓанското општество како, на пример, Алијансата можат подобро да ја пополнат празнината помеѓу заедницата и институциите за спроведување на законот. Пример за ова е Државната полициска дирекција која назначила контактни точки со ЛГБТКИ заедницата и ги подобрила своите протоколи за пријавување случаи на злосторства од омраза. Прилики за дијалог помеѓу заедницата и полицијата се поттикнуваат преку иницијативите на програмата, како во Албанија, така и ширум регионот.
Советот на Европа неодамна адаптира и преведе на албански јазик прирачник со насоки за полицијата за професионално постапување при вакви случаи и, исто така, организираше активности за зголемување на капацитетот во рамки на силите. Прирачникот покренува воспоставување на низа последователни иницијативи кои ќе се однесуваат на дискриминацијата, нееднаквоста и ќе ја зајакнат инклузијата во полицијата и во односот на полицијата и граѓаните. Овие иницијативи се водени од стандардите на ЕУ и Советот на Европа за почитување и промовирање на човековите права.
„Единствениот момент во кој сексуалната ориентација беше спомната во текот на општата изборната кампања беше тогаш кога политичките противници сакаа меѓусебно да се навредуваат.“
За програмата
Акцијата на „Промоција на разноликост и еднаквост во Албанија“ има за цел зајакнување на механизмите против дискриминација во државата; и тоа преку промоција на заштита на правата на ЛГБТКИ лицата и борба против говорот на омраза, во согласност со стандардите и препораките на Советот на Европа. Активностите имаат, исто така, за цел да ги поддржат преговорите на Албанија за пристап кон ЕУ во доменот на основни права.
Програмата е под финансиско покровителство на иницијативата „Horizontal Facility II за Западен Балкан и Турција (Horizontal Facility II) 2019-2022“ на ЕУ и Советот на Европа – заедничка иницијатива на двете организации да ги исполнат реформските агенди на корисниците во областа на човекови права, владеење на правото и усогласување со европските стандарди.
Како дел од борбата за слободно и еднакво општество за сите сексуални и родови идентитети, Алијансата смета дека најголемиот институционален предизвик се политичките партии. Пред скоро десет години, со поддршката на Советот на Европа, биле предложени промени на два клучни закона кои дозволуваат истополови бракови и родово признавање на транссексуалните лица. Меѓутоа, Собранието никогаш не ги зело предвид.
„Нема политичка волја,“ вели Карај која изгледа разочарано, но не и изненадено. Алијансата ги праша сите партии кои учествуваа во општите избори во 2021 за нивните планови за подобрување на ситуацијата на ЛГБТКИ заедницата, но одговорот беше молк. Како што Карај вели: „Единствениот момент во кој сексуалната ориентација беше спомната во текот на општата изборна кампања беше тогаш кога политичките противници сакаа меѓусебно да се навредуваат.“ Невладината организација развила јавна кампања преку која се посочувале политичарите кои употребувале такви практики во изминатата изборна кампања и во текот на минатата година.
Ваквата атмосфера значи дека членовите на заедницата се обесхрабрени кога пријавуваат злоупотреба, малтретирање и домашно насилство. Но, според Џени Карај, ЛГБТКИ луѓето во Албанија се отпорна заедница која останува активна и покрај големиот притисок во секојдневниот живот. Заедницата има онлајн услуга за поддршка која обезбедува советување и правна поддршка. Солидарноста со луѓето во потреба порасна за време на пандемијата, особено со помош на донатори. Пораката која ја испраќаат е „Krenar“. На македонски се преведува како „Горди“.
Организација за животна средина создава податоци за визуелизирање на еден скриен, но очигледен, проблем во градовите во Албанија.
Тирана е динамичен град и дом на една третина од населението во Албанија. Со бројка од 0,85 милион жители, која постојано расте, Тирана е збирно место за секој кој е желен за можност за образование или бизнис. Но, градот има ограничена инфраструктура за јавен превоз која ги тера луѓето да возат автомобил, а побарувачката за домување, пак, направи градежната индустрија да биде во вистински подем во текот на последните три децении. Ваквата ситуација го „наплаќа својот данок“ врз квалитетот на животот како резултат на постојаното воздушно загадување.
Во држава со малку контролори, Албанците можат само да претпоставуваат за квалитетот на воздухот кој го дишат. Но, веќе докажаната организација за животна средина, „Milieukontakt“, сакала да ја промени ситуацијата. Сакале да го измерат загадувањето на многу поголем размер – 500 локации. Истовремено, сакале да инволвираат што е можно повеќе луѓе за да ја подигнат свеста за овој невидлив, но сосема очигледен, еколошки проблем.
„Секој кој живее во Тирана е свесен за слабиот воздушен квалитет, но сега имаме податоци кои го потврдуваат тоа и докажуваат колку, всушност, ситуацијата е лоша.“
„Секој кој живее во Тирана е свесен за слабиот воздушен квалитет, но сега имаме податоци кои го потврдуваат тоа и докажуваат колку, всушност, ситуацијата е лоша,“ вели Арион Сауку, проектен координатор на проектот „Green Lungs“ кој, имено, е првиот проект кој нуди разбирливи податоци поврзани со проблемот. Користејќи алтернативни техники за контрола, проектот го мери загадувањето со подвижни броила на стотици локации низ главниот град. Тука спаѓаат: бурниот центар на градот, местата околу училиштата, како и постојките ширум најдолгите автобуски маршрути во Тирана. Проектот „Green Lungs“ разгледува осум различни параметри за да ги измери загадувачите. „Најголемите воздушни загадувачи се индустриите за транспорт и градежништво. Нивоата кои ги мериме редовно ги надминуваат стандардите на ЕУ, а во одредени случаи се дури три или четирипати повисоки,“ вели Сауку.
Во текот на тригодишен период, проектот „Green Lungs“, финансиран од ЕУ, ја проширил својата контрола во трите најголеми градови: Драч, Елбасан и Скадар. Резултатот бил следниот: загадувањето е предизвикано од тоа што најмногу се бара – домување и автомобили. Сè уште нема еколошки стандарди кои се применуваат за градежната индустрија која предизвикува високи нивоа прашина во текот на годината. Во меѓувреме, постојан извор на загадувачи се и нестандардните автомобили кои испуштаат опасни честички при согорувањето гориво. Резултатите покажуваат дека приближно 700000 автомобили се во употреба во државата.
„Постојат бројни информации, поврзани со трите компоненти, за носителите на одлуки да можат да реагираат – генериравме податоци, илустриравме мапи и наративи за да ги посочиме жариштата.“
За програмата
Проектот „Green Lungs“ дизајнирал и имплементирал алтернативна и сеопфатна платформа за контролирање на воздушниот квалитет, звучното загадување, и евалуација на услугата обезбедена од страна на системот за урбано позеленување. Сево ова беше постигнато со поддршката на ЕУ за зацврстување на меѓусекторската соработка помеѓу Владата и граѓанското општество, како и развој на капацитетите на Организацијата на граѓанското општество.
Овие сектори бараат брза и континуирана интервенција за намалување на воздушното загадување, особено сега кога проблемот може да биде поддржан со разбирливи и бројни податоци. Меѓутоа, проблемот „се прелива“ и кон останатите урбани подрачја во регионот. Нивото на воздушно загадување во Западен Балкан е едно од највисоките во Европа и има директно влијание врз здравјето на граѓаните. Оттука, Европската Унија постави план за дезагадување; вклучувајќи ги водата и почвата, меѓу главните подрачја кои треба да се решат во рамки на Зелената агенда (Green Agenda). Се работи за нова стратегија за раст која има за цел да направи премин од традиционалниот економски модел кон одржлива економија, во согласност со Европскиот зелен договор.
Дополнително на мерењата на воздушниот квалитет, алтернативата платформа, создадена од проектот „Green Lungs“, го контролира и звучното загадување предизвикано од човечки фактор, како и урбаниот екосистем за позеленување. „Постојат бројни информации, поврзани со трите компоненти, за носителите на одлуки да можат да реагираат – генериравме податоци, илустриравме мапи и наративи за да ги посочиме жариштата,“ вели Сауку кој верува дека политиките треба да покриваат повеќе аспекти со цел подобрување на животот на луѓето во големите градови во Албанија.
Дотогаш, пионерската работа, во доменот на визуелизирање на проблемот со воздушниот квалитет, е направена. Истовремено, при имплементирањето на проектот, „Green Lungs“ успеале да ги едуцираат младите за овој проблем околу нивното училиште и секојдневното движење. Покрај љубопитните минувачи кои ги забележале стотиците броила во нивните соседства, проектот оставил и незаменлива онлајн податочна база за секој кој сака да го лоцира жариштето на воздушен квалитет во својот град.
„Нека биде зелено“ („Keep It Green“) е волонтерска мрежа која работи на подигнување на свеста за индустриско загадување и други еколошки проблеми во индустрискиот град Обилиќ.
На десет минути возење со автомобил од главниот град – Приштина, малечкото гратче Обилиќ е центар на рудната индустрија во Косово. Со околу 6800 жители, Обилиќ е дом на три рудници и две електрани кои го произведуваат поголемиот дел од електричното снабдување на Косово.
Ова е регион кој зависи од вработувањето во електраните; околу 5000 луѓе од Обилиќ и соседните села работат во таа индустрија. Неизбежно, рудните и индустриски активности создале и длабока еколошка штета.
„Седевме пиејќи кафе и кога почнавме да зборуваме за [еколошките] проблеми со кои се соочува нашата заедница, сфативме дека мораме да преземеме нешто.“
„Keep it Green“ е младинска организација која работи на подигнување на свеста за еколошки проблеми во Обилиќ и нивните ефекти врз населението.
„Околу 30% од луѓето во Обилиќ патат од дишни заболувања,“ Гуџим Клинаку, директор на „Keep it Green“ сведочи за Европскиот фонд за демократија.
Тој објаснува како „Keep it Green“ биле инспирирани од разговор во кафуле во 2015 година. Како што Клинаку се присеќава: „Седевме пиејќи кафе и кога почнавме да зборуваме за [еколошките] проблеми со кои се соочува нашата заедница, сфативме дека мораме да преземеме нешто.“
Охрабрување за граѓаните да ја заштитат својата животна средина
Шест години подоцна, „Keep it Green“ е мрежа од околу 60-мина кои се фокусираат на проекти за заедницата, охрабрувајќи ги локалните жители да бидат позаинтересирани за зачувувањето на животната средина. Последните неколку години не биле без предизвици, особено земајќи ја предвид тешката економска состојба со која се соочуваат луѓето во овој индустриски регион.
„Тешко е да ги натерате луѓето да се грижат за животната средина кога едвај заработуваат за живот,“ признава Клинаку.
Во „Keep It Green“ се свесни за оваа реалност, но, сепак, продолжуваат да се залагаат за позелена енергија во Обилиќ. Пред периодот на Ковид-19, организирале неделни протести пред електраната за да ги натераат да го применат Законот за животна средина во Обилиќ. Исто така, организирале и бројни акции за подобрување на градот.
Неодамна, волонтерите исчистиле парк и го декорирале со улична уметност за да го направат попријатно место за локалните жители. Исто така, се и на чело на годинешниот „Green Art Fest“ – градски фестивал за подигнување свест за еколошки проблеми. Уште од 2016 година, организацијата работи и со локалните училишта; спроведувајќи работилници под насловот „Намали, реупотреби, рециклирај“ и учејќи ги учениците како да ги намалат отпадоците.
„Keep It Green“ се, исто така, активни и преку организирање летни кампови, на тема еколошки проблеми, за млади. Главната цел на овие кампови е да се израсне нова генерација млади лидери за еколошки активизам во Косово.
Справување со Ковид-19
Како и други слични организации, „Keep It Green“ смислиле креативни начини за да се адаптираат на пандемијата Ковид-19. Иако работилниците „Намали, реупотреби, рециклирај“ биле подеднакво успешни и во форма на вебинар; морале да го откажат изданието за 2020 година на фестивалот „Green Art Fest“. Ова лето, планираат да го организираат нивниот препознатлив камп за еколошки активизам кој инволвира 20 учесника во тридневен тренинг за подигнување на свеста за еколошки проблеми.
„Ова финансирање пристига во важен момент за нас. Животната средина денес е навистина популарна тема и се надевам дека „зелениот бран“ наскоро ќе пристигне и тука.“
За Европскиот фонд за демократија
Европскиот фонд за демократија (ЕФД) е независна организација која нуди грантови, основана во 2013 година од страна на Европската Унија (ЕУ) и земјите членки на ЕУ кои се залагаат за демократија во европското соседство, Западен Балкан, Турција и пошироко. ЕФД ги поддржува организациите на граѓанското општество, про-демократските движења, граѓанските и политички активисти, како и независните медиумски платформи и новинари кои се стремат кон плуралистички и демократски политички систем.
Ова е скратена верзија од статијата објавена од страна на Европскиот фонд за демократија.
Поддршката од Европскиот фонд за демократија им овозможува во „Keep it Green“ да преминат од операција заснована на волонтерство; која се одржува преку ентузијазам, во постабилна организација со постојан персонал. Исто така, овозможува нивните активности, како, на пример, кампот за подигнување свест, да станат постојани активности; овозможувајќи стратешко планирање и развој.
„Ова финансирање пристига во важен момент за нас. Животната средина денес е навистина популарна тема ширум светот и сè повеќе луѓе се инволвираат. Иако, засега, во Косово нештата се помалку развиени, се надевам дека „зелениот бран“ наскоро ќе пристигне и тука,“ вели Клинаку.
Црногорска компанија го зголемува својот извоз, приход и персонал со поддршка на ЕУ.
Сувата шунка е специјалитетот на Његуши, село во близина на градот Цетиње во Црна Гора. Позната е по својот специфичен вкус и арома кои се резултат на мешавината од морски и планински воздух и чадено буково дрво кое се користи при процесот на сушење. Се работи за познат вкус за Црногорците и посетителите на државата, а, сега, црногорска компанија работи и на негово претставување ширум регионот на Западен Балкан, но и пошироко.
„Медитеранеа“ е средно-голем црногорски бизнис во сопственост на сопружниците Марија и Иван Шпадијер. Компанијата ја започнале со мал размер; и тоа како дистрибутери на месни производи во 2006 година, но, постепено, го зголемувале својот профит, а пршутата „Његушки“ станала еден од нивните главни производи. Иван објаснува дека пршутата бара сложена техника на производство: процесот на сушење вклучува посолување со морска сол во текот на три недели; со пресување за да се извади вишокот течност во текот на дополнителни три недели, а, потоа, следува и чадење и сушење на свеж планински ветер во текот на три месеци за, најнакрај, да се стигне до моментот на зреење. Целиот процес трае околу една година.
„Нашите подизведувачи не можеа соодветно да ги исполнат овие барања, па, затоа, одлучивме сами да го преземеме пакувањето.“
Зголемување на квалитетот и приходот
Скоро десет години, „Медитеранеа“ ја купувала пршутата од произведувачи во околината Његуши и истата била пакувана од страна на подизведувачи. Бизнисот добро се развивал, а пазарот се ширел, но со тоа надошле и свои предизвици. Квалитетот на суровиот производ бил непроменет, но компанијата започнала да има проблеми со пакувањето. Иван објаснува како започнале да добиваат барања од клиентите за подобрување на квалитетот на пакувањето. „Нашите подизведувачи не можеа соодветно да ги исполнат овие барања, па, затоа, одлучивме сами да го преземеме пакувањето,“ вели тој.
За да го направат тоа, имале потреба од дополнителна опрема и простории, затоа што ова било нов домен за компанијата. Најпрво, инвестирале со сопствени капацитети, но тоа не било доволно за да се задоволи побарувачката. Оттука, одлучиле да поднесат барање за поддршка од Инструментот за претпристапна помош за рурален развој – ИПАРД, од страна на ЕУ. Како резултат, добиле опрема, во вредност од скоро 35000 евра, која вклучува машина за пакување и два електрични крана со ланци со капацитет на подигнување до 11 метри.
„Доколку не беше поддршката на ЕУ, преку инструментот ИПАРД, сè уште ќе се мачевме. Поддршката нè направи посамостојни и ни помогна да ја преземеме контролата врз нашата судбина и успехот на нашата компанија.“
За програмата
Како дел од Инструментот за претпристапна помош (ИПА), дизајниран за поддршка на реформи во земјите во процес на пристапување кон ЕУ, Инструментот за претпристапна помош за рурален развој (ИПАРД), се фокусира на земјоделско-прехранбениот сектор на овие држави и нивните рурални средини. Преку оваа алатка, ЕУ им нуди финансиска и техничка помош на корисниците со цел нивниот земјоделски сектор и рурални средини да бидат поодржливи и во хармонија со заедничката земјоделска политика на ЕУ.
Денес, „Медитеранеа“ произведува и дистрибуира преку 50 тони готови производи годишно. Имаат бројни клиенти меѓу кои се вбројуваат хотели, ресторани и ланци на супермаркети. Околу 90% од нивниот приход доаѓа од извоз. Иако производството е сè уште покриено од подизведувачи во околината Његуши, пакувањето и дистрибуцијата се целосно покриени од страна на компанијата. Двојно ја зголемиле големината на нивниот тим, преминувајќи од четворица на осуммина, и сè уште планираат да растат.
Иван објаснува дека поддршката на ЕУ била неопходна за нивната успешна приказна. „Доколку не беше поддршката на ЕУ, преку инструментот ИПАРД, сè уште ќе се мачевме. Поддршката нè направи посамостојни и ни помогна да ја преземеме контролата врз нашата судбина и успехот на нашата компанија,“ вели тој.
Проект, финансиран од ЕУ, поддржува оригинален начин на промоција на културното наследство во Западен Балкан.
Замисли си регион каде што можеш да најдеш споменици од античкото Грчко, Римско или Отоманско Царство, но и од социјалистичките режими. Ова е место каде што се мешаат источните и западните култури – нивната храна, традиционална облека, јазикот и бројни други аспекти од нивното културното наследство: ова е Западен Балкан. Невладина организација од Србија – Здружение „Манифесто“, заедно со други партнери од Црна Гора и Северна Македонија, развила единствен начин за промоција на ова помалку познато наследство.
Се работи за нивниот иновативен концепт, развиен како дел од проект финансиран од ЕУ – „Прошетки и разговори низ културното наследство“. Ги доближуваат локациите на културно наследство до посетителите и ја зголемуваат привлечноста на помалку познатите локации преку употреба на иновативни раскажувачки методи за да ги претстават не само фактите, туку и усната историја и урбаните легенди. Сево ова го промовираат преку современи далечински методи, вклучувајќи ги социјалните медиуми и специјално креирана мобилна апликација. Проектот вклучува промоција на споменици од Втората светска војна, кралски палати и антички населби, движејќи се низ праисториски населби, сместени во прекрасни пејзажи.
Концептот „Прошетки низ културното наследство“ бил за првпат претставен во Советот на ЕУ, во рамки на Конвенцијата „Фаро“. Оваа конвенција се однесува на вредностите на културното наследство како добра пракса за општествено засновани иницијативи за културно наследство. Идејата на проектот била развиена врз основа на овој концепт преку кој учесниците се запознаваат со скриени катчиња од околината преку интересно раскажување. Концептот „Прошетки низ културното наследство“ ги зближува туристите не само со локалните куриозитети, туку и со локалните даватели на услуги, поврзувајќи ги сите заедно преку посебна приказна.
„Во секој музеј или културна институција, имаме професионалци кои добро го владеат својот домен како, на пример: археологија, антропологија или биологија, но не се особено добри за раскажување. Сакавме да заземеме нов приод.“
Различен начин на раскажување
Иван Светозаревиќ е проектен менаџер во Здружението „Манифесто“ кое добило грант од Проектот за туристички развој и промоција, финансиран од ЕУ, а имплементиран од Советот за регионална соработка. Тој објаснува дека идејата на проектот била развиена врз основа на неколку конкретни предизвици со кои туристичката индустрија се соочува при промовирањето на културното наследство. Главниот предизвик бил недостатокот на привлечни методи за толкување и раскажување на културното наследство, особено во руралните средини.
„Во секој музеј или културна институција, имаме професионалци кои добро го владеат својот домен како, на пример: археологија, антропологија или биологија, но не се особено добри за раскажување,“ вели тој.
Проектот избрал осум локации во три држави на Западен Балкан; вклучувајќи ги Гамзиград или Феликс Ромулијана во Србија, средновековната тврдина Швац во Црна Гора, Самуиловата тврдина во Северна Македонија, и други. Исто така, ангажирале професионалци за да создадат приказни засновани на факти, но и на усна историја и урбани легенди, и да осмислат оригинален пристап кој ја сместува приказната во поширок контекст. „Сакавме да понудиме нов пристап кон раскажувањето за наследството во Западен Балкан: нов производ,“ вели Иван. Напоредно, проектот развил и посебни патеки околу локациите. Патеките вклучуваат локални бизниси како, на пример: мали продавнички и ресторани и на овој начин нудат можност за ангажирање и создавање бенефити за локалните заедници и бизниси околу локациите.
„Кога станува збор за културен туризам, повеќето посетители, по правило, избираат поголеми градови. Локациите избрани од нашиот проект се, главно, во руралните средини кои сега можат да извлечат економска корист од туризмот.“
За проектот
Проектот за туристички развој и промоција, финансиран од ЕУ, а имплементиран од Советот за регионална соработка, е вреден 5 милиони евра. Истиот стреми кон развивање и меѓународно промовирање на заеднички понуди за регионален културен и авантуристички туризам, зголемување на бројот на туристи кои ги посетуваат шесте држави во Западен Балкан и проширување на нивниот престој во регионот. Здружението „Манифесто“ беше меѓу добитниците во вториот круг грантови, секој во вредност од 54 илјади евра, доделени во октомври 2019. Советот за регионална соработка е инцијатива, финансирана од ЕУ, која промовира соработка, помирување и економски и општествен развој во регионот.
Избраните локации се од Црна Гора, Северна Македонија и Србија. Патеките и приказните се прикачени на нашиот веб сајт и мобилна апликација создадени од проектот со цел посетителите да можат независно да ги посетат и да уживаат во нив. Ова им нуди можност на посетителите да доживеат прекугранично искуство преку уживање во културното наследство промовирано од проектот. На овој начин, проектот придонесува за заедничка промоција на регионалната културна понуда, зголемување на престојот на посетителите во регионот и приходите кои се генерираат од вработувањето во туристичката индустрија.
Повеќето од локациите во проектот се во руралните средини, објаснува Иван: „Кога станува збор за културен туризам, повеќето посетители, по правило, избираат поголеми градови. Локациите избрани од нашиот проект се, главно, во руралните средини кои сега можат да извлечат економска корист од туризмот.“
