Skip to main content

Истражување на прекуграничните убавини на Косово и Црна Гора: откриени убавините на Пеќ и Гусиње

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Проект финансиран од ЕУ поддржува промоција на културното наследство во прекуграничниот регион меѓу Косово и Црна Гора.

Сместено меѓу прекрасните пејсажи на Југоисточна Европа се наоѓа скриено богатство, каде природниот раскош на планините хармонично се спојува со богатата таписерија на култури. Прекуграничното пространство меѓу Косово и Црна Гора, кое ги опфаќа општините Пеќ и Гусиње, е волшебна дестинација што ги повикува храбрите патници и љубителите на културата. Овој прекуграничен регион може да се пофали со инспиративна глетка која стои како доказ за грандиозноста на природата. Високите планински масиви, особено Проколнатите Планини (Bjeshket e Nemuna), нудат неспоредливи можности за пешачење, планинарење и набљудување на дивиот свет.

Сепак, покрај волшебните пејзажи, оваа прекугранична територија е полна со историја и култура. За жал, културното наследство на регионот не го доби истото ниво на промоција како неговото природно богатство. Следствено, две прекугранични општини, Пеќ во Косово и Гусиње во Црна Гора, презедоа проактивни мерки за да го решат ова.

 “Одржуваме редовен контакт со посетителите на нашиот туристички информативен центар. Повеќето од нашите предлози за проекти произлегуваат од повратните информации што ги добиваме и од посетителите и од заедницата.”

Блерта Харџи Беголи ја има улогата на виш проектен референт во туристичкиот сектор во општина Пеќ. Таа образложува за постојаниот успех на општината во обезбедувањето поддршка за проектите за прекугранична соработка и наведува: „Одржуваме редовен контакт со посетителите на нашиот туристички информативен центар. Повеќето од нашите предлози за проекти произлегуваат од повратните информации што ги добиваме и од посетителите и од заедницата.”

Општините Пеќ и Гусиње веќе извесно време воспоставуваат збратимено партнерство. Препознавајчи ја заедничката потреба за засилена промоција на нивното културно наследство, тие заеднички одлучија да го иницираат и аплицираат за проектот „Културно наследство: богатство на прекуграничниот регион“. Овој проект опфаќа низа мерки насочени кон подобрување на квантитетот, квалитетот и видливоста на туристичките активности поврзани со вреднување на културното и природното наследство.

За да се подобрат условите на културните локалитети долж културната рута и да се понудат подобрени услуги за туристите, набавени се аудио водичи за Пеќ. Дополнително, на три главни влезни точки во Пеќ се поставени информативни табли со цел да се шират детали за културното наследство на градот. Таблите се стратешки поставени пред овие културни наследства во Пеќ, придружени со области за седење со цел местата да будат попогодни за посетителите.

Проектот неодамна заврши, а во негови рамки партнерските општини спроведоа опсежни истражувања за културното наследство во регионот. Тие, исто така, составија студија фокусирана на валоризација на културното наследство, воспоставија културни рути, ги надградија капацитетите на точките на културната рута за подобрување на искуствата на посетителите, обезбедија можности за градење капацитети за давателите на услуги, имплементирани патокази за промовирање на ново развиените понуди и извршија разни други иницијативи за промоција на културното наследство.

“Она што е уште поважно е што повратните информации од посетителите укажуваат на тоа дека проектните интервенции се многу корисни за нив. Културните рути често се користат, а нивниот квалитет ги задоволува посакуваните стандарди.”

За програмата

Според вториот повик за предлози во рамките на програмата IPA CBC Црна Гора Косово, Европската унија одвои средства кои надминуваат два милиони евра за проекти за прекугранична соработка. Овие иницијативи предводени од корисниците на проектот значително го зајакнаа квалитетот на животот во регионот. Тие го постигнаа ова преку промовирање на вработувањето, поттикнување на социјална инклузија и подобрување на туризмот, културното и природното наследство во регионот.

Блерта го нагласува длабоко позитивното влијание на проектот, истакнувајќи едно од неговите најзначајни достигнувања: поставувањето ориентациони знаци на културните локалитети низ градот. Таа забележува: „На пример, пред овој проект, посетителите кои влегуваа во градот Пеќ немаа никакви насоки за локацијата на локалитетите на културното наследство. Сега, посетителите имаат сеопфатни насоки за истражување на културното наследство на градот и околните области“.

Во однос на одржливоста, Блерта забележува дека партнерските општини, кои работат во соработка со граѓанското општество и другите засегнати страни, доследно ги одржуваат културните рути и знаци. Таа нагласува: Она што е уште поважно е што повратните информации од посетителите укажуваат на тоа дека проектните интервенции се многу корисни за нив. Културните рути често се користат, а нивниот квалитет ги задоволува посакуваните стандарди.”

Права на земјиште, реинтеграција и патувањето на повратниците на Албанија

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Истражување на патувањето на албанските повратници и трансформацијата на обработливо земјиште во нови можности со поддршка на EU и UNDP.

Во комунистичка Албанија, семејствата и поединците кои не ги почитуваа правилата на партијата често беа испраќани во колективни логори, каде што беа ангажирани во задачи како што се рударството и земјоделството. Семан, земјоделско село, беше една од овие колективни фарми основани за време на комунистичкиот режим. Покрај семејствата со сомнителна репутација, режимот во ова село населил и ранливи групи како Роми и Египќани. Земјиштето што го обработуваа овие земјоделци официјално и припаѓаше на државата, голем дел од кое беше конфискуван од првичните сопственици кога режимот ја презеде власта по Втората светска војна. Меѓутоа, работите станаа посложени по падот на комунизмот во 1990 година, кога беше воведена демократијата. Демократската албанска влада иницираше реформи за земјиштето и одлучи да ја распредели земјата меѓу селаните и земјоделците кои работеа на неа за време на комунистичката ера.

Овој потфат се покажа како поголем предизвик од очекуваното, бидејќи некои земјишта имаа претходни сопственици кои си ги бараа своите права кон истите. Од друга страна, семејствата кои работеа на земјиштатанемаа права на истите или каква било документација за доказ на сопственоста. Сепак, селаните морале да водат правните процеси и некои од нив успеале да добијат права на земјиштето. Меѓитоа, тоа не беше случај и со ранливите групи, како Ромите и Египќаните. Примарните причини беа нивното ограничено внимание за административните процедури и недостатокот на финансиски средства за покривање на таксите и правното застапување потребни за процесот. Многумина од нив на крај мигрирале во земјите на ЕУ и на други места, но со текот на времето, некои решиле да се вратат.

“ Заминавме во Германија во потрага по азил и подобар живот бидејќи тука се соочувавме со големипредизвици.“

По нивното враќање, бројни повратници се соочија со предизвици во продолжувањето на претходниот живот. Иако пречките со кои се соочуваат повратниците се различни, има и заеднички искуства меѓу многумина, вклучително и тешкотии во обезбедување стабилен приход и наоѓање формално вработување. Повратниците Роми и Египќани од селото Семан имаат долга историја на обработување на земја, пренесувајќи скриеноземјоделско знаење низ генерации. Меѓутоа, кога селаните почнаа да заминуваат во потрага по подобри можности во странство, земјата во селата остана необработена и запуштена. Парцелите се изнајмуваа за скромни суми, додека селаните си ја бараа среќата на друго место, а земјоделскиот начин на живот претрпе назадување, што доведе до значителни падови во локалниот развој за заедниците низ Албанија.

„Заминавме во Германија во потрага по азил и подобар живот бидејќи тука се соочувавме со големипредизвици“, објаснува Лаурета Џелали, обработувач на жито од селото, додека зборува за причините за миграција. Иако семејството на Лаурета живеело во селото со генерации и поседувало нивна земја, што ја обработувале од година во година, тие не поседувале законско право врз нивниот имот. Административните трошоци поврзани со добивањето право на земјиште едноставно беа повисоки од нивните можности. Меѓутоа, по нивното враќање, повратниците добија поддршка од Регионалниот проект за реинтеграција на повратниците, финансиран од ЕУ, спроведен од UNDP, кој им помогна да се справат со различните предизвици со кои се соочија по нивното враќање.

На пример, и покрај нивните практични земјоделски вештини и познавање на земјиштето, повратниците не можеа целосно да имаат корист од обработливото земјиште поради отсуството на право на земјиште. „Поминаа 30 години, а ние сè уште не сме добиле имотни листови за земјиштето“, забележува Лаурета Џелали. Во соработка со локалните невладини организации, UNDP го олесни процесот за 16 семејства повратници да ги добијат право на сопственост врз своите имоти. Лаурета Џелали ја изразува својата благодарност: „Благодарение на поддршката од проектот и решителноста на нашето семејство, сега ги жнееме плодовите од нашите напори со нашата прва жетва на жито“. И покрај тоа што примарниот фокус на помошта на проектот беше на добивање на право на сопственост на земјиштето и охрабрување на повратниците да продолжат со земјоделското производство, истиот, им овозможи на повратниците и да обработуваат жито на поголеми парцели обработливо земјиште. Следствено, 27 семејства добија поддршка да започнат со производство на жито. Колаборативните напори на селаните повратници, локалните невладини организации и UNDP ги овластија повратниците да ја користат својата земја попродуктивно. „Претходно можев да си дозволам да засадам само два декари земја. Благодарение на поддршката, сега имам хектар жито“, вели Анила Казанџиу, повратник и обработувач на жито.

“Ова е проект за голема пофалба во однос на одржливоста и влијанието, бидејќи обезбедува какоспособности, така и опипливи резултати за многу краток период. Резултатите се видливи, опипливи и оставаат трајно влијание.”

За проектот

Проектот за реинтеграција на повратниците во Западен Балкан е фокусиран на решавање на клучните бариери за социо-економска реинтеграција на ранливите повратници во Западен Балкан. Проектот е дел од Инструментот за претпристапна помош на ЕУ (IPA) II мерка за повеќе земји, поддршка на ЕУ за фундаменталните права на ромската заедница и реинтеграција на повратниците, доверени на UNDP, Светска банка и Советот на Европа. Во сите економии од Западен Балкан, проектот ги проценува политичките и институционалните празнини и го олеснува дијалогот за механизмите за имплементација и следење на политиките и програмите за реинтеграција. Во Албанија, Северна Македонија и Србија, проектот спроведува програми на локално ниво и тестира иновативни решенија за одржлива социо-економска реинтеграција на повратниците

Благодарение на помошта со проектот, оние кои претходно не можеа да ја обработуваат својата земја сега можат да го сторат тоа, а земјоделците кои се враќаат имаат можност да ја прошират својата обработлива површина за поодржливи приходи. Како дел од поддршката на проектот, овие повратници-земјоделци добија и серија обуки за добри земјоделски практики. Оваа обука ги опремува со знаења и вештини потребни за справување со земјоделските предизвици, од садење семиња до продавање на нивните производи на пазари. За Мирјета Рамизи од UNDP Албанија овој проект се издвојува како еден од најуспешните во нејзината кариера. Таа забележува: „Ова е проект за голема пофалба во однос на одржливоста и влијанието, бидејќи обезбедува како способности, така и опипливи резултати за многу краток период. Резултатите се видливи, опипливи и оставаат трајно влијание“.

Суперучилишта: Премостување на поделбите и градење пријателства во Западен Балкан

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Програмата RYCO за училишна размена во WB6 го поддржува процесот на градење мир и помирување во регионот.

Катрина Беришај Вујачиќ, професорка по италијански јазик со над 18 години наставно искуство, живее во Подгорица, главниот град на Црна Гора. Нејзиното работно место е во Тузи, мал град во близина сместен блиску до албанската граница. Во нејзиното мешано средно училиште, Катрина води настава и на албански и на црногорски јазик со цел да ги задоволи потребите на различните ученици што ги има. Дополнително, таа е на позиција претседател на Здружението на наставници по италијански јазик на Црна Гора. Покрај редовната настава на италијански јазик, Катрина активно учествува во иницијативи за неформална настава. Повеќе од шест години, таа водеше волонтерски клуб во нејзиното училиште и истовремено беше ангажирана во бројни проекти во рамките на Регионалната канцеларија за младинска соработка (RYCO).

“RYCO организираше информативни сесии за проектот Суперучилиштз, на кои присуствуваа наставници и претставници од училиштата од целиот регион. Учествував на една од овие сесии и веднаш се уверив дека нашите училишта треба да земат учество“.

Додека учествуваше во RYCO проектот во кој беше вклучено Здружението на наставници по италијански јазик, и од Црна Гора и од Албанија, Катрина дозна за Проектот за училишна размена во Западен Балкан, Суперучилишта, посветен на поддршка на напорите за градење мир и помирување во регионот. Таа се сеќава: „RYCO организираше информативни сесии за проектот Суперучилиштз, на кои присуствуваа наставници и претставници од училиштата од целиот регион. Учествував на една од овие сесии и веднаш се уверив дека нашите училишта треба да земат учество.”

По информативната сесија, Катрина закажа средба со директорот на нејзиното училиштето за да продискутираат за оваа можност. Со поддршка на директорот, училиштето се приклучи на програмата за училишна размена на Суперучилишта.

Како дел од програмата, училиштето на Катрина беше домаќин на учениците од гимназијата Стеван Сремац од Ниш, Србија, во нивниот кампус во Тузи. Овде, учениците беа вклучени во заеднички часови кои покриваат различни теми, давајќи им шанса да соработуваат, да воспостават нови врски и да формираат пријателства. Присетувајќи се на искуството, Катрина споделува: „Не сме сретнале вакво нешто порано и првично бевме загрижени за тоа како ќе се одвива. Сепак, уште од првиот ден, учениците се поврзаа неверојатно добро и почнаа да функционираат како обединета паралелка. Како да се познаваа долго време.”

“Верувам дека оваа размена имаше значително влијание бидејќи работилниците опфаќаа теми како стереотипи, предрасуди и откривање на заеднички интереси и културни особини меѓу поединци со различно потекло. Овој аспект функционираше исклучително добро за време на нашето искуство со размената.”

За проектот

Superschools е програма на RYCO за училишна размена во WB6 со цел да се поддржи процесот на градење мир и помирување и интеркултурното учење и дијалог меѓу училиштата, учениците и нивните заедници. Програмата е дел од мултидонаторскиот проект „Проект за училишна размена во Западен Балкан“ кофинансиран од Европската Унија и германското сојузно Министерство за економска соработка и развој (BMZ) и имплементиран од страна на Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) заедно со Регионална канцеларија за младинска соработка (RYCO). Проектот има вкупен буџет од 5,5 милиони евра и придонесува за севкупната цел за зголемување на вештините и знаењата на младите во Западен Балкан преку подобрување на образовните системи и промовирање на соработката во регионот, преку воспоставување регионална шема за училишта размена.

Катрина забележува дека на почетокот, учениците со албанско етничко потекло во нивното училиште биле некако загрижени за учество во овој проект, главно поради тоа што вклучува ученици од Србија. Сепак, до крајот на размената, имаше забележителна и позитивна промена во нивните перцепции едни кон други. Таа објаснува: „Верувам дека оваа размена имаше значително влијание бидејќи работилниците опфаќаа теми како стереотипи, предрасуди и откривање на заеднички интереси и културни особини меѓу поединци со различно потекло. Овој аспект функционираше исклучително добро за време на нашето искуство со размената“.

Според мислењето на Катрина, регионот на Западен Балкан во голема мера би имал корист од повеќе проекти од ваква природа, бидејќи тие значително придонесуваат за унапредување на напорите за градење мир, кои во моментов се многу барани.

Поттикнување на младите да го зачуваат културното наследство на Прозор-Рама

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

ReLOaD2, финансиран од ЕУ, го поддржува образованието на младите за зачувување и промоција на културното наследство во Босна и Херцеговина.

Прозор-Рама, сместен во Херцеговско-неретванскиот кантон на Федерацијата на Босна и Херцеговина, може да се пофали со волшебна историја која опфаќа векови. Овој град одиграл клучна улога за време на отоманското владеење и служел како важен трговски центар. Во моментов, трагите од оваа историска епоха сè уште ја красат архитектурата на градот, со улици украсени со традиционални куќи во отомански стил. Меѓу значајните знаменитости во Прозор-Рама е средновековната кула Прозор, античко упориште кое нуди неверојатен поглед на околните села. Подигната во 14 век, оваа тврдина била сведок на бројни битки и стои како доказ за бурната историја на градот. Други историски локалитети ги опфаќаат археолошкиот локалитет Градац, средновековната кула Прозор, францисканскиот манастир Шчит и џамијата Лизоперци.

“Во последно време работиме на археолошкиот локалитет Градац, каде професионално сум ангажиран како магистер по историја. Во текот на овој ангажман ја сфатив потребата од организација посветена на промоција на нашето богато културно наследство.”

Антун Ковчалија, професионалец по историја, неодамна ја основа невладината организација „Асоцијација Хередитас“ со примарна цел да ја подобри локалната и пошироката промоција на културното наследство на Прозор-Рама. Тој изјави, “Во последно време работиме на археолошкиот локалитет Градац, каде професионално сум ангажиран како магистер по историја. Во текот на овој ангажман ја сфатив потребата од организација посветена на промоција на нашето богато културно наследство.”

На почетокот на оваа година, г. Ковчалија учествуваше на средби со млади луѓе, во организација на на Програмата за развој на ОН (UNDP), во склоп на ЕУ финансираната Регионална програма за локална демократија во Западен Балкан 2 (ReLOaD2). Овие средби имаа за цел да ги идентификуваат интересите на младите и да истражат начини за нивна поддршка. Културното наследство се наметна како една од темите на интерес кај младите учесници. Следствено, г-дин Ковчалија и другите членови на организацијата смислија предлог проект и ја започнаа неговата имплементација со поддршка на ReLOaD2.

Проектот „Младите активни во културата“, предводен од Граѓанското здружение „Хередитас“ од Прозор-Рама, има за цел да ги вклучи младите поединци во промоција и зачувување на културното, историското и природното наследство на општината. Првичните активности вклучуваа објавување јавен повик за младинско учество, спроведување на проект презентации и доставување модул за младински активизам и волонтеризам. Втората фаза од проектот вклучува едукативни работилници на културни и историски значајни локалитети, предводени од експерти од соодветни области. Овие работилници се одржуваат на локации како што се археолошкиот локалитет Градац, средновековната кула Прозор, францисканскиот манастир Шчит и џамијата Лизоперци. Овие активности им овозможуваат на младите луѓе да имаат увид во контекстот и значењето на овие локалитети, ангажирајќи ги во креативни работилници и волонтерски еколошки иницијативи поврзани со овие локации. Волонтерските напори опфаќаат чистење и уредување на запуштената средновековна кула во Прозор. Покрај тоа, проектот има за цел да инсталира постојани информативни табли и да воспостави патеки што ги поврзуваат овие значајни локалитети.

“Одзивот на младите беше фантастичен. Тие се ентузијасти за стекнување нови вештини, особено во областа на фотографијата. Спроведовме работилница за фотографија на различни локации на културно наследство, а опипливиот доказ за нивната посветеност е очигледен во одличниот квалитет на фотографиите што ги направија.”

За проектот

Регионалната програма за локална демократија во Западен Балкан 2 (ReLOaD2) е продолжение на иницијативите поддржани од ЕУ – Проект за зајакнување на локалната демократија (LOD, 2009-2016) и последователно проширената Регионална програма за локална демократија на Западен Балкан (ReLOaD, 2017-2020). Како и претходните, овој проект е финансиран од Европската Унија (ЕУ) и имплементиран од страна на Програмата за развој на Обединетите нации (UNDP). ReLOaD2 се спроведува во Западен Балкан, особено во Албанија, Босна и Херцеговина (БиХ), Косово*, Северна Македонија, Црна Гора и Србија

Проектот сега е на средина, откако успешно организираше работилница за фотографија, модул фокусиран на младински волонтерски активизам, работилница посветена на културното наследство и волонтерска операција за чистење во близина на замокот. Г-дин Ковчалија истакнува дека до сега, интересот и ангажманот на младите учесници во овие проектни активности биле исклучително високи. Тој забележува: „Одзивот на младите беше фантастичен. Тие се ентузијасти за стекнување нови вештини, особено во областа на фотографијата. Спроведовме работилница за фотографија на различни локации на културно наследство, а опипливиот доказ за нивната посветеност е очигледен во одличниот квалитет на фотографиите што ги направија.”

Унапредување на приватниот сектор на Косово во дигиталната ера

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Косово воведува електронски систем за идентификација со поддршка на Европската унија

Приватниот сектор и дигиталната економија играат клучна улога во економскиот развој на која било нација, а Косово не е исклучок. Начинот на кој се води бизнисот денес значително се разликува од практиките пред почетокот на милениумот. Дигиталната економија претставува неспоредливи можности, револуционизирајќи ги економиите, пазарите и динамиката помеѓу организациите, добавувачите и клиентите. Таа стана клучен двигател на растот, иновациите и создавањето работни места. Во современото време, социјалните мрежи и онлајн платформите, исто така, беспрекорно се интегрираа во пејзажот на дигиталната економија, дополнително зголемувајќи го нејзиното значење. Освен тоа, дигиталната економија претставува ветувачки сектор за поттикнување на економскиот напредок на Косово.

“Основната цел на проектот е да се воспостави безбеден дигитален систем за идентификација за поединци и компании. Следствено, суштинската деловна документација, како што се лиценци, деловни регистрации, сертификати и друго, ќе биде практично достапна преку апликација на мобилниот телефон на корисникот, што претставува интегрален дел од eID решението.”

Клучен предуслов за забрзување на развојот на е-трговијата и е-бизнисот е воспоставувањето на електронски систем за идентификација и автентикација, општо познати како Системи за електронска идентификација (eID). И додека поединците и бизнисите сè повеќе го користат интернетот за задачи кои претходно бараа интеракции лично, останува предизвикот на завршување на онлајн трансакциите за кои е потребна сигурна идентификација, како што е пристапот до владините услуги или рефинансирањето на хипотеките. Електронската идентификација, исто така, значително го зголемува капацитетот на малите и средни претпријатија за работа во е-трговија, при тоа зацврстувајќи ја безбедноста на трансакцијата.

Во Косово, компаниите се генерално во раните фази на прифаќање на интернет и други електронски услуги за нивното работење. Сепак, важно е дека населението на Косово постепено станува сè поупатено во овој домен. На пример, многу мали и средни претпријатија во Косово се впуштија во социјалните медиуми и основаа бизнис страници на платформи како Фејсбук. Дополнително, со поддршка на Европската Унија, владата иницираше имплементација на Системот за електронска идентификација (eID) за Косово. Овој проект финансиран од ЕУ започна претходно оваа година и се очекува да заврши на почетокот на 2024 година. Примарниот фокус на проектот е да се изгради силен екосистем за е-бизнис и е-трговија, да се подобри испораката на електронски услуги за граѓаните и компаниите и да се подигне ефикасноста и продуктивностана приватниот сектор преку употреба на ICT.

Ахмет Јетулаху, претставник на невладината организација Приштина Реа, која е активно вклучена во имплементацијата на проектот, појаснува дека креирањето на широко прифатена форма на електронска идентификација не само што ќе ја подобри безбедноста на онлајн апликациите за поединци, туку и ќе го олесни обезбедувањето широк спектар на иновативни производи и проиводи кои ја зголемуваат продуктивноста и од јавниот и од приватниот сектор. Овие услуги често бараат потврда на нечиј идентитет или релевантен аспект за истото. Според него, овој проект ја поставува основата за неограничено користење на дигиталната сфера, како за бизнис, така и за официјални лични цели.

Тој нагласува дека примарната цел на проектот е да обезбеди безбедна дигитална идентификација за поединци и компании. Ова имплицира дека сите суштински бизнис документи, вклучувајќи лиценци, деловни регистрации, сертификати и друго, ќе бидат достапни преку апликација на мобилен телефон како дел од eID решението. Ахмет Јетулаху елаборира за овој аспект, наведувајќи: „Основната цел на проектот е да се воспостави безбеден систем за дигитална идентификација за поединци и компании. Следствено, суштинската деловна документација, како што се лиценци, деловни регистрации, сертификати и друго, ќе биде практично достапна преку апликација на мобилниот телефон на корисникот, што претставува интегрален дел од eID решението.”

“Оваа иницијатива значително ќе ја забрза транзицијата на Косово во дигиталната сфера, поттикнувајќи средина каде што компаниите и финансиските институции се мотивирани да се интегрираат и да ги искористат предностите на дигиталниот систем.”

За проектот

Општата цел на проектот е да се зголеми ефикасноста и продуктивноста на приватниот сектор преку зголемена употреба на ICT, да се создаде правилен и побезбеден екосистем за е-бизнис/е-трговија и да се подобри испораката на електронски услуги за граѓаните и компаниите. Оваа акција ќе допринесе за напорите на косовската влада за дигитализација и зголемување на конкурентноста и профитабилноста на косовските компании. Со обезбедување на соодветен систем за е-ID и добра средина за е-бизнис/е-трговија, интероперабилноста меѓу Косово и земјите-членки би била попродуктивна и поефикасна. Проектот го спроведува конзорциум предводен од Evoluxer.

Покрај софтверското решение, проектот ќе понуди сеопфатна обука на институциите, како на централно, така и на локално ниво, со цел да се обезбеди ефективно користење и имплементација на системот за електронска идентификација. Г-дин Јетулаху потврдува: „Оваа иницијатива значително ќе ја забрза транзицијата на Косово во дигиталната сфера, поттикнувајќи средина каде што компаниите и финансиските институции се мотивирани да се интегрираат и да ги искористат предностите на дигиталниот систем.”

Заживување на литературното наследство на Албанија

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Напредната технологија финансирана од ЕУ ги отвора вратите за скапоцените литературни богатства во Албанија

Центарот „Сотир Колеа“ во Тирана го носи името на реномирана личност од албанската култура. Работејќи на позицијата директор на Националната библиотека на Албанија од 1928 до 1937 година, тој одигра клучна улога во обликувањето на темелите на библиотекарството во Албанија. Дополнително, тој значително ги прошири збирките на библиотеката со албанолошки материјали. Сместен во историски значајно здание, Центарот „Сотир Колеа“ има двојна важност. Во 1912 година, по прогласувањето на независноста во Валона, токму тука за прв пат во Тирана беше истакнато албанското знаме. Последователно, во 1920 година, ова место послужи како место за основање на Тирана како нов главен град и формирање на инаугуративната влада по Конгресот на Лушња.

Низ годините, центарот функционираше како „Анекс“ на Националната библиотека, каде се сместени стотици илјади книги, од кои многу беа конфискувани од поединци и институции за време на комунистичката ера во Албанија. Денес, по обемните реновирања, оваа богата книжевна ризница конечно е достапна за јавноста

“Ова се книги кои никогаш не биле достапни за јавноста. Тие се чувани под најразлични услови, но сега им се достапни на читателите. Ова е значаен настан, многу важен за секого.”

Центарот Сотир Колеа, порано познат како анекс на Националната библиотека, претрпе големи оштетувања за време на земјотресот во 2019 година. Благодарение на поддршката на албанската влада и UNOPS преку проектот EU4 Culture, финансиран од ЕУ, библиотеката е ревитализирана. Албанскиот национален библиотечен фонд сега може да се пофали со најсовремена опрема вредна 668.922 евра, која опфаќа сервери, скенери за книги и баркодови, лаптоп компјутери, таблети, специјализирани правосмукалки за прашина и за книги, средства за дезинфекција, комори за одвлажнување, како и машини за чистење и одкиселување книги. Оваа технологија ќе игра клучна улога во зачувувањето на богатата култура и наследство на Албанија, истовремено овозможувајќи книгите ќе бидат достапни на интернет.

На почетокот на летото, библиотеката беше официјално повторно отворена и прими угледни посетители, меѓу кои и Нејзината екселенција, Министерката за култура г-ѓа Елва Маргарити, Нејзината екселенција,Амбасадорката на ЕУ во Албанија, г-ѓа Кристијане Хоман, Регионалниот менаџер на UNOPS во Албанија, г-ѓа Памела Лама, заедно со други експерти од областа и претставници на медиумите. Директорот на Националната библиотека г. Пиро Миша срдечно им посака добредојде и направи обиколка низ извонредните простории на библиотеката, при што ја прикажа новата опрема и ги откри нејзините функционалности за гостите и претставниците на медиумите. Директорот Миша забележа: „ Ова се книги кои никогаш не биле достапни за јавноста. Тие се чувани под најразлични услови, но сега им се достапни на читателите. Ова е значаен настан, многу важен за секого.”

” Оваа опрема ги гарантира највисоките стандарди во зачувувањето и реставрацијата на книгите, ќе ја подобри ефикасноста преку овозможување третман на поголем обем на книги во пократок временски рок и ќе го прошири пристапот до збирките за истражувачите, научниците и пошироката јавност. Дополнително, опремата поставува преседан за пофалба за другите библиотеки и архиви низ целата земја.”

За проектот

Проектот EU4Culture е финансиран од Европската унија (EU) и го спроведува Канцеларијата на Обединетите нации за проектни услуги (UNOPS) во тесно партнерство со Министерството за култура на Албанија. Фокусот на проектот е на реновирање и ревитализација на главните објекти на културно наследство оштетени од земјотресот и претставува една од најголемите програми за културно наследство финансирани од Европската Унија со вкупен буџет од 40 милиони евра.

Памела Лама, Регионален менаџер на UNOPS за Албанија, ја пренесе својата благодарност до Европската делегација во Албанија за изборот на UNOPS како доверлив партнер во спроведувањето на овој проект и го пофали Министерството за култура за нивната продуктивна соработка. Таа изјави: „Оваа опрема ги гарантира највисоките стандарди во зачувувањето и реставрацијата на книгите, ќе ја подобри ефикасноста прекуовозможување третман на поголем обем на книги во пократок временски рок и ќе го прошири пристапот до збирките за истражувачите, научниците и пошироката јавност. Дополнително, опремата поставува преседан за пофалба за другите библиотеки и архиви низ целата земја “,нагласи г-ѓа Лама.

Инспиративна приказна за триумф над предизвиците

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Анес Кујовиќ: Револуционерна промена како прв волонтер на ОН со даунов синдром

Животното патување на Анес Кујовиќ, 21-годишник од Сараево, Босна и Херцеговина, се разликува од она на неговите врсници. Од раните години, тој се пробива низ свет кој често тешко ги разбира неговите уникатни способности. Анес е роден со Даунов синдром, состојба која значително го обликуваше неговото воспитување и животните искуства, влијаејќи на неговото образование, адолесценција и неговото прифаќање во општеството. Сепак, секој предизвик со кој се соочил станал отскочна даска кон неговиот успех. Со непоколеблива решителност и цврста поддршка од семејството и пријателите, тој се бореше за своето легитимно место во заедницата.

Анес денес е на функција во Секторот за образование, култура и спорт при општина Центар, Сараево. Како волонтер на ОН, тој има административни одговорности – достигнување кое е историска пресвртница, бидејќи тој е првиот волонтер на ОН со Даунов синдром.

“Имам прекрасни колеги. Ние вредно ги извршуваме нашите задачи, но истовремено споделуваме и веселимоменти и смеа. Моите обврски вклучуваат внесување податоци во табели, дистрибуција на документи до различни оддели за потпис, присуство на состаноци со градоначалникот, пречекување гости и повремено,учествувам на седниците на Советот на општината.”

Анес ја држи титулата на прво лице во светот со Даунов синдром што ја презема улогата на волонтер на Обединетите Нации преку Регионалната програма за локална демократија на Западен Балкан 2 (ReLOaD2). Оваа уникатна можност му овозможи драгоцено работно искуство. „Имам прекрасни колеги. Ние вредно ги извршуваме нашите задачи, но истовремено споделуваме и весели моменти и смеа. Моите обврски вклучуваат внесување податоци во табели, дистрибуција на документи до различни оддели за потпис, присуство на состаноци со градоначалникот, пречекување гости и повремено, учествувам на седниците на Советот на општината“, елаборира Кујовиќ. Тој го изразува своето задоволство од знаењето стекнато за време на неговиот мандат во општина Центар, Сараево. Меѓутоа, како и неговите колеги, тој наидува на одредени задачи за кои можеби ќе му треба малку повеќе време за да ги заврши. „Пишувањето извештаи може да биде мал предизвик за мене, но оптимист сум дека ќе го совладам во догледно време“, додава тој.

Анес го започна своето инаугуративно стажирање како дел од Регионалната програма за локална демократија во Западен Балкан 2 (ReLOaD2), проект финансиран од Европската Унија и реализиран од Програмата за развој на Обединетите нации (UNDP). Со главна цел да се поттикне различноста и инклузивноста во сите сегменти на општеството, ReLOaD2 ги прошири можностите за стажирање за младите кои живеат во оваа општина и 12 други партнерски локални самоуправи, без оглед на нивните способности или попречености.  (ReLOaD2).

 

Покрај искуството со стажирање, Анес имаше шанса да ги подобри своите вештини преку низа образовни иницијативи понудени од проектот ReLOaD2. Покрај тоа, тој доби драгоцено водство од Фарис Бечиќ, колега млад ентузијаст ангажиран во ReLOaD2. Фарис ја презема улогата на ментор, следејќи го напредокот и работната етика на Анес. Заедно, тие ги вршат административните должности, како што се управување со случаи, скенирање и печатење документи, архивирање, одржување состаноци со различни засегнати страни и граѓански организации и евидентирање на дојдовни проекти преку јавни повици, меѓу другите одговорности.

Бечиќ ја нагласува важната улога на менторската поддршка во рамките на програмата ReLOaD2, особено за време на транзицијата кон вработување на лица со попреченост. Според него, менторскиот процес служи како средство за внимателно набљудување на патот на поединецот во сферите на работата, развојот на вештините и севкупниот професионален раст. Исто така, тука е опфатена и проценката на нивната работна етика и пристап кон справување и со едноставни и сложени задачи. Во текот на неговата соработка со Анес, Бечиќ го истакнува негувањето на извонреден однос обележан со чувствителност и разбирање.

“Стажирањето му донесе огромни промени на Анес. Неговата самодоверба е зголемена, разви критичко размислување и е многу поодговорен кон работата отколку што беше кон училишните задачи. Среќен е затоа што навистина гради пријателски односи со колегите, кои се центарот на неговите секојдневни приказни.”

За проектот

Регионалната програма за локална демократија во Западен Балкан 2 (ReLOaD2) е продолжение на иницијативите поддржани од ЕУ – Проект за зајакнување на локалната демократија (LOD, 2009-2016) и последователно проширената Регионална програма за локална демократија на Западен Балкан (ReLOaD, 2017-2020). Како и претходните, овој проект е финансиран од Европската Унија (ЕУ) и имплементиран од Програмата за развој на Обединетите нации (UNDP). ReLOaD2 се спроведува во Западен Балкан, поточно во  Албанија, Босна и Херцеговина (БиХ), Косово*, Северна Македонија, Црна Гора и Србија.

Анес редовно добива надомест за својата волонтерска работа, кој со љубов го нарекува „плата“. Тој има јасни намери со оваа заработка, бидејќи има намера да ги искористи за да ги покрие трошоците за возачки испит и на крајот да купи и автомобил. „ Стажирањето му донесе огромни промени на Анес “, вели мајката на Анес, Севдија. „Неговата самодоверба е зголемена, разви критичко размислување и е многу поодговорен кон работата отколку што беше кон училишните задачи. Среќен е затоа што навистина гради пријателски односи со колегите, кои се центарот на неговите секојдневни приказни. “

Општина Центар, Сараево се стреми да постави пример за другите институции преку активно развивање на програми насочени кон зајакнување на младите лица со попреченост. До денес, ReLOaD2 има овозможеностажирање за 22 млади луѓе низ Босна и Херцеговина, меѓу кои четири лица со попреченост.

Успешни мали и средни претпријатија во Косово ја користат моќта на сонцето за енергија

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Поддршката од ЕУ им помага на косовските мали и средни претпријатија да ја искористат сончевата енергија и да се движат кон интеграцијата во ЕУ.

Сонцето е главниот извор на енергија на планетата Земја, а се проценува дека Косово годишно има 240 денови сончева светлина. Искористувајќи го овој огромен потенцијал и преоѓајќи кон чисти извори на енергија, малите и средни претпријатија (SMEs) во Косово започнаа со инвестиции во обновливите извори на енергија, потпомогнати од Европската унија (EU), при тоа искористувајќи ги придружните бенефити. Дополнително, овие инвестиции во обновливи извори на енергија не само што им помагаат на компаниите, туку и го поплочуваат патот на Косово кон членство во ЕУ, што нуди бројни можности, особено за малите и средните претпријатија. Сепак, патувањето кон усвојување на acquis communautaire бара значителни регулаторни промени, наметнувајќи значителен финансиски товар на претпријатијата кои се стремат да ги исполнат овие нови стандарди.

“Инсталиравме соларни панели со моќност од 112 kWp, кои значително ги намалија нашите енергетски трошоци. Претходно плаќавме приближно 1200 евра месечно за сметка за струја. Сега, нашиот месечен трошок е приближно 200 евра. Ова значи приближно 80% намалување на нашите трошоци за енергија.”

Форма ШПК, средно претпријатие основано во 2013 година во селото Брешалц во општина Гњилане, направи значителен напредок во својот сектор преку непоколеблива посветеност и напорна работа. Бесим Реџи, менаџер во Форма Ш.п.к., ја истакнува нивната примарна цел да се прошират, како на локални, така и на меѓународни пазари, привлекувајќи нови клиенти. Тој ги нагласува клучните фактори кои придонесуваат за нивниот успех, вклучувајќи ја посветената работна сила и посветеноста на континуирани иновации во производите и услугите.

Компанијата моментално вработува 70 лица, што е значително зголемување од нејзиниот првичен персонал од 10-15 вработени. Нивното основно производство вклучува производство на пластични компоненти кои првенствено се користат во транспортните услуги, особено за железнички и трамвајски услуги, а Германија е нивната главна извозна дестинација.

Во обид да ги намали трошоците за енергија и да придонесе за зачувување на животната средина, Форма ШПК инвестираше во соларни панели преку заем овоможен од Програмата за поддршка на конкурентноста на малите и средни претпријатија во Косово на EBRD. Како дел од оваа иницијатива, Форма ШПК, исто така, доби бесценети бесплатни технички насоки од меѓународен тим на консултанти и повратен грант финансиран од ЕУ. Бесим Реџи, менаџерот на компанијата, ги поздравува извонредните резултати кои произлегуваат од оваа инвестиција. „Инсталиравме соларни панели со моќност од 112 kWp, кои значително ги намалија нашите енергетски трошоци. Претходно плаќавме приближно 1200 евра месечно за сметка за струја. Сега, нашиот месечен трошок е приближно 200 евра. Ова значи приближно 80% намалување на нашите трошоци за енергија, гордо изјавува Реџи.

“Единствено жалам што порано не бев свесен за огромните предности на обновливите извори на енергија. Иако сегашните соларни панели соодветно ги задоволуваат моите потреби за енергија, доколку е можно, би поставил дополнителни 100 панели. Прифаќањето на еколошки практики не само што ги намалува вашите енергетски трошоци, туку обезбедува и лично чувство на задоволство, знаејќи дека придонесувате позитивно за нашата планета.”

За проектот

Програмата за поддршка на конкурентноста на малите и средни претпријатија во Косово беше развиена специјално за да им помогне на малите и средни претпријатија во приватна сопственост да ги исполнат новите регулативи и да ги разберат барањата за подобрување во областа на заштитата на животната средина, здравјето и безбедноста при работа и квалитетот и безбедноста на производите. Кредитната линија обезбедена од EBRD преку локалните Партнерски банки заедно со грант од 15% и бесплатна техничка помош финансирана од Европската Унија, им помага на малите и средни претпријатија да ги идентификуваат нивните инвестициски барања за надградба кон усогласување со Приоритетните директиви на ЕУ. Бесплатните технички совети, обезбедени од меѓународен тим експерти, им помагаат на малите и средни претпријатија во Косово да го најдат најдоброто решение за да ги исполнат директивите на ЕУ, да станат конкурентни во нивната трговија со ЕУ партнерите и да ја зголемат својата профитабилност дома преку поквалитетни производи и услуги.

Идниот патоказ на компанијата опфаќа заложба за проширување на извозот преку навлегување на дополнителни странски пазари, негување цврсти односи со клиентите, добавувачите и различните партнери и дополнително унапредување на вештините на нивната работна сила. Бесим, исто така, се залага колегите бизниси во Косово да ги прифатат чистите извори на енергија. „Единствено жалам што порано не бев свесен за огромните предности на обновливите извори на енергија. Иако сегашните соларни панели соодветно ги задоволуваат моите потреби за енергија, доколку е можно, би поставил дополнителни 100 панели. Прифаќањето на еколошки практики не само што ги намалува вашите енергетски трошоци, туку обезбедува и лично чувство на задоволство, знаејќи дека придонесувате позитивно за нашата планета“, категорично заклучува Реџи.

Поттикнување на младите режисери: Влијанието на Сараевскиот филмски фестивал

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Улогата на филмскиот фестивал во Сараево во промовирањето на младите таленти.

Кон крајот на четиригодишната опсада на Сараево во 1995 година, Obala Art Centar презеде иницијатива да го основа Сараевскиот филмски фестивал, со цел да помогне во обновата на граѓанското општество и да го зачува космополитскиот дух на градот. Денес, по речиси три децении, Сараевскиот филмски фестивал се наметна како истакнат филмски фестивал во регионот, што се здоби го признанието и од професионалците од филмската индустрија и од разновидна публика. Секој август, фестивалот собира претставници од филмската индустрија, режисери, медиумски професионалци и голема публика филмски ентузијасти од Босна и Херцеговина и пошироко. Познат по својата исклучителна програма, робусниот индустриски сегмент и платформата за учење и вмрежување на младите режисери, фестивалот стана истакнат настан на филмскиот календар.

Покрај тоа, фестивалот игра важна улога во поттикнувањето на личниот и професионален раст на младите индивидуи преку можности за волонтерска вклученост, можности за вработување и посветени програми како што е Talents Sarajevo. Овие иницијативи нудат можности за младите луѓе да ги развијат своите вештини и да ги унапредат своите кариери во филмската индустрија.

“Верувам дека Сараевскиот филмски фестивал е, пред сè, место каде што можете да запознаете професионалци од целиот свет. Имате можност да им пријдете, да им поставувате прашања и честопати имате можност да пиете кафе со нив и да научите од нив.”

Тарик Бицо, 25-годишник неодамна дипломиран на Академијата за перформинг уметности во Сараево, Босна и Херцеговина, е активно вклучен во фестивалот веќе неколку години. Неговото патешествие започна за време на неговата прва година на студии кога се приклучи на фестивалот, на крај работејќи како асистент на програмски координатор три години, во програмата за конкуренција на документарни филмови. Од минатата година, Тарик ја презеде улогата на продуцент, креатор и режисер, соработувајќи со своите колеги за производство на различни фестивалски содржини.

За Тарик, Сараевскиот филмски фестивал има огромна вредност како платформа за поврзување со професионалци од целиот свет. Обезбедува непроценлива можност да се дружите со нив, да поставувате прашања, па дури и да пиете кафе заедно додека учите од нивните искуства. „Верувам дека Сараевскиот филмски фестивал е, пред сè, место каде што можете да запознаете професионалци од целиот свет. Имате можност да им пристапите, да им поставувате прашања и честопати имате шанса да испиете кафе со нив и учите од нив“, изразува Тарик.

Иако фестивалот е несомнено место за забава и средби со успешни режисери, Тарик ја нагласува предизвикувачката природа на вклучената работа. Тој го гледа фестивалот како единствена средина за тестирање и развивање вештини, бидејќи ги става поединците во ситуации каде што мора да се прилагодат и да го искористат својот целосен потенцијал. Тарик го препознава фестивалот како идеален амбиент за личен и професионален раст.

“Со нетрпение чекам да почне фестивалот. Тоа значи многу работа, но секоја година носи нова радост”

За програмата

Creative Europe е програма на ЕУ за поддршка на културните и креативните сектори. Новата Creative Europe 2021-2027 година, со буџет од 2,44 милијарди евра, ќе инвестира во напори што ја зајакнуваат културната различност и одговараат на потребите и предизвиците на културниот и креативниот сектор. Новините на програмата ќе придонесат за закрепнување на овие сектори, засилувајќи ги нивните напори да станат подигитални, позелени, поотпорни и поинклузивни.

Пред две години Тарик го заврши својот дипломски филм, чија премиера беше на Сараевскиот филмски фестивал. Ова служи како уште еден доказ за тоа како фестивалот служи како важна платформа за младите режисери да ја покажат својата работа. Во моментов, Тарик е ангажиран во својот прв долгометражен филмски проект, со цел да го финализира во следните три години. Додека вредно работи на својот филм, тој со нетрпение го очекува претстојното издание на Сараевскиот филмски фестивал. „Со нетрпение чекам дапочне фестивалот. Тоа значи многу работа, но секоја година носи нова радост“, вели Тарик.

Во текот на изминатите децении, Сараевскиот филмски фестивал доби значителна поддршка од Европската Унија, пред се преку програмата Creative Europe. Оваа поддршка одигра клучна улога во растот и успехот на фестивалот.

Од мала фарма до живинарска корпорација

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

IPARD Програмата финансирана од ЕУ го поддржува растот на црногорска живинарска компанија.

Во своите дваесетти години, Радован Јововиќ дипломирал на Правниот факултет во Белград со намера да стане адвокат и да работи во државна компанија. Сепак, сè се променило за време на патување низ Европа,кога налетал на фарма за кокошки што многу го заинтересирала. Заинтригиран, тој застанал да разговара со сопственикот на фармата, несвесен дека оваа средба длабоко ќе влијае на неговиот живот. „Додека разговарав со сопственикот на фармата за кокошки, почнав да сфаќам дека ова може да биде интересен бизнис потфат за истражување“, се присетува Радован.

” Како семеен бизнис, успеавме да заработиме пристоен приход, особено имајќи ги предвид економските услови во 90-тите”

По враќањето во Црна Гора, Радован ја продолжил својата кариера како адвокат во владина институција. Сепак, неговата фасцинација со основањето фарма за кокошки сè уште тлееше. Со поддршка од неговите родители, тој одлучил да ризикува и основал мала фарма со околу 70 кокошки несилки. На негово задоволство, потфатот се покажа како профитабилен. Цената на добиточната храна за кокошки беше разумна, а пазарните цени за јајцата беа поволни. „Како семеен бизнис, успеавме да заработиме пристоенприход, особено имајќи ги предвид економските услови во 90-тите“, споделува Радован.

Конфликтите и војните што се случија во поранешна Југославија имаа штетно влијание врз бизнисот; но, компанијата опстојуваше и покрај предизвиците. Радован објаснува дека економските санкции наметнати на Југославија и нестабилните пазарни услови екстремно им го отежнале работењето. Сепак, околу 2004 година, ситуацијата почна да се нормализира, а пазарот постепено се стабилизира. Токму во тоа време Радован отиде на уште една посета на Европа, овој пат со цел да набави опрема и технологија што ќе им овозможи да гопрошират својот бизнис за да сместат над 10.000 кокошки несилки.

Во 2007 година тие успешно се здобија со најсовремена компјутерска технолошка опрема од Европа. Истовремено, тие го проширија физичкиот простор на фармата и изградија нов, модерен објект со значително поголем капацитет од над 15.000 кокошки несилки. „Инвестицијата означи пресвртница во историјата на нашата компанија, трансформирајќи ја од мало семејно претпријатие во корпорација“, тврди Радован.

“Како еден од пионерите што аплицираше за IPARD програмата во Црна Гора, можам со сигурност да кажам дека поддршката што ја добивме беше пресвртница и катализатор, не само за нашата компанија, туку и за многу други компании во нашата земја.”

За програмата

Дел од Инструментот за претпристапна помош (IPA) дизајниран да ги поддржи реформите во земјите во процес на пристапување кон ЕУ, Инструментот за претпристапна помош за рурален развој (IPARD) се фокусира на земјоделско-прехранбените сектори и руралните области на тие земји. Преку оваа алатка, ЕУ им обезбедува на корисниците финансиска и техничка помош за да ги направат земјоделскиот сектор и руралните области поодржливи, при тоа усогласувајќи ги со заедничката земјоделска политика на ЕУ.

Радован објаснува дека во последниве години се соочиле со дополнителни предизвици, вклучително и пазарни проблеми како резултат на COVID-19 пандемијата и недостиг на добиточна храна и суровини за кокошки поради агресијата на Русија врз Украина. „Сепак, успешно се справивме со овие предизвици, што дополнително ја потврдува одржливоста и стабилноста на нашата компанија“, уверува Радован.

Како одржливо и стабилно претпријатие, Алкосет, исто така, успеа да ја искористи поддршката од ЕУ преку IPARD програмата за Црна Гора. Компанијата имаше голема корист од помошта за изградба, реконструкција и набавка на опрема, вклучувајќи агрегат, термотехника, опрема за одгледување кокошки во кафези, опрема за кокошки несилки и за изградба на нов објект. „Како еден од пионерите што аплицираше за IPARD програмата во Црна Гора, можам со сигурност да кажам дека поддршката што ја добивме беше пресвртница и катализатор, не само за нашата компанија, туку и за многу други компании во нашата земја“, додава Радован