Skip to main content

Autor: WeBalkans

Udhëtim në kohë në një betejë të Luftës së Dytë Botërore

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Projekti i financuar nga BE-ja ofron realitet virtual për vizitorët e muzeve në Bosnje dhe Hercegovinë.

Beteja në lumin Neretva ishte një nga betejat më epike të Luftës së Dytë Botërore në Jugosllavi. Në fund të vitit 1942, komandanti i lartë gjerman u shqetësua për mundësinë e një uljeje të Aleatëve në Ballkan. Si rezultat, Adolf Hitleri urdhëroi një sulm për të shtypur komandën qendrore të lëvizjes partizane të pozicionuar në qendër të Bosnjës dhe Hercegovinës. Pika e kthesës së betejës ishte shkatërrimi i forcave partizane nga një urë e ruajtur lart mbi lumin Neretva për të ngadalësuar avancimin e ushtrisë gjermane.

Beteja u bë e paharrueshme në vitet 1960 përmes prodhimit të filmit Battle of Neretva në të cilin luajtën Yul Brynner dhe Orson Welles ndër aktorëve të tjerë të Hollivudit. Posteri i filmit është dizajnuar nga Pablo Picasso falas. Pas publikimit dhe suksesit të filmit, autoritetet shtetërore hapën një muze të Betejës së Neretvës pranë vendit të betejës, në qytetin e Jabllanicës në Bosnjë dhe Hercegovinë. Muzeu ka funksionuar për gjysmë shekulli, por ka pasur shumë pak vizitorë në 20 vitet e fundit.

Falë iniciativës së një organizate joqeveritare nga Bosnja dhe Hercegovina, audienca tani mund ta rijetojë betejën përmes përmbajtjes së modernizuar dhe realitetit virtual 3D, duke shtuar një arsye të re për të vizituar muzeun në Jabllanicë.

“Ne kuptuam se muzeu në Jabllanicë është shumë tërheqës në aspektin e vendndodhjes dhe tregimit, por nuk ofron shumë në aspektin e përmbajtjes dhe nuk është përfshirës për vizitorin, dhe vendosëm të bëjmë diçka për këtë.”

Kthimi i muzeut në një pike tërheqëse

 Association Link, një organizatë joqeveritare nga Bosnja dhe Hercegovina, kishte zbatuar një projekt për promovimin e turizmit natyror rreth Jabllanicës. Megjithatë, meqenëse rajoni është gjithashtu i pasur me trashëgimi kulturore, ata vendosën të nisin një iniciativë duke pasur këtë në fokus. “Ne kuptuam se muzeu në Jabllanicë është shumë tërheqës në aspektin e vendndodhjes dhe tregimit, por nuk ofron shumë në aspektin e përmbajtjes dhe nuk është përfshirës për vizitorin, dhe vendosëm të bëjmë diçka për këtë,” thotë Rasim Tulumović nga Association Link. Nga konsultimi me kolegët nga Muzeu Kombëtar i Malit të Zi, në anën e kufirit të Malit të Zi, ata mësuan se muzeu në Nikšić ishte në një situatë të ngjashme, dhe ata panë se kjo do të ishte një mundësi e madhe për një iniciativë ndërkufitare për promovimin e trashëgimisë kulturore si pjesë e një pakete turistike. Për këtë ata kishin nevojë për ndihmë, dhe mbështetja erdhi nga programi i financuar nga BE-ja Cross-Border Cooperation (CBC) për Bosnjën e Hercegovinën dhe Malin e Zi.

Problemet kryesore me të cilat përballeshin muzetë në të dyja anët e kufirit ishin prezantimi i përmbajtjes dhe promovimit. Rasim shpjegon se përdorimi i pajisjeve dhe teknikave moderne ishte pothuajse i panjohur në këto muze, dhe si rezultat numri i vizitorëve ishte i ulët dhe ata që erdhën shpenzuan shumë pak kohë në muze. “Përveç kësaj, nuk kishte vend për të pirë një kafe ose për të blerë një suvenir, dhe në një farë mënyre këto muze nuk shërbenin në zhvillimin e turizmit”, thotë Rasim.

Me mbështetjen e BE-së, organizatat partnere prezantuan një mënyrë novatore të paraqitjes së historisë duke përfshirë pajisje moderne në muze dhe duke zhvilluar një prezantim të realitetit virtual dhe një lojë të animuar që jep fakte historike në një mënyrë argëtuese. Për shembull, nëse tani vendosni të përjetoni turneun e realitetit virtual në betejën e Neretvës në muzeun Jabllanica, do të duhet të mbani syze 3D dhe do të gjeni veten në selinë e komandës partizane, të rrethuar nga aktorë të animuar. Komandanti do t’ju japë detyrën e shpëtimit të ushtarëve të plagosur që do t’ju çojë nëpër betejë, dhe në rrugën tuaj ju do të përballeni me një numër pengesash që duhet të kapërcehen. “Ne besojmë se kjo qasje është veçanërisht tërheqëse për të rinjtë që janë të mërzitur nga të mësuarit historinë në mënyrë tradicionale”, thotë Rasim.

Prezantimet virtuale ishin vetëm një pjesë e projektit. Organizatat partnere gjithashtu i pajisën muzetë me syze 3D, ekrane LED, tableta, e-guide dhe pajisje të tjera virtuale të prezantimit. Përveç kësaj, ata kontribuan në trajnimin dhe certifikimin e guidave turistike në metodologjinë bashkëkohore të interpretimit, mbështetën bizneset e vogla për të prodhuar suvenire, dhe ndihmuan muzetë në hartimin e planeve të biznesit.

“Si rezultat i mbështetjes së BE-së tani të dy muzetë mund të bëhen plotësisht të vlefshëm financiarisht, dhe muzetë e tjerë në rajon kanë qenë në kontakt me ta për të mësuar se si të zbatojnë qasjen e tyre.”

Rreth projektit

Instrument for Pre-Accession (IPA) assistance II CBC Programme Bosnia and Herzegovina – Mali i Zi 2014-2020 ka si qëllim të përgjithshëm të programit zhvillimin e qëndrueshëm të zonës kufitare midis Bosnjës dhe Hercegovinës dhe Malit të Zi, e cila promovohet përmes zbatimit të aktiviteteve të përbashkëta që maksimizojnë avantazhet krahasuese të zonës. Financimi i përgjithshëm IPA për Programin Bosnje dhe Hercegovinë – Mali i Zi 2014-2020 është 8,4 milionë euro.

Projekti i financuar nga BE-ja “Amusing Museums” ka pasur një ndikim të rëndësishëm ekonomik në të dy muzetë. Për shembull, Muzeu Jabllanica dyfishoi tarifën e hyrjes dhe pavarësisht se ishte një vit pandemik – ku numri i vizitorëve të huaj pritej të ishte i ulët – gjithashtu dyfishoi numrin e vizitorëve individualë. “Si rezultat i mbështetjes së BE-së tani të dy muzetë mund të bëhen plotësisht të vlefshëm financiarisht, dhe muzetë e tjerë në rajon kanë qenë në kontakt me ta për të mësuar se si të zbatojnë qasjen e tyre”, thotë Rasim.

Më e rëndësishmja, projekti gjithashtu ka pasur një ndikim të rëndësishëm në bashkëpunimin ndërkufitar midis muzeve dhe institucioneve kulturore të të dy vendeve. Projekti mundësoi vizita të përbashkëta të operatorëve turistikë në të dy anët e kufirit, ku operatorët turistikë u frymëzuan për të sjellë vizitorët e tyre në muze, dhe gjithashtu përfshinte bashkëpunim të ngushtë në zbatimin e projektit midis institucioneve kulturore dhe autoriteteve lokale.

Të luftosh për të drejtat e konsumatorëve në Kosovë

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Një grant nga BE u mundëson shoqërisë civile të mbështesin infrastrukturën ligjore, por edhe të luajnë një rol të rëndësishëm si mbikëqyrës për zbatimin e tij.

Është normale të shohësh në Kosovë njoftime nëpër dyqane që produkti që blihet nuk mund të kthehet. Shitësit përdorin gjykimin e tyre për të vendosur politika në rastet kur një produkt është me defekt dhe rregullat e krijuara nga vetë ata mund të variojnë nga detyrimi i konsumatorëve që të shpenzojnë të njëjtën sasi parash në një tjetër produkt, ose kthimin e produkteve të blera për një periudhë të caktuar kohore prej 24 orësh.

Një mjedis i padrejtë biznesi si në këtë rast mund të krijohet më së shumti kur konsumatorët nuk janë në dijeni të ligjeve në fuqi që i mbrojnë ata, ose për ekzistencën e mekanizmave për t’i zbatuar ato. Kjo mungesë informacioni u konfirmua në vitin 2020 kur një sondazh i financuar nga BE-ja tregoi që 42% e konsumatorëve nuk janë në dijeni se Ligji i Mbrojtjes së Konsumatorëve ekziston dhe nuk i dinë të drejtat e tyre dhe që mund të kthejnë produktet e blera në dyqane ose online.

“Një vit më vonë pasi platforma jonë u bë funksionale, numri i ankesave të regjistruara në qendrën e Departamentit të Mbrojtjes së Konsumatorit, u rrit me tetë herë.”

Për të mbyllur hendekun, the Institute for Development Policy (INDEP) krijoi një platformë duke përdorur ndikimin që kanë rrjetet sociale për të informuar, edukuar dhe fuqizuar konsumatorët në Kosovë. Faqja e mbikëqyrësit të drejtave të konsumatorit (Mbrojtësit e Konsumatorëve) shpjegon ligjin në terma të thjeshta nëpërmjet posterave, diagrameve dhe grafikëve, si dhe ndërvepron me individët në platformë për tema specifike. Përmbajtja e përhershme e platformës është e frymëzuar nga problemet e jetës së përditshme që kosovarët ndeshin kur blejnë produkte ose shërbime. Duke folur gjuhën e atyre që dëshirojnë të kenë më shumë akses në këtë informacion, platforma arriti një audiencë prej 30,000 përdoruesish në vitin e parë të operimit. Rritja e nivelit të ndërgjegjësimit pati ndikim në dorëzimin e ankesave zyrtare tek autoritetet përkatëse.

“Një vit më vonë pasi platforma jonë ishte funksionale, numri i ankesave të regjistruara në qendrën e Departamentit të Mbrojtjes së Konsumatorit u rrit me 8 herë,” thotë Fatbardha Restelica nga INDEP. Numri total i ankesave zyrtare të paraqitura këtë vit, deri në fillim të muajit dhjetor, është një rekord prej 1,871 ankesash. Mbrojtësit e Konsumatorëve i këshillojnë konsumatorët të paraqesin ankesat e tyre lidhur me sigurinë e ushqimeve, dhunimin e të drejtës së garancisë së produktit si dhe blerjen e produkteve online.

Pandemia frymëzoi tregtinë elektronike dhe tregtinë e padrejtë

Duke parë rritjen e tregtisë elektronike që nga fillimi i pandemisë, së bashku me tregtinë online me 200% në vitin 2020, Mbrojtësit e Konsumatorëve shtuan aktivitetin e tyre për mbrojtjen e konsumatorëve që po krijonin këto lidhje të reja me shitësit. Konsumatorët u përballën me rritje të organizuar të çmimeve, dhunimin e të drejtave gjatë blerjeve online, mos kthimin e produkteve dhe mbi të gjitha praktika të padrejta tregtare, thotë Restelica, e cila shpjegon që rritja e ndërgjegjësimit ishte e përqendruar në kontrollin e shitësve përpara se të bëhet blerja dhe se si të bëjnë një ankesë.

“Objektiva jonë e radhës është të krijojmë një mekanizëm për të mbështetur konsumatorët për t’ju dhënë një zgjidhje ankesave të tyre nëpërmjet ndërmjetësimit dhe mjeteve ligjore.”

Rreth projektit

INDEP mbështetet nga Bashkimi Evropian nëpërmjet Framework Partnership Agreement për mbrojtjen e konsumatorëve nga 2019 në 2020. Programi e ka vënë mbrojtjen e konsumatorit në qendër të vendimmarrjes dhe ciklit të politikave publike. Objektivat e tij kryesore ishin të fuqizonin konsumatorët dhe të rrisnin ndërgjegjësimin e mbrojtjes së konsumatorëve në Kosovë. Në zbatimin e këtyre objektivave, INDEP ofroi rekomandime të politikës publike dhe gjithashtu drejtoi fushatën e “Mbrojtësit e Konsumatorëve” Consumer Protection Watchdog.

Marrja e hapit të radhës për mbrojtjen e konsumatorëve

Politika e mbrojtjes së konsumatorëve është një mjet i rëndësishëm për të rritur besimin e konsumatorëve, për të përmirësuar konkurrencën dhe për të ndihmuar në rimëkëmbjen e ekonomisë. INDEP është e gatshme të ndjekë reforma të tjera në këtë sektor, duke përfshirë dhe shikimin e amendamenteve që të përputhet ligji aktual me legjislacionin e BE-së. Organizata i ka dorëzuar institucioneve në Kosovë komente bazuar në kërkimet e tyre.

Të dhënat zyrtare e një aktivizimi të shumëfishtë kanë përmirësuar në përgjithësi mbrojtjen e konsumatorëve, përfshirë menaxhimin e ankesave, duke qenë se është një rritje pozitive e rasteve të zgjidhura. Gjithsesi, Restelica thotë që qytetarët të cilët marrin një përgjigje negative zhgënjehen dhe nuk e praktikojnë të drejtën për të ngritur një padi. Kjo ndodh për shkak të kostove të procedurave dhe afatit të gjatë kohor që ato duan për t’u zgjidhur. Objektiva jonë e radhës është të krijojmë një mekanizëm për të mbështetur konsumatorët për t’ju dhënë një zgjidhje ankesave të tyre nëpërmjet ndërmjetësimit dhe mjeteve ligjore, shton ajo me vendosmëri.

Duke informuar konsumatorët për të drejtat e tyre bazë, Mbrojtësit e Konsumatorëve kanë shndërruar konsumatorin kosovar në një burim të rëndësishëm të disiplinës të tregut, duke i inkurajuar tregtarët të konkurrojnë duke ofruar produkte dhe shërbime të dobishme dhe të japin informacion në mënyrë sa më transparente. Kjo reflektohet edhe në besimin që kanë konsumatorët në një OJQ për të mbrojtur të drejtat e tyre – 68% e kosovarëve besojnë se një organizatë e shoqërisë civile është e aftë që t’i mbrojë : një figurë mesatarisht e ngjashme me BE. Mbikëqyrësi ka qenë i përfshirë në mënyrë aktive në ndërgjegjësimin e njerëzve, advokim dhe në prezencën e mediave gjatë këtyre viteve të fundit, INDEP ka bërë një kontribut shumë të madh për këtë livel vetëbesimi.

Malikowsky Couture: një markë e re e modës e frymëzuar nga kostumet tradicionale romake

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Një artist i ri i komunitetit rom hyn në botën e dizajnit të modës falë një projekti të financuar nga BE-ja në Maqedoninë e Veriut.

Në familjen e Muamed Malikovskit, artistët ishin stereotipa të lidhur me vështirësi financiare dhe mungesë të një të ardhme profesionale. Muamed kishte një interes të madh për artin dhe dizajnin që nga fëmijëria e në vazhdim, por pasi ai ishte gjithashtu një student i mirë në pothuajse të gjitha lëndët e tjera në shkollë, ai zgjodhi juridikun si një profesion kur erdhi koha për të vendosur për universitetin.

Me shumë punë, Muamed mori vlerësime të larta në fakultetin e juridikut, por pak para diplomimit ndodhi diçka. “Të gjithë rreth meje, duke përfshirë edhe familjen time, prisnin që të isha dikush që nuk isha unë, dikush që nuk e kam takuar kurrë në shpirtin tim. E dija – nuk i përkisja asaj bote, dhe vendosa të dëgjoja zemrën time dhe të ndiqja ëndrrat e mia”, thotë Muamed.

“Ishte një sfidë për mua sepse nuk kisha asnjë mbështetje nga familja apo miqtë e mi. Më thoshin gjatë gjithë kohës: “Nuk mund ta bësh”. “Hë pra, hiq dorë, nuk do të kesh sukses”. “Ti duhet të jesh avokat.”

Të jetosh ëndrrën

Ai vendosi të regjistrohej në Fakultetin e Dizajnit të Modës në Universitetin “Goce Delçev” në Stip të Maqedonisë sëVeriut. Vendimi për të studiuar dizajnin e modës nuk ishte një zgjedhje e lehtë, por sapo Muamed nisi studimet për modën, ai filloi të skicojë ilustrime për t’i sjellë në jetë idetë e tij te reja për modën. “Ishte një sfidë për mua sepse nuk kisha asnjë mbështetje nga familja apo miqtë e mi. Më thoshin gjatë gjithë kohës: “Nuk mund ta bësh”. “Hë pra, hiq dorë, nuk do të kesh sukses”. “Ti duhet të jesh avokat”, u shpreh Muamed.

Fillimi i një marke të re dhe hyrja në tregun e modës është sfiduese dhe e ardhmja dukej e vështirë për Muamed. Në vitin 2020, pikërisht kur ai po mendonte të hiqte dorë, Muamed dëgjoi rreth një projekti të bashkëfinancuar nga Këshilli i Evropës, i drejtuar nga European Roma Institute for Arts and Culture (ERIAC), i cili mbështet të rinjtë romë në ndërmarrje krijuese dhe të biznesit. Falë ERIAC dhe fondeve të tij, Muamed më në fund fitoi mundësinë për të kthyer pasionin e tij në një biznes.

Por ky ishte vetëm fillimi dhe Muamed po synonte një sukses shumë më të madh. Ai nuk kishte një dyqan, dhe për ta hapur një kërkoheshin investime të konsiderueshme financiare, të cilat Muamed nuk kishte mundësi ti mbulonte. Pastaj filloi pandemia. Së bashku me vuajtjet dhe vështirësitë që shkaktoi, ajo gjithashtu hapi mënyra të reja të të bërit biznes. Një projekt tjetër i financuar nga BE-ja – Roma Digital Boost mbështetur nga Regional Cooperation Council (RCC) – ndihmoi Muamed të kapërcente këtë sfidë tjetër.

“Projekti Roma Digital Boost i financuar nga BE-ja më ka ndihmuar të çoj biznesin tim në një tjetër nivel dhe të filloj rrugëtimin për t’u bërë një markë e njohur.”

Rreth projektit

Projekti i Roma Integration synon të zvogëlojë hendekun socio-ekonomik midis popullsisë rome dhe jo rome në Ballkanin Perëndimor dhe Turqi, si dhe të forcojë detyrimet institucionale të qeverive për të përfshirë dhe realizuar objektiva specifike të integrimit të romëve në zhvillimet kryesore politike. Ai zbatohet nga Regional Cooperation Council, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian dhe Open Society Foundations.

Roma Digital Boost trajnoi Muamed për shitjet online, krijimin e një marke dhe identitetin vizual për kompaninë e tij, si dhe menaxhimin dhe promovimin për kanalet e mediave sociale. “Projekti Roma Digital Boost i financuar nga BE-ja më ka ndihmuar të çoj biznesin tim në një tjetër nivel dhe të filloj rrugëtimin për t’u bërë një markë e njohur”, shprehet Muamed.

Tani ai ka nisur koleksionin e tij të parë të rëndësishëm të modës, të frymëzuar nga kostumet tradicionale të komunitetit rom. Dizajni i tij Aurora fitoi vendin e dytë në konkursin “Miss Freedom of the World” dhe një tjetër dizajn u zgjodh si kostumi më i mirë kombëtar në konkursin “Miss Summer 2021” në Shqipëri. Vizioni i tij për të ardhmen është të hapë një studio mode më të madhe në kryeqytetin e Maqedonisë së Veriut, Shkup, dhe më pas të zgjerohet në tregun ndërkombëtar. “Edhe nëse të tjerëve u duket e pamundur”, thotë Muamed, “le të krijojmë së bashku histori që ia vlen t’i themi me zë të lartë edhe me krenari”.

Edhe pse projekti i RCC-së Roma Integration funksionon kryesisht në nivelin politik, projekti vazhdon të mbështesë programet që punojnë drejtpërdrejt me komunitetet romë. Boost Digital Roma – të cilin RCC-ja e mbështet si financiarisht ashtu edhe me burimet njerëzore – është një nga këto programe dhe është i rëndësishëm sepse ndihmon në përshpejtimin e procesit të digjitalizimit brenda komuniteteve rome.

“Pa aftësitë digjitale, nuk ka përparim në procesin e integrimit në asnjë fushë, duke përfshirë arsimim cilësor, pjesëmarrjen e barabartë në tregun e punës, qasjen në shërbimet publike e shëndetësore dhe qasjen në informacion. Njerëzit shumë të motivuar si Malikovski janë shembujt më të mirë se si komuniteti rom mund të kontribuojë në transformimet e vazhdueshme në ekonomitë tona”, shprehet Orhan Usein, kreu i Zyrës së Regional Cooperation Council Roma Integration.

Ndërkohë, Muamed thotë: “I inkurajoj të gjithë, dhe sidomos të rinjtë romë, të dëgjojnë zemrat e tyre dhe të ndjekin ëndrrat e tyre. Kurrë mos hiqni dorë nga ajo që ju bën të lumtur në jetën tuaj. Gjithmonë jini vetvetja!”

Ide të mëdha në një kuti të vogël

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Një sipërmarrëse nga Kosova ka lançuar një produkt novator për të zhvilluar aftësitë elektronike dhe inxhinierike të fëmijëve.

Arta Shehu Zaimi është një sipërmarrëse e re nga Kosova. Pas diplomimit për shkenca kompjuterike, ajo punoi në një bankë tregtare si zhvilluese programesh dhe më vonë si arkitekte sistemi. Gjithsesi, mënyra sesi ajo e shikonte botën ndryshoi kur u bë mama, së bashku me vizionin e saj profesional dhe vendosi të krijojë një biznes ndryshe nga të tjerët. “Gjithmonë ndieja keqardhje që unë, si shumë të tjerë nga brezi im, duhet t’i mësonim gjërat në mënyrë praktike dhe e ndieja që duhej të bëja diçka që vajzat e mia dhe brezi i tyre të mos përballen me këto probleme”, thotë Arta.

Kjo është arsyeja përse Arta dhe motra e saj, në vitin 2015, vendosën të lançonin J-Coders Academy, një kurs privat ku fëmijët e moshës nga 8-18 vjeç mund të mësojnë gjuhët e programimit, dizajnin e një aplikacioni dhe dizajnin e lojërave kompjuterike. Misioni i J-Coders Academy është t’u mësojë fëmijëve këto koncepte nëpërmjet sa më shumë ushtrimeve praktike.

“Ne besojmë se shkenca dhe teknologjia duhet të jenë sa më të lehta dhe të kuptueshme për fëmijët, duke i inkurajuar ata të zgjidhin problemet dhe të mendojnë jashtë kornizës.”

Shkenca dhe teknologjia e lehtë për t’u nxënë

Megjithatë, gjatë punës së tyre në J-Coders Academy, Arta dhe motra e saj kuptuan se fëmijët kishin vështirësi të kuptonin një fushë të veçantë – inxhinieri hardware dhe elektronike. Kjo ndodhte sepse qasja ekzistuese nuk i jepte mundësinë fëmijëve të eksperimentonin në këtë fushë të rëndësishme. “Ne besojmë se shkenca dhe teknologjia duhet të jenë sa më të lehta dhe të kuptueshme për fëmijët, duke i inkurajuar ata në zgjidhjen e problemeve dhe të mendojnë jashtë kornizës,” thotë Arta.

Kështu u krijua ideja e Labbox, të cilën Arta e konsideron si një produkt revolucionar. Labbox-i përbëhet nga disa kuti të vogla të cilat përfshijnë qarqe, kabllo lidhëse dhe materiale të ngjashme të cilat i lejojnë fëmijët të eksperimentojnë me projekte të vogla inxhinierike dhe elektronike.

Kur u krijua produkti i parë, iu prezantua dhe një grupi prindërish dhe partnerësh. Produkti pati një sukses të madh dhe Arta me motrën e saj vendosën ta kthenin në biznes. Sidoqoftë, ky ishte një lloj i ri biznesi për qytetin e Kosovës dhe rajonin dhe u përballën me shumë sfida. Në veçanti ato kishin probleme me prodhimin fizik të njësive të tyre. “Rajoni ynë nuk është një ambient shumë miqësor për kompanitë si Labbox që sjellin produkte elektronike fizike. U përballëm me probleme të mëdha për të gjetur furnitorë ose kompani partnere që do të merrnin përsipër prodhimin,” thotë Arta.

“Faza e parë e financimit nga BE-ja ishte shumë e rëndësishme për biznesin tonë dhe shpresoj që ata do të vazhdojnë të mbështesin sektorin digjital të rajonit, pasi ne kemi shumë njerëz të talentuar që kanë nevojë për mbështetje për t’u kthyer në një markë më të madhe.”

Rreth projektit

The Western Balkans Enterprise Development and Innovation Facility (WB EDIF), financuar nga BE, synon të përmirësoj aksesin në financa për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme (SMEs) në Ballkanin Perëndimor. WB, EDIF janë krijuar për të ofruar instrumente plotësuese financiare duke përzgjedhur llojet e ndryshme të SME-ve të cilat kanë nevojë për t’u financuar në Ballkanin Perëndimor. Lehtësirat konsistojnë në katër grupe të ndryshme: SME financimi i kapitalit, garantimi i kredive, shërbime për mbështetjen e SME-ve.

Një tjetër mundësi ishte që Labbox të merrte përsipër vetë prodhimin, por për këtë atyre ju duhej një investim edhe më i madh, por duke qenë një biznes i ri ata nuk kishin mundësi ta përballonin. Kështu Labbox duhej të fokusohej në përpjekjen e tyre për të siguruar financimin e fazës fillestare për të sjellë ngarkesën e parë me produkte në treg.Labbox i paraqiti një propozim Western Balkan Enterprise Development and Innovation Facility (WBEDIF) të BE-së dhe morën një përgjigje pozitive.

BE-ja i ndihmoi ato në blerjen e makinerive në këtë mënyrë ato mund të prodhonin vetë kutitë elektronike të pavarura nga furnitorë të tjerë ose partnerë të mundshëm. “Faza e parë e financimit nga BE ishte shumë të rëndësishme për biznesin tonë dhe shpresoj që ata do të vazhdojnë të mbështesin sektorin digjital të rajonit, pasi ne kemi shumë njerëz të talentuar që kanë nevojë për mbështetje për t’u kthyer në një markë më të madhe,” thotë Arta.

Blloqet elektronike të ndërtimit Labbox u mësojnë fëmijëve bazat e shkencës dhe inxhinierisë kompjuterike në mënyrë argëtuese dhe ndërvepruese. Arta dhe kolegët e saj kanë dizajnuar dhe zhvilluar një seri të këtyre kutive për kurrikulën e certifikuar të STEM (shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë). Secili produkt i krijuar është i lidhur me një qëllim të caktuar mësimor dhe kjo u mundëson fëmijëve të kuptojnë një koncept të caktuar. Duke parë suksesin e madh në tregun vendas, Labbox shumë shpejt fitoi reputacion brenda dhe jashtë vendit si pionier në edukimin STEM. Shkollat publike në të gjithë Kosovën kanë pilotuar programin mësimor Labbox dhe në vitin 2018 kompania fitoi vendin e parë në Startup Games  pjesë e Western Balkans Investment Summit në Londër.Por ky është vetëm fillimi, pasi Arta është e përkushtuar të arrijë maksimumin me Labbox. “Ne po planifikojmë të arrijmë në tregun Evropian dhe Amerikan dhe të zgjerojmë kanalet e prodhimit në mënyrë që të përfshijnë zinxhirët e shitjes me pakicë të cilat u shërbejnë arsimit dhe shkollave publike,” thotë ajo.

Cilësia ime e jetës është përmirësuar dukshëm

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Ndihma personale bëhet një shërbim i përhershëm ndaj personave me aftësi të kufizuar në rrethin e Mačvanit të Serbisë me mbështetjen e BE-së.

Dragana Marković Matić jeton në qytetin Šabac, në rrethin Mačvan të Serbisë perëndimore. Ajo vuan nga artriti reumatoid, i cili me kalimin e kohës ka çuar në kufizimin e lëvizjes dhe nevojën për mbështetje për të kryer aktivitetet e përditshme. “Nuk mund të punoj në mënyrë të pavarur, nuk mund të lëviz. Lëvizjet e mia bëhen gjithnjë e më të kufizuara me moshën”, thotë ajo. Përkeqësimi i sëmundjes të saj solli nevojën për një kujdestar të rregullt që do ta ndihmonte atë pjesën më të madhe të ditës. Familja dhe miqtë ishin atje për ta mbështetur, por siç na tregon edhe ajo vetë “është punë me kohë të plotë: të bëhen krahët dhe këmbët e mia”.

Nevoja për ndihmë personale, natyrisht, nuk është ekskluzive për Draganën: personat e tjerë në Šabac me aftësi të kufizuara kanë problem të ngjashëm. Familjarët përpiqen t’i ndihmojnë, por nuk mund të jenë gjithmonë aty aq sa është e nevojshme. Një zgjidhje alternative është punësimi i një ndihmësi personal, por kjo është një barrë financiare që shumica e familjeve nuk mund ta përballojnë. Ndihmësit personalë duhet të trajnohen profesionalisht për të lëvizur një person në karrige me rrota, për ta transferuar atë në shtrat ose në makinë, si dhe për ta ndihmuar me veshjen dhe ruajtjen e higjienës personale. “Dikush që nuk ka pasur asnjëherë kontakt me personat me aftësi të kufizuara duhet të trajnohet për t’i ndihmuar ata në mënyrë që të mos dëmtojnë aksidentalisht veten ose personin për të cilin ata po kujdesen,” thotë Dragana.

“Gjëja më e rëndësishme do të ishte krijimi i një kuadri për trajnimin e personave të parë që ishin të interesuar në ofrimin e shërbimeve të ndihmës personale për personat me aftësi të kufizuara.”

Një rrugëtim dhjetëvjeçar

Dragana është anëtare e District Association of Paraplegics të Mačvanit, e cila mori iniciativën për të zgjidhur këtë problem përmes institucioneve vendore një dekadë më parë. Në atë kohë, shoqata arriti të përfshijë nevojën për një jetë të pavarur për personat me aftësi të kufizuara në strategjinë e politikës sociale të Šabac. Njohja e nevojave të personave me aftësi të kufizuara nga politikanët ishte një arritje e rëndësishme, por pasi nuk kishte mbështetje financiare apo të tjera, u deshën pothuajse dhjetë vjet luftë për të parë një rezultat të dukshëm të politikës.

Drita në fund të tunelit u bë e dukshme në vitin 2018 kur një program i financuar nga BE-ja ReLOaD (Regional Programme on Local Democracy) ofroi mbështetje. “Gjëja më e rëndësishme ishte të krijohej një kornizë për trajnim dhe të trajnojë personat e parë që ishin të interesuar në ofrimin e shërbimeve të asistencës personale për personat me aftësi të kufizuara”, thotë Slaviša Savić, e cila drejton Association of Paraplegics në Mačvan.

Me mbështetjen e BE-së, dhe në bashkëpunim me Ministry of Labour, Employment, Veterans dhe Social Affairs, Shoqata ka identifikuar personat që ishin të interesuar në ofrimin e një shërbimi të ndihmës personale dhe i ka trajnuar e licencuar ata. Si pjesë e të njëjtit program, ata arritën edhe të nisin një projekt pilot mbështetës ku pesë njerëz me aftësi të kufizuara u siguruan me ndihmë personale për tetë orë në ditë dhe katër të tjerë me nga katër orë në ditë mbështetje.

“Marrja e kostos së ndihmësve personalë për personat me aftësi të kufizuara në buxhetin bashkiak ishte një hap i madh dhe sukses i madh për ne dhe nuk mund ta kishim bërë pa mbështetjen e programit ReLOaD të financuar nga BE-ja,”

Rreth programit

Regional Programme for Local Democracy në Ballkanin Perëndimor (ReLOaD) financohet nga Bashkimi Evropian dhe zbatohet nga United National Development Programme. Qëllimet e programit përfshijnë forcimin e demokracive pjesëmarrëse dhe integrimin e BE-së në Ballkanin Perëndimor duke përmirësuar mjedisin ligjor, financiar dhe më gjerë për fuqizimin e shoqërisë civile.

Zbatimi i programit pilot e bëri kauzën e shoqatës më të fortë për të bindur autoritetet bashkiake se sa e rëndësishme është shërbimi i ndihmës personale për njerëzit me aftësi të kufizuara. Si rezultat i përpjekjeve të vazhdueshme të lobimit, asambleja bashkiake më në fund e përfshiu këtë mbështetje në listën e shërbimeve të rregullta që ofron bashkia. Shërbimi tashmë është përfshirë në buxhetin për vitin 2021 dhe pagat e asistentëve personalë tani mbulohen dhe do të mbulohen nga bashkia.

“Marrja e kostos së asistentëve personalë për personat me aftësi të kufizuara në buxhetin bashkiak ishte një hap i madh dhe sukses i madh për ne dhe nuk mund ta kishim bërë pa mbështetjen e programit ReLOaD të financuar nga BE-ja”, thotë Slaviša.

Dragana dhe njerëz të tjerë nga Šabac që janë me aftësi të kufizuara ndihen më të qetë pasi kanë siguruar një shërbim të ndihmës personale për gjithë jetën. “Cilësia ime e jetës është përmirësuar dukshëm. Me një asistent personal, ju jeni të pavarur”, thotë Dragana.

Çiklizmi: një trend në rritje në Podgoricë

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Merr biçikletën tënde! Një OJQ nga Mali i Zi me mbështetjen e BE-së po nxit kthimin e pedalimit në pjesë të kulturës popullore.

Me një sipërfaqe rreth 100 km2 dhe një klimë mesdhetare, Podgorica – kryeqyteti i Malit të Zi – ka të gjithë elementët e nevojshëm për t’u bërë parajsa urbane e çiklizmit. Megjithatë, qytetit i mungonte infrastruktura e duhur për çiklizëm derisa organizata e shoqërisë civile, Biciklo.me, prezantoi çiklizmin si kulturën e re popullore në qytet në vitin 2013. “Ne duam ta bëjmë Podgoricën një vend të mirë dhe të sigurt për çiklizmin dhe duam që kjo të jetë e dukshme për personat që ende nuk e përdorin biçikletën,” shprehet Sonja Dragović, një nga pjesëtaret e organizatës.

Bike-up-i i parë u organizua organizuar në pranverë të vitit 2012: njerëzit u ftuan nëpërmjet rrjeteve sociale për t’u mbledhur së bashku e për të festuar Ditën e Tokës duke bërë një xhiro me biçikletë. Pjesëmarrja frymëzoi dhe nisma të tjera dhe shumë shpejt pjesëtarët entuziastë të grupit të vogël të çiklizmit filluan të organizonin çdo muaj shëtitje masive në Podgoricë. Në një ditë me diell, kjo mund të tërheqë qindra çiklistë nga të gjitha moshat dhe me prejardhje të ndryshme. Në një qytet me rreth 200,000 qytetarë, ku mungon infrastruktura e përshtatshme për çiklizmin, ky është një fillim i mbarë.

“Në Vjenë dhe në Kopenhagën mësova t’i jepja biçikletës në mjedise urbane, falë infrastrukturës të mrekullueshme që këto qytete kanë zhvilluar. Kur u ktheva në Podgoricë, mendova, “Në rregull, tani më duhet të gjej një biçikletë dhe të bashkohem me këta njerëz nga Biciklo.me”.

Të kesh të drejtën e fjalës në lëvizshmërinë urbane

Sonja Dragović, u bë pjesë e Biciklo.me pasi mbaroi studimet Master për studime urbanistike, ku përfshiheshin dhe periudha ku duhej të studionte në Vjenë dhe Kopenhagën. Më përpara, nuk e përdorte shpesh biçikletën, por gjatë studimeve ajo filloi ta përdorë si mjet transporti. Gjatë kësaj kohe, ajo ka ndjekur Biciklo.me në rrjetet sociale. “Në Vjenë dhe në Kopenhagën mësova t’i jepja biçikletës në mjedise urbane, falë infrastrukturës të mrekullueshme që këto qytete kanë zhvilluar. Kur u ktheva në Podgoricë, mendova,  “Në rregull, tani më duhet të gjej një biçikletë dhe të bashkohem me këta njerëz nga Biciklo.me”.”

Biciklo.me nisi si një nismë e lirë  për të organizuar shëtitjet në masë me biçikletë për të reklamuar çiklizmin në qytetin e Podgoricës.  Në vitin 2013, një mundësi për të përfituar financim për të përmirësuar kushtet e çiklizmit, nisma u cilësua si një OJQ, dhe u zbatua me sukses projekti i parë – instalimi i stacioneve të biçikletave të vendosura në 18 vendndodhje në Podgoricë.

Që atëherë, kanë zhvilluar dhe menaxhuar projekte të vogla të cilat kanë përmirësuar çiklizmin në qytet. “Ne po punojmë me shumë rrugë të ndryshme që janë të lidhura me njëra-tjetrën duke përmirësuar infrastrukturën, trafikun dhe politikat që lidhen me lëvizshmërinë dhe duke mësuar më shumë publikut rreth përfitimeve që ka lëvizshmëria urbane e qëndrueshme,” thotë Sonja

Duke parë suksesin e stacioneve të biçikletave, projekte të tjera filluan shumë shpejt të zbatoheshin ose të advokoheshin nga OJQ -të duke filluar nga prezantimi i korsive të biçikletave dhe plani i lëvizshmërisë urbane nga këshilli i qytetit, në studime kërkimore për përmirësimin e transportit dhe vendit të biçikletave dhe krijimi i materialeve mësimore për nxënësit e shkollave fillore dhe të mesme.

“Kjo dhe mbështetja e ardhshme nga BE-ja janë shumë të rëndësishme. Jo vetëm nga ana monetare, por dhe për faktin që BE-ja po e mbështet këtë veprim, bëhet më e lehtë të bindim edhe autoritetet lokale të veprojnë.”

Rreth projektit

BE ka mbështetur Biciklo.me nëpërmjet Regional Programme on Local Democracy (ReLOaD) në Ballkanin Perëndimor i cili synon të forcojë  demokracitë pjesëmarrëse  dhe procesin e integrimit në BE të vendeve të Ballkanit Perëndimor duke fuqizuar shoqërinë civile që të marrë pjesë aktive në vendimmarrje. Të tjera projekte të financuara nga BE-ja që mbështetën Biciklo.me janë “OJQ-të në Malin e Zi – duke filluar nga shërbimet kryesore deri tek krijimi i politikave – M’BASE i cili është i financuar përmes Instrument for Pre-accession Assistance (IPA), projekti “Better traffic, better city” dhe “Enhancing capacities for better living environment in Montenegro”.

 

BE mbështeti katër nga këto projekte – studime për trafikun dhe kushtet e lëvizshmërisë në Podgoricë, krijimi i propozimeve për përmirësimet e legjislacionit, fushata për të rritur ndërgjegjësimin rreth përfitimeve që ka çiklizmi në shkollat e mesme, dhe prezantimi i stacioneve të biçikletave në 3 qytete në pjesën veriore të vendit. Kjo dhe mbështetja e ardhshme nga BE-ja janë shumë të rëndësishme. Jo vetëm nga ana monetare, por dhe për faktin që BE po e mbështet këtë veprim, bëhet më e lehtë të bindim autoritetet lokale të veprojnë gjithashtu,” thotë Sonja.

Janë ndërtuar disa kilometra rrugë për biçikletat në Podgoricë, edhe pse cilësia e dizajnit dhe mirëmbajtjes mund të ishte më e mirë, është e qartë që kjo hapësirë e sigurt çiklimi ka tërhequr shumë përdorues të rinj të biçikletave dhe ka inkurajuar njerëzit të dalin e të shëtisin me biçikletë.

Për Sonjën, ajo çfarë është e rëndësishme për qytetin është të krijojë procedurat e duhura për planifikimin e ndërtimit të korsive të biçikletave, dhe të investojnë në planifikuesit edukativ të qytetit për trendet më të fundit dhe praktikat më të mira për infrastrukturën e çiklizmit. Sa më shumë njerëz të pedalojnë në qytet, aq më mirë është për të gjithë. Duke qenë se njerëzit që pedalojnë nuk përdorin makina, ata gjithashtu nuk krijojnë ndotje mjedisi ose akustike. Kjo e bën qytetin një mjedis më të mirë për të gjithë, thotë Sonja.

Një kompjuter për çdo familje

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Një i ri entuziast nga Maqedonia e Veriut ka bërë të mundur dhurimin e më shumë se 1,200 kompjuterave për familjet në nevojë.

Gjatë vitit të parë të pandemisë së COVID-19-ës, kufizimet e lëvizshmërisë dhe mbyllja e shkollave patën një ndikim të madh në arsimimin dhe përditshmërinë e fëmijëve, pasi iu desh ta zhvillonin mësimin nga shtëpia. Kjo situatë vuri sërish në dukje hendekun ndërmjet fëmijëve dhe familjeve me akses në kompjutera dhe internet dhe atyre pa këtë akses. Borche Stamenov nga qyteza e Kavadarcit në Maqedoninë e Veriut është një nga heronjtë, i cili ka kontribuar për ngushtimin e këtij hendeku për 1,200 familje në mbarë vendin, që nuk kishin mundësi financiare të blinin një kompjuter. Historia e tij ka filluar thuajse aksidentalisht.

Borche punon në Bidat Informatika, një kompani nga Kavadarci, që ofron shërbime për riparimin e softuerëve dhe pajisjeve harduer. Ai shpjegon se, ndër vite, klientët i kanë lënë kompjuterat e tyre të vjetër në dyqanin ku punonte, me qëllim trajnimin e praktikantëve për t’i riparuar. Në vitin 2016, një grua vizitoi Bidat Informatika dhe tha se i nevojitej një kompjuter, por se nuk kishte mundësi financiare për ta blerë. Borche-s i lindi ideja të përdorte pjesë rezervë për të ndërtuar një kompjuter për zonjën. Më pas, ai bashkë me kolegun e tij ia dorëzuan kompjuterin zonjës në shtëpi.

“Lumturia e fëmijëve dhe gëzimi në sytë e tyre më bënë të vendosja që ta vazhdoja dhurimin e kompjuterave dhe të bëja sa më shumë fëmijë të lumtur.”

Një dhurim i vogël që i dha shkas një nisme

Kur shkuan në shtëpinë e zonjës, Borche dhe kolegu i tij takuan edhe tri fëmijët e saj, të cilët u lumturuan nga dhurata e Borche-s. “Lumturia e fëmijëve dhe gëzimi në sytë e tyre më bënë të vendosja që ta vazhdoja dhurimin e kompjuterave dhe të bëja sa më shumë fëmijë të lumtur,” thotë Borche.

Pas kësaj ndodhie, Borche krijoi faqen “Dhuro një kompjuter” në media sociale, në mënyrë që të mund të arrinte te më shumë persona që ishin të gatshëm të dhuronin kompjutera të përdorur dhe më shumë familje që nuk kishin mundësi financiare të blinin një kompjuter. Sikurse kishte parashikuar, familjet në nevojë ishin të shumta por, për habinë e tij, numri i dhuruesve ishte po aq i madh. Fillimisht, një shoqëri vendase, që do të zëvendësonte kompjuterat e saj të vjetër, dhuroi 20 kompjutera. “E publikuam dhurimin në faqet tona në media sociale dhe numri i dhurimeve u rrit”, thotë Borche.

Ecuria e këtij misioni humanitar u përshpejtua gjatë pandemisë, kur Ministria e Arsimit e Maqedonisë së Veriut vendosi që mësimi të zhvillohej online. Si rrjedhojë, qindra fëmijë dhe të rinj nga familje të varfra dhe zona të thella u përballën me një sfidë të vështirë.

Numri i kompjuterave të dhuruar u rrit ndjeshëm gjatë këtij viti, ku nga rreth 100 dhurime në vit, Borche dhe kolegët e tij e rritën numrin e kompjuterave të dhuruar në rreth 500. Atyre iu desh të krijonin një faqe interneti për ta organizuar më mirë rrjedhën e dorëzimit nga dhuruesit te personat në nevojë. Ai u ndihmua nga individë që i përcillnin mesazhet nga personat në nevojë, si dhe nga shoqëritë e dërgesave, si Eko Logistic Servis, që i dorëzoi kompjuterat pa pagesë.

“BE-ja ishte e gatshme të na mundësonte rreth 140 kompjutera dhe pajisje të tjera TI-je. Kjo ishte diçka e mrekullueshme dhe dhurimi më i madh që kemi marrë deri më tani.”

Rreth nismës

Doniraj Kompjuter (Dhuro një kompjuter) është një nismë e krijuar nga Borche Stamenov nga Kavadarci në Maqedoninë e Veriut. Deri më tani, nisma ka bërë të mundur sigurimin e 1,200 kompjuterave për familjet në nevojë në mbarë Maqedoninë e Veriut. Pajisjet harduer janë dhuruar nga individë privatë, shoqëri dhe institucione, duke përfshirë Delegacionin e BE-së në Shkup, i cili dhuroi mbi 140 pajisje TI-je, duke filluar nga laptopët dhe kompjuterat desktop e deri te printerët.

Borche u kontaktua nga Delegacioni i BE-së në Shkup, që po merrte kompjutera të rinj dhe pajisje të tjera të reja TI-je, dhe kishte dëgjuar për nismën e tij. “BE-ja ishte e gatshme të na mundësonte rreth 140 kompjutera dhe pajisje të tjera TI-je. Kjo ishte diçka e mrekullueshme dhe dhurimi më i madh që kemi marrë deri më tani”, thotë Borche.

Kontakti me Delegacionin e BE-së në Shkup vijoi edhe pas dhurimit të tyre. Këtë vit, Borche-s iu dha Çmimi i Veçantë Evropiani i Vitit për Solidaritet. Kontributi i tij u vlerësua për përmirësimin e jetës së familjeve në nevojë për lidhje digjitale, një nevojë shumë e theksuar gjatë izolimit dhe mësimit online në kohërat e COVID-it.

Kompjuterat e Borche-s kanë mbërritur praktikisht në çdo rajon të Maqedonisë. Ai ka marrë falënderime në forma të ndryshme, si për shembull letra dhe video. Dhe ka në plan të vazhdojë. “Shpresoj që në të ardhmen e afërt kontributi im nuk do të jetë më i nevojshëm, pasi qeveria ose institucione të tjera do t’i mundësojnë çdo familjeje në Maqedoninë e Veriut nga një kompjuter të ri. Por deri atëherë, unë do të vazhdoj kështu”, thotë ai.

Kthimi i një lumi nga rrezik në kënaqësi

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Si një projekt i BE-së dhe bashkëpunimi i komunitetit kanë ndihmuar me kontrollimin e përmbytjeve dhe përmirësimin e jetesës së banorëve në rajonin kufitar ndërmjet Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut.

Cërnica është një fshat me rreth 600 banorë në anën e Kosovës, në kufirin me Maqedoninë e Veriut. Lumi me të njëjtin emër, që përshkon qendrën e fshatit, e bën këtë zonë një ndër më të bukurat në rajon, por edhe një ndër më të prekurat nga përmbytjet. Fatlum Mehmeti nga Cërnica ndihet krenar për bukurinë natyrore dhe njerëzit punëtorë të fshatit të tij, por shprehet se jetesa e tyre mund të ishte më e mirë nëse do të mund të eliminohej aroma e rëndë që vjen nga lumi për shkak të shkarkimit të ujërave të ndotura, si dhe dëmi i shkaktuar nga përmbytjet. “Çdo vjeshtë dhe dimër kemi jetuar në ankth nga dëmet e mundshme të shkaktuara nga përmbytjet ndaj shtëpive, arave dhe jetëve tona”, thotë ai.

 

Problemi me përmbytjet nuk është i pranishëm vetëm në Cërnicë. I gjithë rajoni kufitar e ka pasur këtë problem për dekada dhe, me ndryshimet klimatike, shpeshtësia e përmbytjeve është rritur. Vetëm gjatë kësaj vere, mbi 60 familje të rajonit janë detyruar të evakuohen nga shtëpitë e tyre si pasojë e përmbytjes. Nuk pati humbje jete, por dëmi material ishte i konsiderueshëm. Sipas përllogaritjeve të Komunës së Gjilanit, dëmi nga përmbytjet e këtij viti arrin vlerën 1,5 milionë euro. Mbi 30 shtëpi u kthyen në të pabanueshme, pesë ura u shkatërruan dhe hektarë të tërë toke të lërueshme u dëmtuan.

“Prej disa vitesh, fshatarët kanë kërkuar ndihmë nga autoritetet lokale dhe menaxhimin tonë për riparimin e shtratit të lumit, me qëllim reduktimin e ndikimit të përmbytjeve”.

Ndalimi i përmbytjeve

Besim Haziri nga Kompania Rajonale e Ujësjellësit “Hidromorava” në Kosovë shpjegon se përmbytjet vijnë nga shkaqe natyrore, megjithëse kanë pasur ndikim të konsiderueshëm njerëzor si pasojë e ndryshimeve klimatike. Megjithatë, në rastin e Cërnicës dhe këtij rajoni, përmbytjet shkaktohen edhe nga mungesa e infrastrukturës së përshtatshme. “Prej disa vitesh, fshatarët kanë kërkuar ndihmë nga autoritetet lokale dhe menaxhimin tonë për riparimin e shtratit të lumit, me qëllim reduktimin e ndikimit të përmbytjeve”, thotë Besimi.

Pavarësisht gatishmërisë për të ndihmuar, kompanisë dhe autoriteteve lokale u mungonin mundësitë financiare dhe ekspertiza për këtë projekt të rëndësishëm. Në vitin 2019, u shfaq një mundësi kur mësuan se mund të merrnin mbështetje nga programi i Bashkëpunimit Ndërkufitar (BNK) për Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut, i financuar nga BE-ja. Kompania “Hidromorava” aplikoi me sukses bashkërisht me ndërmarrjen publike Vodovod Kumanovo, nga qyteti i Kumanovës përtej kufirit. Ky ishte fillimi i një projekti të titulluar “Përfitime të konsiderueshme shëndetësore dhe mjedisore në zonën ndërkufitare”, që do të sillte ndikim afatgjatë pozitiv në jetët e banorëve vendas.

Përgjatë dy viteve, projekti realizoi një sërë ndërhyrjesh infrastrukturore të konsiderueshme. Ndërhyrjet përfshinë ripozicionimin e shtratit të lumit dhe reduktimin e kontaminimit të dherave duke ndarë ujërat e ndotura dhe ujërat e reshjeve, çka do të thotë se ujërat e ndotura nuk shkarkohen më drejtpërdrejt në lumë, duke eliminuar kështu dhe aromën e rëndë. Krahas kësaj, projekti bëri dhe disa ndryshime estetike duke krijuar një shëtitore përgjatë lumit, si dhe hapësira ndenjjeje dhe rekreacioni. Ndryshime të ngjashme u kryen dhe në anën tjetër të kufirit, në komunën e Kumanovës.

“Falë mbështetjes së BE-së, tashmë nuk na duhet të shqetësohemi më për rrezikun ndaj jetës dhe pronës sonë nga përmbytjet gjatë dimrit”.

Rreth projektit

Projekti BNK “Përfitime të konsiderueshme shëndetësore dhe mjedisore në zonën ndërkufitare” i financuar nga BE-ja filloi në shkurt të vitit 2020 dhe përfundoi në muajin tetor të vitit 2021. Vlera e përgjithshme e projektit ishte mbi gjysmë milioni euro.

Për të siguruar qëndrueshmëri, projekti krijoi dhe zhvilloi edhe një fushatë për ndërgjegjësim mjedisor sa i përket mbajtjes pastër të lumit dhe zonës përreth. Besimi thekson se, krahas financimit nga BE-ja, shkëmbimi ndërkufitar i ekspertizës dhe ideve me kolegët nga Vodovod Kumanovo ka pasur një ndikim të konsiderueshëm në suksesin e projektit.

Fatlumi shpjegon se ky projekt ka pasur një ndikim të rëndësishëm në jetët e tyre. “Falë mbështetjes së BE-së, tashmë nuk na duhet të shqetësohemi më për rrezikun ndaj jetës dhe pronës sonë nga përmbytjet gjatë dimrit”, thotë ai.

Të rikthehesh në shtëpi pas 20 vitesh

Written by WeBalkans on . Posted in Priče.

Programi i bashkëfinancuar nga BE-ja mbështet një refugjat nga Bosnja dhe Hercegovina për të rifilluar jetën në fshatin e tij të lindjes.

Lufta në Bosnje dhe Hercegovinë shkaktoi tragjedi për qindra mijëra familje. Shumë humbën të njerëzit e tyre të dashur apo punën e tyre dhe u detyruan të linin vendlindjet dhe fshatrat e tyre, për të mos u kthyer më. Davorin Savić nga fshati Bačevići, afër Mostarit, është një nga ata që u detyruar të linte shtëpinë e tij brenda natës dhe të gjente strehim gjetkë. Por, Davorin është edhe një nga ata me fat që ka arritur të kthehet në fshatin e tij dhe të fillojë një jetë të re aty.

Qyteti i Mostarit ishte një ndër qytetet e shumta multi-etnike në Bosnje dhe Hercegovinë ku kroatët, boshnjakët dhe serbët jetonin në harmoni. Por kjo harmoni u prish me fillimin e luftës në vitin 1992, e cila zgjati deri në vitin 1995. Mijëra njerëz u vranë dhe mbi një milion të tjerë u zhvendosën, duke e bërë atë konfliktin më shkatërrues në Evropë që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore.

“Ishte e vështirë të jetoje si refugjat, por në një farë mënyre arritëm të mbijetonim. Morëm me qira një vend për të jetuar, dhe më së shumti punoja në tregun vendas me një pagë të ulët.”

Më në fund, në shtëpi

Konflikti në Mostar filloi dhe u zhvillua me shpejtësi, ndaj, Davorini së bashku me familjen e tij, duhej të largoheshin sa më shpejt, duke lënë pas shtëpinë dhe plaçkat e tyre në fshat. Meqenëse ishin pakicë serbe, ata u shpërngulën në Serbi. Kujtimet e Davorinit janë ende të freskëta, se si në vitin 1992 ai la shtëpinë e familjes së tij, së bashku me vëllanë dhe nënën e tij, për t’u larguar drejt Beogradit. “Ishte e vështirë të jetoje si refugjat,” kujton ai. “Por në një farë mënyre arritëm të mbijetonim. Morëm me qira një vend për të jetuar, dhe më së shumti punoja në tregun vendas me një pagë të ulët.”

Ai jetoi në Beograd për 18 vjet, por në vitin 2010, më në fund, familja u kthye në Bačevići, ku u përballën me faktin se shtëpia e tyre ishte shkatërruar plotësisht. Por fati i tyre do të ndryshonte. “Takuam disa fqinjë të cilët na treguan për programin e rindërtimit të shtëpive për të kthyerit,” shpjegon Davorini. “Menjëherë aplikuam në Programin Rajonal të Strehimit.”

Ai pranon se jeta në Bosnje dhe Hercegovinë nuk është e lehtë, veçanërisht për të kthyerit dhe personat e zhvendosur brenda vendit. Megjithëse përpara luftës ai kishte punuar në shoqërinë energjetike, ai e kishte të vështirë të gjente një punë në shoqërinë e vjetër pas kthimit të tij në BH. Ai ende nuk ka një punë me pagë të sigurt apo sigurim shëndetësor.

“Nuk e kisha imagjinuar kurrë se do të kthehesha në fshatin tim dhe do të prodhoja perime në një serë dhe do të punoja tokën.”

Rreth projektit

Rreth 1800 njësi banimi janë dorëzuar deri më tani në Bosnje dhe Hercegovinë si pjesë e Programit Rajonal të Strehimit. Objektivi përfundimtar është që të ndërtohen mbi 3,000 njësi banimi deri në qershor 2023.  Rreth 291 milionë euro janë alokuar deri më tani për Programin Rajonal të Strehimit, nga të cilat më shumë se 76 milionë euro janë për projekte në BH. Me 235 milionë euro, Bashkimi Evropian është donatori kryesor i Programit.

Por, pavarësisht gjasave, Davorin arrin të sigurojë një jetë dinjitoze për veten, nënën dhe familjen e vëllait të tij, i cili ndërroi jetë vitin e kaluar. Kjo është kryesisht falë shtëpisë së rindërtuar me mbështetjen e Programit Rajonal të Strehimit si dhe serës dhe traktorit të vogël të siguruar me mbështetjen e Shërbimeve të Ndihmës Katolike. “Nuk e kisha imagjinuar kurrë se do të kthehesha në fshatin tim dhe do të prodhoja perime në një serë dhe do të punoja tokën,” qesh ai. “Por është fantastike. Shes prodhimet e mia në tregun e Mostarit.”

Duke reflektuar mbi jetën e tij sot, Davorin komenton me ngazëllim rreth miqësisë së tij me fqinj nga etni të ndryshme. Në kontrast nga situata kur iu desh të ikte nga Bačevići, tani ai shprehet, “Ne jetojmë bashkë, ndihmojmë njëri-tjetrin dhe festojmë të gjitha festat.”