Financimi i BE-së i ka mundësuar një OJF-je nga Maqedonia e Veriut që të zhvillojë një mjet të realitetit virtual i cili të rikthen në dyluftimet e gladiatorëve të 1,500 viteve më parë.
Stobi në Maqedoninë e Veriut ka qenë dikur një ndër qytetet më të rëndësishme në Evropë. Nga viti 200 p.e.s. dhe për shtatë shekujt në vijim, ai luajti një rol të rëndësishëm në perandorinë romake. I ndodhur në kryqëzimin e rrugëve tregtare, ai u kthye në një qytet me rëndësi, i cili kishte edhe monedhat e veta. Gjatë periudhës romake, Stobi ishte kryeqyteti i provincës romake e njohur si Macedonia Salutaris, dhe qytetarët e saj gëzonin të njëjtin status si qytetarët e Romës. Ashtu si në çdo qytet të rëndësishëm romak, dyluftimet e gladiatorëve ishin një pjesë e pandashme e kulturës urbane. Sot, Stobi është një sit i rëndësishëm arkeologjik me bazilika të krishtera, banjë publike, teatër, sinagogë, rrënojat e rrugëve dhe shtëpive të mëdha, madje edhe të një kazinoje. Edhe pse jeta e qytetit mund të mos gjallërohet më, gladiatorët e tij po rikthehen!
Në Maqedoninë e Veriut, koncepti i përdorimit të siteve kulturore dhe historike si destinacione turistike është ende në fillesat e veta. Sitet arkeologjike shpesh nuk kanë panele të mira prezantuese dhe informuese; rrëfimi i historisë rrallëherë shkon përtej broshurave dhe posterave, dhe thuajse nuk ka aspak angazhim të publikut në sit. Por tregu tepër konkurrues turistik kërkon që sitet e trashëgimisë kulturore të zhvillojnë strategji dhe bashkëpunim me industritë krijuese për t’i ndihmuar sitet që të dallojnë nga të tjerat. Një opsion i tillë është përdorimi i zgjidhjeve novatore, i tillë si një aplikacion i një turi të realitetit virtual (VR) si një mjet për të eksploruar dhe ringjallur trashëgiminë kulturore. Teknologjia VR i ofron publikut një mundësi për t’u zhytur në një rindërtim realist të ngjarjeve dhe historive që përfaqësojnë më së miri një sit të caktuar të trashëgimisë kulturore.
“Mjedisi 3D paraqet brendësinë e arenës së gladiatorëve dhe projekton një ceremoni hapëse përpara zhvillimit të dyluftimit, si dhe një turmë të përgjithshme, duke u ngjallur vizitorëve ndjesinë se ata janë pjesë e audiencës.“
Virtualisht mes gladiatorëve
Në bashkëpunim me Institutin Kombëtar të Stobit dhe me mbështetjen e financimit të BE-së, OJF-ja Center for Social Innovations Blink 42-21 zhvilloi një aplikacion të realitetit virtual që do t’u ofrojë vizitorëve të Stobit një shfaqje dyluftimi të gladiatorëve brenda teatrit të vjetër. Milan Tancheski, menaxher i projektit, shpjegon se aplikacioni VR përfshin vizualizimin 3D dhe rindërtimin e teatrit.
Kjo u mundëson vizitorëve të fitojnë një kuptim më të thellë dhe më të plotë të hapësirës, me pamje të lirë të strukturave dhe monumenteve kryesore që nuk ekzistojnë më. “Mjedisi 3D paraqet brendësinë e arenës së gladiatorëve dhe projekton një ceremoni hapëse përpara zhvillimit të dyluftimit, si dhe një turmë të përgjithshme, duke u ngjallur vizitorëve ndjesinë se ata janë pjesë e audiencës”, shprehet Milan.
Zhvillimi i këtij projekti ishte sfidues. Qyteti ka vetëm rrënoja, kështu që fillimisht përgatitëm skenarin dhe historinë si bazë për zhvillimin e modeleve 3D si për personazhet dhe arkitekturën përreth. Si pjesë e procesit, një arkitekt projektoi një plan të teatrit të vjetër dhe e ktheu atë në një model 3D. Si pjesë e fundit e aktivitetit, projekti duhej të zhvillonte modele 3D në madhësi reale për gladiatorët dhe për rreth 700 personazhe të audiencës. Për këtë qëllim, ata u konsultuan nga afër me ekspertë dhe përdorën të dhëna historike, në mënyrë që përvoja të ishte sa më realiste dhe e bazuar në fakte.
“Në kohët e tij të arta, teatri kishte 7,000 vende, dhe arritëm të projektojmë dhe të sjellim në jetë 700 personazhe, shumica e tyre dinamikë: duke brohoritur ose në këmbë. Kështu ju shihni personin pranë, prapa ose përpara jush duke brohoritur, në këmbë ose ulur.”
Rreth projektit
Projekti Zhvillimi dhe Promovimi i Turizmit, i financuar nga BE-ja dhe i zbatuar nga Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal, ka vlerë 5 milionë euro. Ky projekt punon për zhvillimin dhe promovimin ndërkombëtar të ofertave të përbashkëta rajonale të turizmit kulturor dhe aventuresk, duke rritur numrin e turistëve që vizitojnë gjashtë ekonomitë e Ballkanit Perëndimor dhe duke zgjatur qëndrimin e turistëve në rajon. Blink 42-21 ishte ndër përfituesit e grantit në raundin e dytë të granteve, me vlerë deri në 54,000 euro secili, të dhëna në muajin tetor 2019. Këshilli për Bashkëpunimin Rajonal është një kuadër bashkëpunimi gjithëpërfshirës, në pronësi dhe i udhëhequr nga rajoni me qëllim promovimin e bashkëpunimit, pajtimit dhe zhvillimit ekonomik dhe social të rajonit. Ai mbështetet financiarisht nga BE-ja.
Nëse vizitoni Stobin tani, mund të kërkoni një set realiteti virtual, i përbërë nga një laptop dhe syze VR. Më pas, ju do të uleni në një vend të caktuar në teatër. Momentin që vendosni syzet dhe ndizni pajisjet, ju udhëtoni 1500 vjet prapa dhe gjeni veten të rrethuar nga një publik dhe mund të shijoni një ceremoni gladiatorësh që zhvillohet në skenën qendrore të teatrit.
“Në kohët e tij të arta, teatri kishte 7,000 vende, dhe arritëm të projektojmë dhe të sjellim në jetë 700 personazhe, shumica e tyre dinamikë: duke brohoritur ose në këmbë. Kështu ju shihni personin pranë, prapa ose përpara jush duke brohoritur, në këmbë ose ulur”, shprehet Milan.
Një organizatë mjedisore gjeneron të dhëna për të nxjerrë në pah një problem të fshehur por të qartë në qytetet e Shqipërisë.
Tirana është një qytet plot gjallëri, ku jeton një e treta e popullsisë së vendit. Me 0.85 milionë banorë, e në rritje, Tirana është një qytet ku shkrihen kulturat dhe ku çdokush kërkon një mundësi për t’u arsimuar dhe bërë biznes. Por kryeqyteti ka një infrastrukturë të kufizuar të transportit publik që i shtyn njerëzit të përdorin më shumë automjete, dhe kërkesa për banesa ka rritur ndjeshëm industrinë e ndërtimit në këto tri dekadat e fundit. E gjithë kjo ndikon ndjeshëm në cilësinë e jetës si rrjedhojë e niveleve të përhershme të ndotjes së ajrit.
Në një vend me shumë pak monitorë, shqiptarëve u ngelet vetëm të hamendësojnë rreth cilësisë së ajrit që thithin. Por një organizatë e mirëfilltë mjedisore, Milieukontakt, dëshironte ta ndryshonte këtë. Ajo synonte të maste ndotjen në një shkallë të gjerë: pesëqind vendndodhje. Njëkohësisht, dëshironte të përfshinte sa më shumë njerëz me qëllim rritjen e ndërgjegjësimit të këtij problemi të fshehur, por të qartë mjedisor.
“Çdokush që jeton në Tiranë është i ndërgjegjshëm për cilësinë e dobët të ajrit, por tashmë ne kemi të dhënat për të mbështetur saktësisht se sa rëndë është.”
“Çdokush që jeton në Tiranë është i ndërgjegjshëm për cilësinë e dobët të ajrit, por tashmë ne kemi të dhënat për të mbështetur saktësisht se sa rëndë është,” shprehet Arion Sauku, Koordinator projekti për projektin Mushkëri të Gjelbra, i cili ishte i pari në llojin e tij që ofronte këto të dhëna gjithëpërfshirëse për problematikën. Duke përdorur teknika alternative monitorimi, projekti mati ndotjen me pajisje matëse të lëvizshme në qindra vendndodhje në kryeqytet. Këto përfshinin qendrën me gjallëri të qytetit, zonat gumëzhitëse pranë shkollave, si dhe stacionet e autobusëve në linjat më të gjata të Tiranës. Projekti Mushkëri të Gjelbra mori parasysh tetë parametra të ndryshëm për matjen e ndotësve. “Ndotësit më të mëdhenj të ajrit janë industritë e transportit dhe ndërtimit. Nivelet e matura rregullisht i tejkalojnë normat e BE-së, dhe në disa raste, ato janë tre ose katër herë më të larta”, shprehet Sauku.
Përgjatë një periudhe trevjeçare, projekti “Mushkëri të Gjelbra”, i financuar nga BE-ja, e zgjeroi monitorimin e tij në tre qytetet e tjera më të mëdha: Durrës, Elbasan dhe Shkodër. Rezultati: të njëjtit ndotës të nxitur nga ato që kërkohen më shumë: banesa dhe automjete. Industria e ndërtimit nuk zbaton standarde mjedisore, duke çuar në nivele të larta të grimcave të pluhurit përgjatë të gjithë vitit. Ndërkohë, ndotës të përhershëm janë edhe automjetet jashtë standardeve, të cilat shkarkojnë grimca të rrezikshme gjatë djegies së karburantit. Të dhënat tregojnë se në vend përdoren rreth 700 mijë automjete.
“Vendimmarrësit kanë në dispozicion një tepri informacionesh rreth të tre komponentëve për të vepruar; ne kemi gjeneruar të dhëna, harta të ilustruara dhe përshkrime që përcaktojnë pikat e nxehta.”
Rreth programit
Projekti “Mushkëri të Gjelbra” ka projektuar dhe zbatuar një platformë alternative dhe gjithëpërfshirëse për monitorimin e cilësisë së ajrit, ndotjes së zhurmës dhe vlerësimit të shërbimeve të ofruara nga ekosistemi urban i gjelbërimit. Kjo u realizua me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian me qëllim forcimin e bashkëpunimit ndërsektorial ndërmjet Qeverisë dhe shoqërisë civile dhe zhvillimin e kapaciteteve të Organizatave të Shoqërisë Civile.
Këta sektorë kërkojnë ndërhyrje të shpejtë dhe të vazhdueshme për të reduktuar ndotjen e ajrit, tashmë që problemi mund të mbështetet me të dhëna të shumta dhe gjithëpërfshirëse. Por me sa duket ky problem është përhapur edhe në zona të tjera urbane të rajonit. Niveli i ndotjes së ajrit në Ballkanin Perëndimor është një ndër më të lartit në Evropë, me ndikim të drejtpërdrejtë në shëndetin e qytetarëve. Ndaj, Bashkimi Evropian ka përcaktuar eliminim e ndotjes, duke përfshirë të ujit dhe tokës, ndër fushat kryesore që duhet të trajtohen në kuadër të Agjendës së Gjelbër. Është një strategji e re e rritjes që aspiron të kalojë nga modeli tradicional ekonomik në një ekonomi të qëndrueshme, në përputhje me Paktin e Gjelbër Evropian.
Krahas matjeve të cilësisë së ajrit, platforma alternative e ngritur nga “Mushkëri të Gjelbra” monitoroi edhe ndotjen e zhurmës së shkaktuar nga aktivitetet njerëzore, si dhe ekosistemin e gjelbërimit urban. “Vendimmarrësit kanë në dispozicion një tepri informacionesh rreth të tre komponentëve për të vepruar; ne kemi gjeneruar të dhëna, harta të ilustruara dhe përshkrime që përcaktojnë pikat e nxehta,” shprehet Sauku, i cili beson se politikat duhet të jenë shumëplanëshe me qëllim përmirësimin e jetës së njerëzve në qytetet kryesore të Shqipërisë.
Ndërkohë, puna e madhe e vizualizimit të problemit të cilësisë së ajrit është kryer. Njëkohësisht, gjatë zbatimit të projektit, “Mushkëri të Gjelbra” ka arritur të edukojë të rinjtë rreth kësaj problematike përreth shkollave të tyre dhe në rrugën e tyre të përditshme për në shkollë. Së bashku me kalimtarët kureshtarë, të cilët vunë re matësit e shumtë në lagjet e tyre, projekti ka lënë një bazë të pazëvendësueshme të dhënash online për këdo që dëshiron të lokalizojë pikat e nxehta të cilësisë së ajrit në qytetin ku ata jetojnë.
Organizata “Keep it Green” dhe rrjeti i saj i vullnetarëve po rrisin ndërgjegjësimin rreth ndotjes industriale dhe çështjeve të tjera mjedisore në qytetin industrial të Obiliqit.
Vetëm 10 minuta larg me makinë nga kryeqyteti, Prishtinë, qyteti i vogël i Obiliqit është qendra e industrisë së minierave në Kosovë. Me vetëm 6,800 banorë, Obiliqi është shtëpia e tre minierave të qymyrgurit dhe 2 stacioneve të energjisë që prodhojnë pjesën më të madhe të elektricitetit në Kosovë.
Ky është një rajon që mbështetet ndjeshëm në punësimin nga impiantet energjetike, pasi 5,000 njerëz nga Obiliqi dhe fshatrat përreth punojnë në këtë industri. Pa dyshim, këto veprimtari të minierave dhe industriale kanë shkaktuar dëme të thella mjedisore.
“Teksa po pinim kafen, filluam të bisedonim rreth të gjitha problemeve [mjedisore] me të cilat po përballet komuniteti ynë. E kuptuam që duhej të bënim diçka”.
“Keep It Green” është një organizatë rinore me bazë komunitare që punon për të ndërgjegjësuar rreth çështjeve mjedisore në Obiliq dhe efektet që ato kanë në popullatë.
“Rreth 30 për qind e njerëzve në Obiliq vuajnë nga sëmundje respiratore”, shprehet Guxim Klinaku, Drejtor i Keep It Green për EED-në.
Ai shpjegon se si frymëzimi për “Keep It Green” erdhi gjatë një bisede në një kafene në vitin 2015. Klinaku rrëfen: “Teksa po pinim kafen, filluam të bisedonim rreth të gjitha problemeve me të cilat po përballet komuniteti ynë. E kuptuam që duhej të bënim diçka”.
Të nxitësh qytetarët për të mbrojtur mjedisin e tyre
Pas gjashtë vitesh, “Keep It Green” është tashmë një rrjet prej 60 anëtarësh të fokusuar në projekte me bazë komunitetin që nxisin vendasit të interesohen më shumë në mbrojtjen e mjedisit të tyre. Vitet e fundit janë karakterizuar nga disa sfida si pasojë e vështirësive ekonomike me të cilat përballen shumë banorë në këtë rajon industrial. “Është e vështirë t’i bindësh njerëzit që të kujdesen për mjedisin kur ata e sigurojnë jetesën me shumë mund,” pranon Klinaku.
“Keep It Green” është i ndërgjegjshëm për këto realitete, teksa vijon të advokojë për energji më të gjelbër në Obiliq. Përpara periudhës së Covid-19, ata zhvillonin protesta javore përpara impiantit energjetik duke kërkuar zbatimin e legjislacionit mjedisor për Obiliqin. Ata gjithashtu kanë organizuar aksione të shumta komunitare për të përmirësuar qytetin.
Së fundmi, vullnetarët pastruan një park dhe e zbukuruan me punime të artit të rrugës për të krijuar një hapësirë më të këndshme për banorët. Ata drejtuan Festivalin vjetor të Artit të Gjelbër, një festival mbarëqytetas për rritjen e ndërgjegjësimit ndaj çështjeve mjedisore. Gjithashtu, që prej vitit 2016, organizata ka punuar me shkollat vendore duke zhvilluar workshop-e “Redukto, ripërdor, riciklo”, duke u mësuar nxënësve se si të reduktojnë mbetjet.
“Keep It Green” është aktive edhe me organizimin e kampeve verore për të rinjtë duke u përqendruar në temat mjedisore. Objektivi kryesor i këtyre kampeve është të rrisë një brez të ri të liderëve të rinj për aktivizmin mjedisor në Kosovë.
Përballimi i Covid-19
Ashtu si organizata të tjera të ngjashme, “Keep It Green” duhej të gjente mënyra krijuese për t’u përshtatur me pandeminë Covid-19. Ndërkohë që workshop-et “Redukto, Ripërdor, Riciklo” kanë qenë të suksesshme edhe përmes webinareve, organizata duhej të anulonte edicionin e Green Art Fest për vitin 2020. Këtë verë ata po planifikojnë të drejtojnë një nga kampet e tyre të aktivistëve mjedisorë, duke përfshirë 20 pjesëmarrës në një trajnim tre-ditor mbi ndërgjegjësimin për problemet mjedisore.
“Ky financim vjen në një kohë tepër të rëndësishme për ne. Mjedisi tashmë është një temë shumë popullore…dhe shpresoj se së shpejti vala e gjelbër do të mbërrijë edhe këtu”.
Dy fjalë për European Endowment for Democracy
Fondi Evropian për Demokraci (EED) është një organizatë e pavarur grantdhënëse, e ngritur në vitin 2013 nga Bashkimi Evropian (BE) dhe shtetet anëtare të BE-së për të nxitur demokracinë në Fqinjësinë Evropiane, Ballkanin Perëndimor, Turqi dhe më tej. EED mbështet organizatat e shoqërisë civile, lëvizjet pro demokracisë, aktivistët civilë dhe politikë, platformat e pavarura mediatike dhe gazetarët që punojnë për një sistem politik pluralist dhe demokratik.
Ky është një version i shkurtuar i një artikulli të publikuar nga Fondi Evropian për Demokraci. Këtu mund të lexoni artikullin original
Mbështetja nga Fondi Evropian për Demokraci (EED) i mundëson organizatës “Keep it Green” të kalojë nga një operacion me bazë vullnetare, që mbijeton falë entuziazmit, në një organizatë më të qëndrueshme dhe me staf të rregullt. Gjithashtu siguron që aktivitetet e organizatës, si kampi i ndërgjegjësimit për mjedisin, mund të kthehen në aktivitete të përhershme, duke mundësuar më shumë planifikim dhe zhvillim strategjik.
“Ky financim vjen në një kohë tepër të rëndësishme për ne. Mjedisi tashmë është një temë shumë popullore në mbarë botën, me të cilën po përfshihen shumë njerëz të interesuar. Ndërsa momentalisht, gjërat janë më pak të zhvilluara në Kosovë, shpresoj se së shpejti vala e gjelbër do të mbërrijë edhe këtu”, shprehet Klinaku.
Një biznes malazez rrit eksportin, të ardhurat dhe stafin e tij me mbështetjen e BE-së.
Proshuta e staxhionuar është një specialitet i Njegushit, një fshat pranë qytetit të Cetinjes në Mal të Zi. Ajo është e njohur për shijen dhe aromën karakteristike, si rezultat i përzierjes së ajrit të detit dhe të malit dhe djegies së drurit të ahut gjatë procesit të tharjes. Është një shije e njohur për malazezët dhe vizitorët në vend, dhe tashmë një shoqëri nga Mali i Zi po punon që ta fusë atë në tregun e mbarë rajonit të Ballkanit Perëndimor dhe më gjerë.
Mediteranea është një biznes familjar i mesëm nga Mali i Zi në pronësi të bashkëshortëve Marija dhe Ivan Špadijer. Ai filloi si një biznes i vogël si distributor i produkteve të mishit në vitin 2006 dhe gradualisht i rriti të ardhurat, ku proshuta e Njegushit u bë produkti i tyre kryesor. Ivani shpjegon se proshuta kërkon një prodhim të ndërlikuar: procesi i staxhionimit përfshin kriposjen me kripë deti për rreth tre javë, më pas për tre javë të tjera shtypet për të larguar lëngjet e tepërta, dhe pasohet me djegien e lehtë dhe tharjen nën flladin e freskët të malit për tre muaj dhe në fund staxhionohet. I gjithë procesi zgjat rreth një vit.
“Nënkontraktorët tanë nuk ishin në gjendje që të përmbushnin siç duhet këto kërkesa, kështu që vendosëm ta merrnim vetë në dorë dhe të bënim vetë paketimin.”
Rritja e cilësisë dhe të ardhurave
Për rreth dhjetë vjet, Mediteranea blinte proshutën nga prodhues të zonës së Njegushit dhe paketohej nga nënkontraktorë të tjerë. Biznesi po ecte mirë dhe tregu po zgjerohej, por kjo rritje kishte sfidat e saj. Cilësia e lëndës së parë ishte e njëjtë, por shoqëria nisi të kishte probleme me paketimin. Ivani shpjegon se ata po merrnin kërkesa nga klientë që kërkonin përmirësimin e paketimit. “Nënkontraktorët tanë nuk ishin në gjendje që të përmbushnin siç duhet këto kërkesa, kështu që vendosëm ta merrnim vetë në dorë dhe të bënim vetë paketimin”, shprehet ai.
Për këtë, u nevojiteshin pajisje dhe ambiente shtesë pasi kjo ishte një fushë e re për shoqërinë. Fillimisht ata investuan me mundësitë e tyre por ato nuk ishin të mjaftueshme për të përmbushur kërkesat. Kështu ata vendosën të aplikonin për mbështetje nga Instrumenti i BE-së i Asistencës së Para- Aderimit për Zhvillim Rural, IPARD. Si rrjedhojë, ata siguruan rreth 35,000europër pajisje shtesë të cilat përfshinin një makineri paketimi dhe dy pajisje ngritëse elektrike, që ngrenë deri në një lartësi prej 11 metrash.
“Nëse nuk do të ishte mbështetja e BE-së nëpërmjet IPARD, ne do të ishim ende në vështirësi. Mbështetja na ka bërë më të pavarur dhe na ndihmoi që të merrnim në dorë fatin dhe suksesin e biznesit tonë.”
Rreth programit
Pjesë e Instrumentit të Asistencës së Para-Aderimit (IPA), i projektuar për të mbështetur reformat në vendet në proces aderimi në BE, Instrumenti i Asistencës së Para- Aderimit për Zhvillim Rural (IPARD) përqendrohet te zonat rurale dhe sektorët agro-ushqimorë në këto vende. Përmes këtij instrumenti, BE-ja u ofron përfituesve ndihmë financiare dhe teknike për të bërë sektorin e tyre bujqësor dhe zonat rurale më të qëndrueshme dhe për t’i harmonizuar ato me politikën e përbashkët bujqësore të BE-së.
Sot Mediteranea prodhon dhe shpërndan mbi 50 ton produkt përfundimtar në vit. Ata kanë shumë klientë, ndër ta, hotele, restorante dhe zinxhirë supermarketesh. Rreth 90% e të ardhurave të tyre vjen nga eksportet. Ndërsa prodhimi vijon të kryhet nga nënkontraktorë në zonën e Njegushit, paketimi dhe shpërndarja tani mbulohet plotësisht nga vetë shoqëria. Ata gjithashtu kanë dyfishuar numrin e ekipit të tyre nga katër në tetë dhe po planifikojnë ta rrisin më shumë.
Ivani shpjegon se mbështetja e BE-së ishte kyçe në këtë histori suksesi. “Nëse nuk do të ishte mbështetja e BE-së nëpërmjet IPARD, ne do të ishim ende në vështirësi. Mbështetja e marrë nga IPARD na ka bërë më të pavarur dhe na ndihmoi që të merrnim në dorë fatin dhe suksesin e biznesit tonë”, shprehet ai.
Një projekt i financuar nga BE-ja përkrah një mënyrë unike të promovimit të trashëgimisë kulturore në Ballkanin Perëndimor.
Imagjinoni një rajon në të cilin mund të gjeni monumente nga Greqia e lashtë, perandoria romake dhe osmane, si dhe nga regjimet socialiste. Ky është vendi ku përzihen kulturat lindore me ato perëndimore, në ushqim, veshje tradicionale, gjuhë dhe veçori të tjera të trashëgimisë kulturore: ky është Ballkani Perëndimor. Një OJF nga Serbia, Shoqata Manifesto, bashkërisht me partnerët nga Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut, ka krijuar një mënyrë unike për promovimin e kësaj trashëgimie kaq pak të njohur.
Koncepti i tyre novator i zhvilluar si pjesë e projektit të financuar nga BE-ja ‘Rrugëtim dhe Histori të Trashëgimisë’. Ata i sjellin vendet e trashëgimisë më pranë vizitorëve dhe rrisin interesin e siteve më pak të njohura përmes ndjekjes së metodave novatore të të treguarit për paraqitjen e fakteve, por edhe historisë gojore dhe legjendave urbane, dhe duke i promovuar ato nëpërmjet metodave bashkëkohore në internet, përfshirë mediat sociale dhe një aplikacion të posaçëm në telefon. Projekti përfshin promovimin e monumenteve nga Lufta e Dytë Botërore, përmes pallateve perandorake dhe vendbanimeve të lashta, duke shkuar deri te vendbanimet parahistorike të vendosura në peizazhe tërheqëse.
Koncepti i Rrugëtimit nëpër Trashëgimi u prezantua fillimisht në Konventën Faro të Këshillit të Evropës për vlerat e trashëgimisë kulturore për shoqërinë, si praktikë e mirë për nismat e udhëhequra nga trashëgimia, të bazuara në komunitet. Ideja e projektit u zhvillua nga ky koncept, ku pjesëmarrësit njihen me skutat e fshehta të zonave pranë tyre përmes një historie interesante. Krahas tërheqjes së turistëve në pikat kulturore vendase, rrugëtimet nëpër trashëgimi tërheqin vizitorë për ofruesit vendas të shërbimeve, të gjithë të lidhur nëpërmjet një historie të caktuar.
“Në çdo muze ose institucion kulturor, ne kemi profesionistë të aftë në fushën e tyre të posaçme, si arkeologjia, antropologjia ose biologjia, por që nuk janë shumë të zotë në tregimin e historive. Ndaj, donim të ndiqnim një qasje të re”.
Një mënyrë tjetër të treguari
Ivan Svetozarevic është një Menaxher Projekti nga Shoqata Manifesto, që fitoi një grant për këtë projekt nga Projekti Zhvillimi dhe Promovimi i Turizmit, i financuar nga BE-ja dhe i zbatuar nga Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal. Ai shpjegon se ideja e projektit u zhvillua duke u bazuar në një sërë sfidash të caktuara me të cilat përballej industria e turizmit për promovimin e trashëgimisë kulturore. Sfida kryesore ishte mungesa e metodave tërheqëse të interpretimit dhe tregimit të historive për trashëgiminë kulturore në përgjithësi, dhe trashëgiminë kulturore në zonat rurale në veçanti.
“Në çdo muze ose institucion kulturor, ne kemi profesionistë të aftë në fushën e tyre të posaçme, si arkeologjia, antropologjia ose biologjia, por që nuk janë shumë të zotë në tregimin e historive”, thotë ai.
Projekti përzgjodhi tetë vendndodhje në tre vende të Ballkanit Perëndimor, ku përfshihen Felix Romuliana në Serbi, fortesa mesjetare Svač në Malin e Zi, fortesa e Samoil-it në Maqedoninë e Veriut dhe të ngjashme, dhe u punësuan profesionistë për krijimin e historive bazuar në fakte, por edhe në historinë gojore dhe legjendat urbane, dhe zhvilluan një qasje unike ku historia vendoset në një kontekst më të gjerë. “Donim të ofronim një qasje të re të të treguarit të historive për trashëgiminë në Ballkanin Perëndimor, një produkt të ri”, thotë Ivan-i. Krahas kësaj, projekti zhvilloi vendkalime të posaçme përreth siteve. Këto vendkalime përfshijnë bizneset vendase, si dyqanet e vogla dhe restorantet, duke ofruar një mundësi për angazhimin dhe sigurimin e përfitimeve për komunitetet dhe bizneset vendase përreth siteve.
“Shumica e vizitorëve zgjedhin automatikisht qytezat dhe qytetet e mëdha kur bëhet fjalë për turizmin kulturor. Sitet e përzgjedhura nga projekti ynë ndodhen kryesisht në zona rurale, që tashmë përfitojnë ekonomikisht nga turizmi”
Rreth projektit
Projekti Zhvillimi dhe Promovimi i Turizmit, i financuar nga BE-ja dhe i zbatuar nga Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal, ka vlerë 5 milionë euro. Ky projekt punon për zhvillimin dhe promovimin ndërkombëtar të ofertave të përbashkëta rajonale të turizmit kulturor dhe aventuresk, duke rritur numrin e turistëve që vizitojnë gjashtë ekonomitë e Ballkanit Perëndimor dhe duke zgjatur qëndrimin e turistëve në rajon. Shoqata Manifesto ishte ndër përfituesit e grantit në raundin e dytë të granteve të dhëna në muajin tetor 2019, me vlerë deri në 54,000 euro secili. Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal (RCC) është një nismë e bashkëfinancuar nga BE-ja, që promovon bashkëpunimin, pajtimin dhe zhvillimin ekonomik dhe shoqëror në rajon.
Sitet e përzgjedhura janë nga Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia. Vendkalimet dhe historitë ngarkohen në faqen e internetit dhe aplikacionin në telefon të zhvilluar nga projekti, me qëllim që vizitorët të kenë mundësi t’i vizitojnë dhe shijojnë sitet në mënyrë të pavarur. Kështu, vizitorëve u jepet mundësia të kenë një përvojë ndërkufitare gjatë njohjes me trashëgiminë kulturore të promovuar nga projekti. Në këtë mënyrë, projekti kontribuon në promovimin e përbashkët të ofertës së turizmit kulturor rajonal, zgjat qëndrimin e vizitorëve në rajon dhe rrit të ardhurat dhe punësimin në industrinë e turizmit.
Pjesa më e madhe e siteve të përzgjedhura nga projekti ndodhen në zona rurale dhe, sikurse shpjegon Ivan-i, “Shumica e vizitorëve zgjedhin automatikisht qytezat dhe qytetet e mëdha kur bëhet fjalë për turizmin kulturor. Sitet e përzgjedhura nga projekti ynë ndodhen kryesisht në zona rurale, që tashmë përfitojnë ekonomikisht nga turizmi”.
Me mbështetjen e BE-së, një organizatë pioniere LGBTI marshon në mbrojtje të komunitetit në Kosovë.
Si do t’i karakterizonit anëtarët e komunitetit LGBTI (lesbike, homoseksualë, biseksualë, transgjinorë dhe interseks)? Përgjigja e kosovarit të zakonshëm për këtë pyetje përfshin ekstravagancën, flamurin e ylberit dhe Paradën e Krenarisë. Këta stereotipa janë kryesisht rezultat i informacionit të kufizuar të ofruar nga media masive, kombinuar me kufizimet tradicionale që ngadalësojnë procesin e hapjes së shoqërisë. Por, komuniteti LGBTI i Kosovës karakterizohet nga shumë më tepër se sa thjesht Parada e Krenarisë, dhe situata nuk është aq shumëngjyrëshe sa paraqitet në imazhe.
“E organizojmë Paradën e Krenarisë për të rritur ndërgjegjësimin rreth të drejtave të komunitetit LGBTI, por kryesisht për të shprehur shqetësimet tona për shkeljen e këtyre të drejtave. Praktikisht, është një marshim proteste”, thotë Arbër Nuhiu nga CSGD-ja, Qendra për Zhvillimin e Grupeve Shoqërore.
Organizata është një nga organet më të rëndësishme të shoqërisë civile, që punon për përmirësimin e pozitës së komunitetit, dhe është organizatorja kryesore e të gjitha aktiviteteve që zhvillohen për Paradën e Krenarisë. Vitet e fundit, tematika e aktivitetit ka qenë martesa me të njëjtin seks, një e drejtë ligjore e mohuar nga institucionet e Kosovës, megjithëse garantohet në Kushtetutë. CSGD-ja dhe organizata të tjera të të drejtave të LGBTI-së dhe të njeriut kanë lobuar për vite me radhë për përfshirjen e kësaj dispozite në Kodin e ri Civil, por thirrjet e tyre janë injoruar.
“E organizojmë Paradën e Krenarisë për të rritur ndërgjegjësimin rreth të drejtave të komunitetit LGBTI, por kryesisht për të shprehur shqetësimet tona për shkeljen e këtyre të drejtave. Praktikisht, është një marshim proteste.”
“Qasja jonë ka qenë sistematike për arritjen e objektivit tonë. Ne e dimë se çfarë duam dhe si ta arrijmë”, thotë Nuhiu, duke iu referuar punës së advokacisë për komunitetin. Ai falënderon Bashkimin Evropian për mbështetjen e ofruar kur kishin më shumë nevojë. CSGD-ja përfitoi një grant operacional nga BE-ja për të përmirësuar kapacitetet e organizatës, duke i bërë të mundur që t’i shërbente komunitetit më mirë.
Së fundmi, komuniteti LGBTI në Kosovë festoi arritjen e parë kur ja dolën të përfshinin dispozita që zgjerojnë mbrojtjen ligjore të personave LGBTI në Kodin e ri Penal. Ky ishte një sukses i drejtpërdrejtë i advokacisë strategjike. Megjithatë, vazhdon të ketë vështirësi për zbatimin e kuadrit ligjor. Rastet e krimeve të urrejtjes kundër individëve LGBTI zakonisht nuk hetohen siç duhet apo çohen në gjykatë. Komuniteti beson se përmirësimi i radhës duhet të ndodhë tek organet shtetërore që ndjekin, hetojnë dhe ekzekutojnë vendimet. Kjo është arsyeja përse organizatat LGBTI aktivizohen edhe për trajnimin e policisë, prokurorëve dhe gjyqtarëve rreth praktikave më të mira.
Përqendrimi i shërbimit te problemet
Përvoja e CSGD-së përfshin thuajse dy dekada ndërveprimi dhe mbështetjeje ndaj komunitetit. Kjo përvojë tregon se në Kosovë ekzistojnë dy realitete të LGBTI-së: njëri është jeta në kryeqytetin e Prishtinës dhe tjetri është ai në pjesën tjetër të vendit ku situata është e zymtë. Kryeqyteti është vendi ku personat LGBTI kanë fituar një farë lirie, por pandemia e koronavirusit, për arsye që variojnë nga ndërprerja e arsimit deri te humbja e punës, i ka detyruar të kthehen në qytetet e tyre.
“Frika më e madhe e personave LGBTI është mospranimi, së pari nga familjet e tyre. Nuk mund ta imagjinojmë trysninë që përjetojnë në shtëpitë e tyre. Çdo ditë. Së dyti, është frika e mospranimit nga shoqëria”.
Rreth programit
Bashkimi Evropian financoi organizatën Qendra për Zhvillimin e Grupeve Shoqërore dhe veprimtaritë themelore të saj në kuadër të Instrumentit kombëtar të Shoqërisë Civile 2015. Objektivi i grantit operacional ishte përmirësimi i veprimtarive të advokacisë, profilizimit, rrjetëzimit dhe ndërtimit të koalicioneve. Objektivi global ishte mundësimi dhe stimulimi i demokracisë pjesëmarrëse në Kosovë nëpërmjet krijimit të një mjedisi që promovon partneritetin dhe dialogun ndërmjet shoqërisë civile dhe institucioneve publike, dhe nëpërmjet ngritjes së kapacitetit të OSHC-ve për të qenë aktorë të pavarur efektivë dhe llogaridhënës.
“Frika më e madhe e personave LGBTI është mospranimi, së pari nga familjet e tyre. Nuk mund ta imagjinojmë trysninë që përjetojnë në shtëpitë e tyre. Çdo ditë. Së dyti, është frika e mospranimit nga shoqëria”, thotë Nuhiu.
Si rrjedhojë, që prej nisjes së pandemisë, numri i personave që kërkojnë mbështetje këshilluese dhe numri i rasteve të dhunës është rritur. Reagimi i CSGD-së ishte në zhvillim e sipër: një platformë online që ofron këshillim dhe mbështetje juridike profesionale dhe pa pagesë për këdo. Platforma është arritja më e fundit e misionit të CSGD-së që sjell fuqizim të mëtejshëm të komunitetit. Tanimë, organizata është e disponueshme në formë digjitale për çdo kosovar LGBTI në nevojë, kudo që jeton.
Gazetaria investigative është një instrument me vlerë për të cilin BE-ja mendon se ja vlen të investohet.
Në Kosovë, konsumi i lajmeve digjitale përjetoi rritje para disa vitesh. Për shkak se pandemia i detyroi njerëzit të kalonin më tepër kohë brenda, fuqia e platformave digjitale është rritur dhe këto platforma janë burimet më të zakonshme të informacioneve të rreme ose ngatërruese.
Numri i portaleve të lajmeve online në Kosovë u rrit gjatë zgjedhjeve të përgjithshme të vitit 2017, sipas Arta Berishës, një gazetare e njohur, e cila ka mbuluar fenomenin e lajmeve të rreme. Në atë periudhë, ajo sapo kishte filluar të jepte mësim në gazetari. “Si gazetare, më shqetësonte mungesa e standardeve në këto portale”, thotë ajo.
“Dëshironim të ofronim një platformë për gazetarët që nuk janë në gjendje të krijojnë materiale në mënyrë të pavarur; duke u mundësuar të punojnë pa u ndikuar nga reklamuesit apo presioni i përditshëm i krijimit të përmbajtjeve në redaksitë e tyre”.
Krahasuar me tregun e SHBA-së, ku përmbajtja e lajmeve të rreme u krijua për përfitim financiar, informacioni ngatërrues në Kosovë synon kryesisht përfitime politike. “Përmbajtjet e pajisura me tituj interesantë dhe informacione të anshme dhe të paverifikuara janë të shumta dhe prodhohen thjesht për interesa politike nga përfaqësues të medias me lidhje në mbarë spektrin politik në Kosovë”, thotë Berisha, e cila ka shkruar gjerësisht për këtë temë që prej vitit 2017. Kjo situatë konfirmohet në një studim të Parlamentit Evropian ku referohet dhe puna e Berishës, dhe ku arrihet në përfundimin se keqinformimi në Ballkanin Perëndimor krijohet dhe shpërndahet nga aktorët vendas për qëllime të brendshme. Ky studim rreth keqinformimit, i kryer në periudhën 2018 – 2020, paraqet tri sfida kryesore të keqinformimit: sfidat e jashtme ndaj besueshmërisë së BE-së; keqinformim lidhur me pandeminë e COVID-19-ës; dhe ndikimin e keqinformimit te zgjedhjet dhe referendumet.
Një grup prej 12 artikujsh të shkruar nga Berisha hedhin dritë mbi këtë fenomen të përhapur gjerësisht në median digjitale, ku mbulohen një sërë temash, duke filluar nga zgjedhjet deri te verifikimi i fakteve dhe financimi i pajustifikuar qeveritar i mediave të caktuara me potencial për të ndikuar politikat e tyre editoriale. Në artikujt e saj, ajo përqendrohet te portalet e lajmeve, që janë anëtarë të Këshillit të Shtypit dhe që kanë publikuar vazhdimisht ngjarje me përmbajtje informacionesh të rreme me potencial për të dëmtuar reputacionin e një individi ose subjekti. Transmetuesi publik, RTK, nuk bënte përjashtim.
“Përmbajtjet e pajisura me tituj interesantë dhe informacione të anshme dhe të paverifikuara janë të shumta dhe prodhohen thjesht për interesa politike nga përfaqësues të medias me lidhje në mbarë spektrin politik në Kosovë”.
Rreth programit
BIRN dhe Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës zbatuan projektin “Kontribut për forcimin e gazetarisë së pavarur hulumtuese dhe të dobishme për publikun, si dhe lirinë e shprehjes në Kosovë”, i financuar nga një grant i BE-së. Një Program ndihmoi me financimin e 20 gazetarëve individualë, ndërsa skema e nëngranteve ofroi mbështetje për 48 përfitues, duke përfshirë 26 gazetarë individualë (12 prej të cilëve gra) dhe 22 organizata mediatike, 16 prej të cilave të vendosura në komunitete jomaxhoritare. Ndërkohë, një program stazhi u ofroi mundësi 57 stazhierëve, 41 prej të cilëve ishin gra. Nëpërmjet këtij projekti u krijuan 440 artikuj gazetarie, shumica e të cilëve u ripublikuan në mediat në mbarë Kosovën dhe në rajon.
Berisha ishte një ndër 46 gazetarët që kanë publikuar gjetjet e tyre për një sërë temash me interes publik si pjesë e një programi të financuar nga BE-ja për fuqizimin e gazetarisë investigative dhe lirisë së shprehjes në Kosovë. Skema, e zbatuar nëpërmjet programeve dhe granteve, u bëri të mundur gazetarëve të zhvillonin hetime të thelluara gjatë një periudhe prej gjashtë muajsh.
“Dëshironim të ofronim një platformë për gazetarët që nuk janë në gjendje të krijojnë materiale në mënyrë të pavarur; t’u bëjmë të mundur të punojnë pa u ndikuar nga reklamuesit apo presioni i përditshëm i krijimit të përmbajtjeve në redaksitë e tyre”, thotë Albulena Sadiku nga Rrjetit Ballkanik i Raportimit Investigativ – BIRN.
Artikujt investigativë kanë shkaktuar debat publik dhe mediatik, e madje edhe diskutime parlamentare për çështjet me interes të madh publik. Krahas kësaj, gazetarët kanë marrë çmime për punën e tyre, sikurse ishte dhe rasti i një shkrimi për të drejtat e fëmijëve që u vlerësua me çmim nga koalicioni i OJF-ve aktive në këtë fushë. Artikujt e Arta Berishës janë gjithashtu të publikuar gjerësisht nga media vendase dhe më tej. Të gjitha këto kontribuojnë për rritjen e besueshmërisë në gazetari, thotë ajo. “Lajmet e rreme shkaktojnë humbje të besimit te gazetaria”. Berisha shton se kjo cenon aftësinë tonë për të identifikuar burimet e besueshme të informacionit. Ajo organizoi një ekspozitë ku paraqiteshin pjesëza të shtypura nga hulumtimi i saj, me qëllim ndërgjegjësimin e komunitetit mediatik lidhur me këtë çështje. “Asnjë nga përfaqësuesit mediatikë që ishin pjesë e hulumtimit tim nuk u paraqit”.
Një shoqëri malazeze gjen potencial rritjeje në bujqësi me mbështetjen e BE-së
Mali i Zi është një importues neto i prodhimeve bujqësore dhe ushqimore. Megjithëse deficiti tregtar është reduktuar gjatë viteve të fundit, kërkimi nga Instituti për Studime Prospektive Teknologjike, i financuar nga BE-ja, tregon se një sërë elementesh vijojnë të ndikojnë te kjo situatë. Këtu përfshihen fermat e fragmentuara, vëllimet e ulëta të prodhimit parësor, një sektor përpunimi i pazhvilluar dhe nivelet e ulëta të aplikimit të teknologjive moderne të prodhimit.
Potenciali për rritje në tregun bujqësor u pikas nga Veletex, një shoqëri malazeze që funksionon prej 30 vitesh dhe është e përfshirë në shpërndarjen ushqimore dhe shitjen me pakicë të produkteve të hortikulturës. Qendrat kopshtare Kalia të shoqërisë punësojnë mbi 40 agronomë.
“Nuk ekziston asnjë shoqëri apo institucion tjetër në Malin e Zi që punëson kaq shumë ekspertë në bujqësi. Kalia është edhe burimi i sigurimit të të gjitha lëndëve të para për prodhim bujqësor, çka ka ndihmuar”
Potencial për rritje
Miloš Golubović është Menaxheri i Përgjithshëm i Veletex. Ai shpjegon se prodhimi bujqësor parësor ishte një përputhje e përshtatshme për biznesin e tyre. Sektori i shpërndarjes, që është sektori më i vjetër në këtë shoqëri, merret me shpërndarjen e ushqimeve, duke përfshirë frutat dhe zarzavatet, duke bërë që shoqëria të ketë partnerë dhe kontakte biznesi për shitjen e prodhimeve bujqësore. “Nuk ekziston asnjë shoqëri apo institucion tjetër në Malin e Zi që punëson kaq shumë ekspertë në bujqësi. Kalia është edhe burimi i sigurimit të të gjitha lëndëve të para për prodhim bujqësor, çka ka ndihmuar”.
Kështu, Veletex ngriti një shoqëri të re, Naše Voće (“fruta jonë” në gjuhën malazeze), dhe bleu mbi 44 hektarë tokë bujqësore nga një ish-fermë shtetërore në zonën e Nikshiqit.
Ndihmë për t’u zhvilluar
Miloš shpjegon se të punuarit me teknologjitë moderne në rritjen e frutave kërkon hapësira më të mëdha pasi nevojitet një pjesë shumë e shtrenjtë infrastrukture, pavarësisht nëse ke një hektar apo 40 hektarë tokë. “E kam fjalën për sistemin qendror të vaditjes”.
Investimi në këtë lloj teknologjie përbën sfidë të konsiderueshme, edhe për shoqëri të njohura si Veletex-i. Për këtë arsye, Naše Voće vendosi të aplikojë për mbështetje nga programi i BE-së, Instrumenti i Asistencës së Para – Aderimit për Zhvillim Rural (IPARD), që përqendrohet te zonat rurale dhe sektorët agro-ushqimorë në vendet në proces aderimi në BE. Përmes IPARD-it, shoqëria u mbështet për ngritjen dhe, më pas, zgjerimin e pemëtoreve me mollë dhe investimin në rrjetat kundër breshrit. Tashmë, me thirrjen e fundit për propozim, është nënshkruar një kontratë granti për ndërtimin e një stabilimenti për përpunimin dhe ruajtjen e frutave. “Me 2,500 metra katrorë, stabilimenti do të jetë një ndër më të mëdhenjtë në Malin e Zi”, thotë Miloš-i.
“Plani për zgjerim të mëtejshëm është për mollën e kuqe Red Delicious, por në katër hektarë do të kultivohet një varietet i ri – Fuji Japoneze – që është po ashtu një mollë e kuqe: një frutë e madhe, diçka krejtësisht e re për Malin e Zi”.
Rreth programit
Pjesë e Instrumentit të Asistencës së Para – Aderimit (IPA), i projektuar për të mbështetur reformat në vendet në proces aderimi në BE, Instrumenti i Asistencës së Para- Aderimit për Zhvillim Rural (IPARD) përqendrohet te zonat rurale dhe sektorët agro-ushqimorë në këto vende. Përmes këtij instrumenti, BE-ja u ofron përfituesve ndihmë financiare dhe teknike për të bërë sektorin e tyre bujqësor dhe zonat rurale më të qëndrueshme dhe për t’i harmonizuar ato me politikën e përbashkët bujqësore të BE-së.
Krahas kësaj, është nënshkruar dhe një kontratë granti për prodhim parësor me ndërtimin e një pemëtoreje shumëvjeçare me mollë. Investimi përfshin blerjen e fidanëve dhe një traktori.
Mollët janë fruta kryesore me të cilën shoqëria po punon, për shkak se kushtet klimatike të luginës së Župa-s janë më të përshtatshme për rritjen e mollëve. Aktualisht, shoqëria rrit varietete të mollës së kuqe. “Plani për zgjerim të mëtejshëm është për mollën e kuqe Red Delicious, por në katër hektarë do të kultivohet një varietet i ri – Fuji Japoneze – që është po ashtu një mollë e kuqe: një frutë e madhe, diçka krejtësisht e re për Malin e Zi”, thotë Miloš-i.
Mundësi të shtuara për të rinjtë në një sektor në rritje: Programi i mbështetur nga BE-ja ndihmon nisjen e karrierave të Kosovës në teknologji.
Në Kosovë, papunësia e lartë përbën një sfidë të vazhdueshme, por ky realitet prek veçanërisht të rinjtë: thuajse gjysma e të rinjve nën moshën 24 vjeç janë të papunë dhe shumë prej tyre synojnë për mundësi jashtë vendit. Megjithatë, një dizajnuese grafike 20 vjeçe refuzoi t’i nënshtrohej këtij realiteti të zymtë dhe iu fut punës sapo iu dha mundësia.
“Punoja në një punë të zakonshme kur më njoftuan nga një shoqëri e re TIK për t’u përfshirë në një projekt afatshkurtër. Kur projekti u realizua me sukses brenda afatit përkatës, u krijua mundësia të punësohesha me kohë të plotë, ku dhe punoj aktualisht”, thotë Arbra Shala, një punonjëse e kënaqur e AmamStudio në Prishtinë.
“Më pëlqen mjedisi krijues, që më mundëson ta ilustroj botën siç e shoh”.
Mentorim profesional i orientuar nga tregu në shkolla
Për Arbrën, procesi i përvetësimit të aftësive të reja është përshpejtuar në dy vitet e fundit, gjatë të cilave ajo ka ndjekur universitetin për dizajn grafik dhe njëkohësisht ka punuar për klientët në studio. Vendosmëria e saj u pikas gjatë një programi trajnimi, në të cilin punëdhënësi i saj aktual ishte mentor.
Krahas nxënësve të tjerë të shkollës së mesme, Arbra mori pjesë në një trajnim njëmujor të posaçëm rreth aftësive të Teknologjisë së Informacionit dhe Komunikimit (TIK), ku përfshihej dizajni grafik, dizajni lëvizës, media sociale dhe multimedia. Shkolla nga e cila vinte ishte një nga dy shkollat e mesme të arsimit dhe formimit profesional të përzgjedhura për të përfituar nga një program i financuar nga BE-ja, që zbatohej nga Innovation Centre Kosovo (ICK).
Pas përfundimit të suksesshëm të trajnimit, nxënësit u caktuan të fitonin përvojë pune përmes stazheve, ku një pjesë e madhe e tyre u punësuan më pas në shoqëri të njohura. “Këtu, më pëlqen mjedisi krijues, që më mundëson ta ilustroj botën siç e shoh. Në çdo dizajnim ose ilustrim, gjenden elemente ekzagjerimi që më karakterizojnë”, thotë Arbra për punën e saj.
Angazhimi i më shumë grave
Në një sektor tradicionalisht mashkullor, rritja e numrit të grave në TIK është e rëndësishme, pasi larmia e fuqisë punëtore është e dobishme për biznesin, por ky sektor ofron edhe shumë mundësi. TIK-u është një nga sektorët më premtues për rritjen ekonomike në Kosovë. Programet e trajnimit të ofruara nga ICK-ja janë shumë të vlefshme dhe të kërkuara, me rezultate mbresëlënëse deri më tani.
Gjashtëdhjetë e një vajza nga 205 nxënës gjithsej dhe 30 mësues nga dy shkolla të mesme të arsimit dhe formimit profesional në Prishtinë dhe Prizren morën pjesë në programin e trajnimit. Ky program bëri të mundur punësimin e 51 të rinjve në TIK, një sektor që po shfaqet si një dritë shprese për brezat e rinj, për të shpalosur potencialin e tyre në vendlindje dhe për të kontribuar drejt një të ardhmeje të ndritur për vendin. Krahas zhvillimit të aftësive, projekti kontribuoi në përmirësimin e ekosistemit të sipërmarrjes, duke mbështetur 70 biznese të reja dhe shoqëri me shërbime konsultimi të posaçme dhe shërbime inkubimi në qendër.
“Besoj vërtet se dizajni grafik mund të jetë profesioni im”.
Rreth projektit
Projekti ‘Formimi dhe arsimimi me aftësi TIK për tregun për punësim dhe vetëpunësim në Kosovë’ i zhvilluar nga Innovation Centre Kosovo, u krijua nëpërmjet financimit të IPA-së së BE-së. Synimi i projektit ishte krijimi i vendeve të reja të punës dhe lulëzimi i biznesit në Kosovë përmes zhvillimit të aftësive dhe novacionit, si dhe mbështetjes për sipërmarrësit, bizneset e reja dhe ato ekzistuese.
Aftësi shumë të kërkuara
“Ky program ka pasur një ndikim të madh, pasi këto aftësi janë shumë të kërkuara”, thotë Dorina Grezda nga ICK-ja. “U kemi bërë të mundur të rinjve të përvetësojnë aftësitë e nevojshme dhe t’i përdorin ato në praktikë gjatë stazheve. Si rrjedhojë, gjasat e tyre të punësimit dhe vetëpunësimit janë rritur dhe të rinjve u është dhënë mundësia ta konsiderojnë TIK-un si karrierë të mundshme”.
Kombinimi i aftësive ka rezultuar i suksesshëm për krijimin e mundësive për të rinjtë, që janë duke përcaktuar drejtimin e karrierës së tyre. I tillë është dhe rasti i Arbrës, së cilës trajnimi i dha mundësinë të zbulonte se dizajni grafik është ajo çka di të bëjë më mirë. Ajo synon të përmirësojë themelet krijuese aktuale dhe të konsolidojë profesionin e saj si dizajnuese grafike profesioniste. “Besoj vërtet se dizajni grafik mund të jetë profesioni im”, thotë ajo me vetëbesim.
Një projekt i financuar nga BE-ja po vendos në qendër të vëmendjes së vizitorëve trashëgiminë romake të Ballkanit Perëndimor.
A e dinit se ndërmjet shekullit të dytë dhe të katërt, qendra politike e Perandorisë Romake nuk ishte në Romë, por në Ilirik? Ky ishte emri i trojeve që shtriheshin nga kufiri perëndimor i Greqisë moderne deri në Alpe në perëndim, dhe nga lumi Danub në veri deri në Detin Adriatik, duke përfshirë atë që sot e quajmë Ballkani Perëndimor.
Vizitorët nuk e njohin të gjithë trashëgiminë e pasur romake të Ballkanit Perëndimor, por një projekt i financuar nga BE-ja po ofron një platformë digjitale për paraqitjen e siteve në Shqipëri, Bosnje dhe Hercegovinë, Mal i Zi dhe Maqedoni e Veriut, si dhe për tërheqjen e turistëve në rajon.
“Nëse vizitoni Dioklenë, pranë Podgoricës, për shembull, mund t’ju nevojitet dhe akomodim dhe ushqim dhe mund të dëshironi të vizitoni vende të tjera përreth. Ndaj, kemi përfshirë restorante, hotele dhe atraksione natyrore në paketë”.
Roma e lashtë në realitet virtual
OJF-ja rajonale, Qendra e Danubit për Kompetencë (DCC) hapi me sukses Rrugën e Perandorëve Romakë dhe Verërave të Danubit, dhe u kontaktua nga rrjeti i bashkëpunimit i financuar nga BE-ja, Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal, për të krijuar një rrugë të ngjashme në Ballkanin Perëndimor. Qëllimi ishte krijimi i një rruge në një pjesë më pak të njohur të gadishullit të Ballkanit për udhëtarët që dëshirojnë të provojnë diçka të re. Sipas DCC-së, anketat e kohëve të fundit tregojnë se rreth 40% e të gjitha udhëtimeve që lidhen me turizmin i përkasin kategorisë së turizmit kulturor. Megjithatë, Ballkani perëndimor dhe dega Illyricum e Rrugës janë ende relativisht të panjohura për operatorët turistikë evropianë dhe turistët.
Danko Cosic është koordinatori i këtij projekti. Ai shpjegon se janë përzgjedhur nëntë site arkeologjike për t’u përfshirë në Rrugën Illyricum. Këto site përfshijnë qytetin e lashtë të Stobit në Maqedoninë e Veriut, Apoloninë dhe Butrintin në Shqipëri dhe Dioklenë në Malin e Zi.
Projekti ka krijuar një paketë me guida virtuale për t’u njohur me të gjitha vendndodhjet e përfshira. Elementi kryesor i paketës prezantuese për çdo sit arkeologjik është një guidë virtuale, ku përfshihet dhe interpretim zanor. Por, sikurse shpjegon Danko: “Nëse vizitoni Dioklenë, pranë Podgoricës, për shembull, mund t’ju nevojitet edhe akomodim e ushqim, dhe nëse qëndroni më gjatë, mund të dëshironi të vizitoni vende të tjera përreth. Ndaj, kemi përfshirë restorante, hotele dhe atraksione natyrore në paketë”.
“Nëpërmjet këtij projekti, dëshirojmë ta sjellim trashëgiminë romake të Ballkanit Perëndimor, me të gjithë bukurinë e saj, në ekranet kompjuterike të njerëzve, dhe pse jo, t’i nxisim t’i vizitojnë lokacionet”.
Rreth projektit
Projekti Zhvillimi dhe Promovimi i Turizmit, i financuar nga BE-ja dhe i zbatuar nga Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal, ka vlerë 5 milionë euro. Ky projekt punon për zhvillimin dhe promovimin ndërkombëtar të ofertave të përbashkëta rajonale të turizmit kulturor dhe aventuresk, duke rritur numrin e turistëve që vizitojnë gjashtë ekonomitë e Ballkanit Perëndimor (WB6) dhe duke zgjatur qëndrimin e turistëve në rajon. Në tetor të vitit 2019 u akordua raundi i dytë i granteve me vlerë deri në 54,000 euro secili. Qendra e Danubit për Kompetencë (DCC) është ndër 16 përfituesit e granteve nga raundi i dytë.
Bashkarisht me paketat prezantuese për secilin sit, rruga do të jetë e disponueshme në faqen e internetit https://romanemperorsroute.org për vizitorët që dëshirojnë të eksplorojnë rajonin. Illyricum Trail do të transformohet në një platformë funksionale për promovim dhe bashkëpunim ndërmjet siteve kryesore të trashëgimisë dhe palëve të interesit, si organizatat dhe bizneset turistike.
Sipas Danko-s, ndërmjetësit e udhëtimit, agjentët dhe operatorët turistikë janë ende me të vjetrën. Udhëtari bashkëkohor përzgjedh vendet që do të vizitojë dhe rezervon hotelin dhe fluturimin online. Vendndodhjet dhe vendet që dëshirojnë të bëhen ose të jenë konkurruese në treg do të duhet të kenë paketa të përparuara promovuese online. “Kjo është pikërisht ajo që po përpiqemi të bëjmë nëpërmjet këtij projekti. Ta sjellim trashëgiminë romake të Ballkanit Perëndimor, me të gjithë bukurinë e saj, në ekranet kompjuterikë të njerëzve, dhe pse jo, t’i nxisim t’i vizitojnë këto vende dhe të kalojnë kohë këtu”, thotë Danko.
