Skip to main content

Area of Cooperation: Economy

Бизнис во ранец

Објавено . Објавено во Приказни.

Финансирањето на ЕУ ѝ помогна на жена претприемач од Босна и Херцеговина при нејзиното патување да изгради бизнис кој ги поддржува патувањата на другите.

Азра Хоџиќ од Босна и Херцеговина отсекогаш била ентузијастички патник. До почетокот на пандемијата на КОВИД-19, таа патувала за бизнис и за задоволство и посетила многу места. Патувањето ѝ носи радост, а патувањето во Берлин пред неколку години стана и неочекувана почетна точка за нов деловен потфат.

Азра барала ранец кој би можела да го користи на ова патување, но и кога ќе се врати дома. Таа не можела да најде ништо што би ѝ одговарало на нејзините специфични потреби, па штом се вратила во Сараево дизајнирала нешто што ќе ѝ служи за нејзината цел и го сошила заедно со нејзиниот татко.

„Сите ми даваа комплименти за ранецот и ме прашуваа од каде ми е. Кога им кажав дека го направив сама, една пријателка ме праша дали можам да ѝ направам и нејзе.“

Овој прв ранец што Азра го дизајнирала и сошила со нејзиниот татко имал едноставен дизајн, но тоа било токму она што ѝ требало. Веднаш го забележале нејзините колеги од компанијата во која работела. „Сите ми даваа комплименти за ранецот и ме прашуваа од каде ми е. Кога им кажав дека го направив сама, една пријателка ме праша дали можам да ѝ направам и нејзе“, вели Азра.

По оваа прва нарачка, следеле други нарачки, додека Азра не сфатила дека ова може да се претвори во добар бизнис. Таа отворила страница на социјалните медиуми, каде што рекламира модели со голем асортиман на дизајни. Исто така, дошла до многу креативна идеја како да го нарече својот бизнис. Ranac на босански значи „ранец“, а St значи „светец“. Тоа била причината за името на компанијата на Азра ST RANAC, но Азра исто така увидела дека кога ќе се поврзат двата збора, се добива друго значење. Stranacна босански значи „странец“.

Бизнисот одел добро две години, со тоа што Азра дизајнирала, а татко ѝ шиел. Но, со постојано зголемување на нарачките, Азра морала да најде решение за да може дополнително да се прошири. Таа немала соодветна обука за управување со бизнис, опрема и поддршка за маркетинг и рекламирање.

„Претходно не можев да купам сериозна количина суровини бидејќи зависев од готовинскиот тек. Со поддршка од ЕУ, преминав на следното ниво. Сега можам да одговорам на поголемо побарување од клиентите и подготвена сум да станам голема компанија.“

За EU4Business

EU4Business има за цел да го стимулира развојот на претприемништвото, извозно ориентираните сектори, туризмот и земјоделството во Босна и Херцеговина. Програмата е заеднички финансирана од Европската Унија (15 милиони евра од претпристапните фондови) и германската влада (1,1 милион евра). Проектот го спроведуваат GIZ (Германската корпорација за меѓународна соработка), Меѓународната организација на трудот и Програмата за развој на Обединетите нации и ќе заврши во март 2022 година.

Еден пријател ѝ кажал за програмата EU4Business која ги поддржува младите компании и надежните претприемачи во управување и раст на бизнисот. Азра се пријавила и ја добила потребната обука за управување со бизнис, која траела повеќе од два месеци. Добила и нова индустриска машина за шиење, која му овозможува на нејзиниот татко да произведува повеќе за пократок временски период, а финансиска поддршка за однапред да купува суровина на големо.

„Претходно не можев да купам сериозна количина суровини бидејќи зависев од готовинскиот тек. Со поддршка од ЕУ, преминав на следното ниво. Сега можам да одговорам на поголемо побарување од клиентите и подготвена сум да станам голема компанија“, вели Азра.

Додека светот наоѓа нови начини за патување во реалноста со КОВИД-19, Азра очекува понатамошен раст на нејзиниот бизнис. Таа планира да го зголеми својот асортиман на производи и во блиска иднина да понуди вработување за други луѓе во нејзината компанија. Секако Азра имаше предизвици, но со својата страст и напорна работа – и мала помош од ЕУ – успеа да ги надмине сите.

Сеење на семето на успехот

Објавено . Објавено во Приказни.

Назад кон своите корени: млад емигрант се враќа во Албанија и станува успешен претприемач со поддршка од ЕУ. Микел Хоџа ја напуштил Албанија за да работи во градежништво во Грција. Тој вели дека морал да се пресели во Грција поради тешките економски услови и немањето работа и професионални перспективи во неговата татковина. Таму работел неколку години во градежниот сектор, каде што работата била тешка и животот не му бил полесен. Поради оваа причина, пред десет години тој решил да се врати на своите корени во Фиер и да си ја проба среќата дома. Тој ги здружил силите со другите членови на семејството за да започне нов бизнис, но никогаш не помислил дека ќе стане толку успешен како што е сега. Веднаш по враќањето од Грција изградил мала оранжерија. Идејата била да одгледува зеленчук во мал обем, да дистрибуира до околните пазари и да заработува за живот за себе и за своето семејство. Во тоа време тој бил пионер во својот регион за овој вид земјоделски бизнис бидејќи ниту еден друг селанец од неговиот град или околината немал оранжерија. Тој, исто така, се сеќава дека почетокот бил многу тежок бидејќи немал значителна сума пари за инвестирање и немал поддршка од владата или која било друга институција. Но, на крајот, напорната работа и неговиот иновативен пристап се исплатеа и тој влезе во различен тип на земјоделски бизнис кој постојано растеше и го претвори во важен претприемач во областа.

„Видов одлична можност во семињата и решив да ја проширам оранжеријата за да можам да произведувам семиња за продажба на други земјоделци.“

Што ќе посееш, тоа ќе си жнееш Еден од најважните предуслови за земјоделството се семиња и садници со висок квалитет и поволна цена. Бидејќи Микел немал пари да увезе семе, почнал да одгледува свое за потребите на својата мала оранжерија. Со вежбање, тој станал добар во тоа и почнале да доаѓаат селани од околината кои веќе направиле свои оранжерии и почнале да му нарачуваат садници. „Видов одлична можност во садниците и решив да ја проширам оранжеријата за да можам да произведувам семиња за продажба на други земјоделци“, вели Микел. Со текот на годините, Микел стана еден од водечките претприемачи кои продаваат семиња во неговата област. Во моментов тој произведува и продава над 12 милиони садници годишно. Дополнително, тој веќе има извезено садници од лубеница во Црна Гора, а минатата година почна да извезува мали количини садници во Италија и Бугарија. Бизнисот постојано растел, но на Микел му била потребна поддршка за да го однесе на следното ниво. Тој слушнал за програмата Инструмент за претпристапна помош за рурален развој (IPARD) финансирана од ЕУ и, бидејќи совршено одговарал во однос на подобноста, решил да аплицира.

„Поддршката од ЕУ беше точка од која што можев да направам голем скок од земјоделец до вистински претприемач во бизнисот со семиња.”

За програмата Дел од Инструментот за претпристапна помош (IPA) дизајниран да ги поддржи земјите на патот кон членство во ЕУ, Инструментот за претпристапна помош за рурален развој (IPARD) се фокусира на земјоделско-прехранбените сектори на тие земји и руралните области. Преку оваа алатка, ЕУ им обезбедува на корисниците финансиска и техничка помош за да ги направат нивниот земјоделски сектор и руралните области поодржливи, усогласувајќи ги со Општата земјоделска политика на ЕУ. Скок во претприемништвото Со поддршка од IPARD, Микел изгради уште една модерна оранжерија од 4.830 m2 опремена со потребната технологија и системи кои овозможуваат годишно садење и одгледување на садници. „Поддршката од ЕУ беше точка од која што можев да направам голем скок од земјоделец до вистински претприемач во бизнисот со семиња“, вели Микел. Поддршката од IPARD покривaла 65 отсто од инвестицијата, а за останатото морал да земе кредит од банка. Микел и претходно се обидел да добие заем од банка за да го прошири својот бизнис, но не бил успешен. Тој објаснува дека кога му била дадена поддршката од IPARD, тогаш банките биле подготвени да го поддржат преостанатиот дел. Микел моментално има 25 работници, а во иднина планира да ја зголеми работната сила. Има купено и ново земјиште бидејќи нарачките за садници постојано се зголемуваат. „Земјоделството е многу добар бизнис сè додека сте посветени да работите напорно и да го одржувате квалитетот на вашите производи конзистентен“, вели тој.

Локалните вкусови ги пречекуваат глобалните клиенти

Објавено . Објавено во Приказни.

Проект финансиран од ЕУ ги поддржува Албанија и Црна Гора во промовирањето на локалната кујна на меѓународно ниво. Ивана Бабовиќ живее во живописното село Коњухе кај Андријевица во северна Црна Гора. Селото е далеку од брегот и други места по кои Црна Гора е позната меѓу посетителите. Земјоделството бил главен извор на приход за Ивана, нејзините четири деца и нејзиниот сопруг до пред пет години, кога претставниците на Регионалната агенција за развој за Бјеласица, Комови и Проклетије го посетија нивното село. Тие дојдоа да разговараат за можното вклучување на селаните во бизнис преку проект финансиран од ЕУ. Ивана вели дека ова било шок за неа и за нејзините пријатели од селото бидејќи нивното село ретко било посетувано, а уште помалку од луѓе кои ги канеле да станат бизнисмени. Покрај природните убавини и традиционалната архитектура, областа на Ивана има богата традиционална кујна. Ова е резултат на изобилството на органско овошје и зеленчук кои инспирирале различни традиционални рецепти, кои биле многу малку познати меѓу посетителите до почетокот на овој проект. Деликатесите вклучуваат каша приготвена од пченка, мелена на традиционален начин во селската мелница, пити направени со киселец и домашно сирење, јадења со органско месо и домашна ракија.

„Кога започнавме со првата обука, не бевме многу оптимисти за исходот, а другите луѓе од селото беа скептични и до одреден степен нѐ исмејуваа, велејќи „одиш на училиште“. Но, кога дојде првиот посетител, работите се променија.“

Патување од село до меѓународни клиенти  Ивана беше една од првите жени што се согласи да стане дел од проектот. Таа беше навикната да готви за своето семејство и да ги угостува семејството и пријателите, но готвењето и пречекувањето странци во замена за финансиска компензација беше сосема нова игра за неа. „До тогаш бев домаќинка. Немав идеја за бизнис, а одлуката да се впуштам во претприемништво не беше лесна“, вели таа. Сепак, проектот обезбеди целосна поддршка за вештини поврзани со професионалното домаќинство, како што се однесување со посетителите, презентација на храна и нудење активности за туристите. „Верувајте ми, кога почнавме со првата обука, не бевме многу оптимисти за исходот, а другите луѓе од селото беа скептични и до одреден степен не исмејуваа, велејќи „одиш на училиште“. Но, кога дојде првиот посетител, работите се сменија“, вели Ивана. Нејзиниот прв посетител била млада жена од Белгија која останала три дена, живеејќи и готвејќи со семејството. Пет години подоцна, Ивана и нејзиното семејство редовно угостуваат посетители од целиот свет, а туризмот стана главен приход за нејзиното семејство. Една од нејзините ќерки сега дури студира туризам и размислува за дополнително зголемување на бизнисот. Проектот за прекугранична соработка (ПС) финансиран од ЕУ за локалната кујна како туристичка понуда на прекуграничниот регион има две главни компоненти. Ивана и нејзиното семејство имаа корист од компонентата за гастрономски маршрути, која вклучуваше поддршка за селските семејства и поврзување на селата во Албанија и Црна Гора меѓусебно за да понудат интегриран концепт на туризам базиран на маршрути, фокусиран на гастрономијата. Подеднакво важна компонента на проектот беше вклучувањето на традиционалните локални рецепти во туристичката понуда преку истражување и зачувување на регионалните јадења и користење на овие јадења во локални ресторани и гастрономски маршрути, вклучително и развој на места за дегустација во руралните домови. Целта беше да се оживеат некои од заборавените јадења и да се обучат локалните готвачи да ги подготвуваат, за овие јадења да го најдат своето место во менијата на локалните хотели и ресторани.

„Многу сме горди на успехот на нашата книга за готвење бидејќи ова е успех не само за нашиот проект туку и за земјите вклучени во овој проект.”

За проектот Проектот „Локалната кујна како понуда за туризам во прекуграничниот регион“ финансиран од ЕУ започна во 2018 година и заврши во 2020 година. Целта на проектот беше да се зајакне конкурентноста на туристичкиот сектор со вклучување на локалната гастрономија во севкупната туристичка понуда на прекуграничната област. Проектот го реализираа АРР Бјеласица, Комови и Проклетије и Националната туристичка организација од Црна Гора во соработка со Еко-партнери за одржлив развој и општина Пуке од Албанија. Јелена објаснува дека храната е слична од двете страни на границата, но има карактеристични вкусови и карактеристики. Овој важен прекуграничен елемент го збогати проектот и туристичката понуда на регионот. Книгата за готвење произведена од проектот го освои второто место во светот во категоријата најдобро од најдобрите во кулинарски публикации и првото место во категоријата туризам со храна на натпреварот за Светскиот ден на одржлива гастрономија. Од јуни до септември книгата е изложена во музејот Алфред Нобел во Шведска. „Ние сме многу горди на успехот на нашата книга за готвење бидејќи ова е успех не само за нашиот проект, туку и за земјите вклучени во овој проект за прекугранична соработка“, вели Јелена Кривчевиќ, проектен менаџер.

Претприемач инспириран од бебиња од Босна и Херцеговина

Објавено . Објавено во Приказни.

Проект финансиран од ЕУ поддржува мајка претприемач на нејзиното патување да изгради иновативен бизнис. Мирна Перендија е мајка на три деца од Сараево, Босна и Херцеговина. Таа долго време работеше на низа работни места, од банкарство до продажна трговија. Пред 13 години таа стана мајка за прв пат, а нејзиното првороденче не само што ѝ донесе радост и среќа, туку и го отвори патот за иновативен деловен потфат. Тринаесет години подоцна, таа е сопственик на мала компанија која напредува, со поддршка од ЕУ. Освен што го покрива локалниот пазар, таа планира да го претстави својот производ и на пазарот на ЕУ. Мирна се сеќава дека во времето кога таа станала родител немало достапни ергономски носачи за бебиња во Босна и Херцеговина. Таа набавила ваков носач за своето дете со помош на пријатели кои живееле во странство. За нејзиното второ дете таа одлучила да сошие сама носач за бебиња и тогаш почнала да мисли дека носачите за бебиња можат да бидат добра бизнис идеја. Тоа би им го решило проблемот на многу други родители, кои, исто како Мирна, морале да ги увезуваат или набавуваат од странство со помош на пријатели и роднини.

„Одлучив дека оттогаш нема да работам за други луѓе, туку наместо тоа ќе работам на развивање на сопствен бизнис.“

Од хонорарен бизнис до бизнис со полно работно време На почетокот, Мирна сама произведувала носачи за бебиња за пријатели, роднини и колеги како хонорарна работа дома. Меѓутоа, како што минувало времето, барањата продолжиле да растат, а во 2015 година таа донела одлука оваа хонорарна работа да ја претвори во поголемо деловно претпријатие. „Одлучив дека оттогаш нема да работам за други луѓе, туку ќе работам на развивање на сопствен бизнис“, вели таа. Таа постојано ги подобрувала своите производи со модифицирање, прилагодување и рафинирање на дизајнот и функционалноста на нејзините носачи за бебиња. Како што се зголемувала побарувачката, таа ангажирала дополнителни хонорарни соработници, кои ѝ помагале во производството. Меѓутоа, во одреден момент требало да направи поголем скок. Ѝ недостасувале информации за управување со бизнис и вештини за понатамошно проширување на нејзиниот бизнис, а исто така ѝ биле потребни машини. Тогаш слушнала за проектот EU4Business финансиран од ЕУ. „Ја видов можноста објавена на Facebook и си помислив – тоа ми треба – и решив да се пријавам“, вели Мирна.

„Цврсто верувам во претприемништво на жените и мислам дека жените претприемачи можат да направат чуда со мала поддршка. Затоа се надевам дека ќе вработам уште најмалку три самохрани мајки во нашата компанија, бидејќи и јас некогаш бев самохрана мајка.“

За проектот EU4Business има за цел да го стимулира развојот на претприемништвото, извозно ориентираните сектори, туризмот и земјоделството во Босна и Херцеговина. Вкупниот буџет на EU4Business изнесува 16 милиони евра, кои се заеднички финансирани од Европската Унија (15 милиони евра) и германската влада (1,1 милион евра). Проектот заедно го спроведуваат GIZ (Германската корпорација за меѓународна соработка), Меѓународната организација на трудот и Програмата за развој на Обединетите нации и ќе заврши до март 2022 година. Со поддршка од проектот EU4Business, Мирна доби обука за вештини за управување со бизнис и финансиска поддршка од 5.000 евра, со која купи подобра машина. Со оваа инвестиција, таа успеа да го зголеми квалитетот и квантитетот на производството и сега ги има потребните меѓународни сертификати за производи за извоз во земјите членки на ЕУ. Сега планира дополнително да го прошири својот бизнис и дополнително да го зголеми бројот на работници и соработници. „Цврсто верувам во претприемништво на жените и мислам дека жените претприемачи можат да направат чуда со мала поддршка. Затоа се надевам дека ќе вработам уште најмалку три самохрани мајки во нашата компанија, бидејќи и јас некогаш бев самохрана мајка “, вели Мирна.

Гладијаторите се враќаат во театарот во Стоби

Објавено . Објавено во Приказни.

Финансирање од ЕУ ѝ овозможи на невладина организација од Северна Македонија да развие алатка за виртуелна реалност која ве враќа во времето на гладијаторските борби пред 1500 години. Стоби, во Северна Македонија, бил, некогаш, еден од најзначајните градови во Европа. Од околу 200-та година п.н.е., па скоро седум века подоцна, градот играл важна улога во Римското царство. Сместен во центарот на трговските патишта, Стоби прераснал во битен град, кој дури и ковал сопствени монети. За време на Римското царство, Стоби бил престолнина на римската провинција наречена Македонија Салутарис (Macedonia Salutaris), а неговите жители го уживале истиот статус како и жителите на Рим. Како и во сите други важни римски градови, гладијаторските борби биле задолжителен дел од урбаната култура. Денес, Стоби е важен археолошки локалитет со христијански базилики, бањи, театар, синагога и остатоци од патишта и големи куќи, па, дури и казино. Иако животот во градот, најверојатно, никогаш нема да се врати, гладијаторите се враќаат назад! Концептот на користење историски и културни локалитети како туристички дестинации е сè уште во почетна фаза на развој во Северна Македонија. Археолошките локалитети, честопати, имаат недостаток од добра визуелна презентација и информациски паноа; раскажувањето приказни ретко излегува од брошурите и постерите и има многу малку или скоро никакво ангажирање на публиката на лице место. Но, високо конкурентниот туристички пазар бара културните локалитети да развијат стратегии и соработка со креативни индустрии кои ќе им помогнат да се истакнат. Една од таквите опции е употребата на иновативни решенија како, на пример, алатка во форма на апликација за посета со виртуелна реалност која има за цел да го истражи и оживее културното наследство. Виртуелната реалност, како технологија, ѝ овозможува на публиката да се нурне во реалистична реконструкција на настаните и приказните кои најдобро претставуваат одреден локалитет на културно наследство.

„3Д околината   ја преставува внатрешноста на гладијаторската арена, а, исто така, проектира и воведна церемонија пред борбата, како и реалистична толпа, создавајќи им на посетителите чувство дека се дел од публиката.“

Виртуелно меѓу гладијатори Во соработка со Стоби Националниот институт, и со поддршка на финансирање од ЕУ, Центарот за општествени иновации – Блинк 42-21 (невладина организација), развил апликација за виртуелна реалност која ќе ги вклучи посетителите на Стоби во перформанс со гладијаторска борба во внатрешноста на стариот театар. Милан Танчески, менаџер на проектот, објаснува дека апликацијата со виртуелна реалност вклучува 3Д визуелизација и реконструкција на театарот. Сево ова ќе им овозможи на посетителите подлабоко и поцелосно разбирање на просторот, со непопречена глетка на структурите и главните споменици кои веќе не постојат. „3Д околината   ја преставува внатрешноста на гладијаторската арена, а, исто така, проектира и воведна церемонија пред борбата, како и реалистична толпа, создавајќи им на посетителите чувство дека се дел од публиката,“ вели Милан. Развојот на овој проект бил предизвикувачки. Градот е во руини, па, најпрво, требало да се развие сценарио и приказна како основа за 3Д моделите за ликовите и околната архитектура. Како дел од процесот, архитект развил план од стариот театар и го претворил во 3Д модел. Како завршен дел од активноста, проектот развил и 3Д модели во природна големина за гладијаторите и за околу 700 ликови во публиката. За време на целиот процес, постојано се консултирале со експерти и историски информации, па, оттука, целото искуство е навистина реалистично и засновано на факти.

„Во својот најсветол период, театарот поседувал 7000 седишта, а ние успеавме да создадеме и „оживееме“ 700 ликови, повеќето од нив динамични; кои навиваат или се исправени. Па, така, гледате до вас, пред вас или зад вас, ликови кои навиваат, стојат или седат.“

За проектот Проектот за Туристички развој и промоција, финансиран од ЕУ, а имплементиран од Регионалниот совет за соработка, поседува буџет од 5 милиони евра. Истиот работи на развој и меѓународна промоција на регионални културни и авантуристички понуди; зголемувајќи ја должината на туристички престои во регионот, како и бројот на туристи кои ги посетуваат шесте економии на Западен Балкан. „Блинк 42-21“ беше меѓу добитниците на грант во втората рунда грантови; секој во вредност од 54000 евра, доделени во октомври 2019. Регионалниот совет за соработка е сеопфатна, регионално поседувана и управувана рамка за соработка која промовира соработки, помирување, економски и општествен развој во регионот. Истата е финансиски поддржана од ЕУ.   Доколку го посетувате Стоби, денес може да побарате комплет за виртуелна реалност кој се состои од лаптоп и очила за виртуелна реалност. Со овие алатки, ќе ви биде доделено и одредено место во театарот. Во моментот кога ги ставате очилата и ја вклучувате опремата, патувате 1500 години назад во времето; опкружени сте со публика и можете да уживате во гладијаторска церемонија која се одвива на главната сцена во театарот. „Во својот најсветол период, театарот поседувал 7000 седишта, а ние успеавме да создадеме и „оживееме“ 700 ликови, повеќето од нив динамични; кои навиваат или се исправени. Па, така, гледате до вас, пред вас или зад вас, ликови кои навиваат, стојат или седат,“ вели Милан.  

Ширење на вкусот на Црногорската пршута преку границите

Објавено . Објавено во Приказни.

Црногорска компанија го зголемува својот извоз, приход и персонал со поддршка на ЕУ. Сувата шунка е специјалитетот на Његуши, село во близина на градот Цетиње во Црна Гора. Позната е по својот специфичен вкус и арома кои се резултат на мешавината од морски и планински воздух и чадено буково дрво кое се користи при процесот на сушење. Се работи за познат вкус за Црногорците и посетителите на државата, а, сега, црногорска компанија работи и на негово претставување ширум регионот на Западен Балкан, но и пошироко. „Медитеранеа“ е средно-голем црногорски бизнис во сопственост на сопружниците Марија и Иван Шпадијер. Компанијата ја започнале со мал размер; и тоа како дистрибутери на месни производи во 2006 година, но, постепено, го зголемувале својот профит, а пршутата „Његушки“ станала еден од нивните главни производи. Иван објаснува дека пршутата бара сложена техника на производство: процесот на сушење вклучува посолување со морска сол во текот на три недели; со пресување за да се извади вишокот течност во текот на дополнителни три недели, а, потоа, следува и чадење и сушење на свеж планински ветер во текот на три месеци за, најнакрај, да се стигне до моментот на зреење. Целиот процес трае околу една година.

„Нашите подизведувачи не можеа соодветно да ги исполнат овие барања, па, затоа, одлучивме сами да го преземеме пакувањето.“

  Зголемување на квалитетот и приходот Скоро десет години, „Медитеранеа“ ја купувала пршутата од произведувачи во околината Његуши и истата била пакувана од страна на подизведувачи. Бизнисот добро се развивал, а пазарот се ширел, но со тоа надошле и свои предизвици. Квалитетот на суровиот производ бил непроменет, но компанијата започнала да има проблеми со пакувањето. Иван објаснува како започнале да добиваат барања од клиентите за подобрување на квалитетот на пакувањето. „Нашите подизведувачи не можеа соодветно да ги исполнат овие барања, па, затоа, одлучивме сами да го преземеме пакувањето,“ вели тој. За да го направат тоа, имале потреба од дополнителна опрема и простории, затоа што ова било нов домен за компанијата. Најпрво, инвестирале со сопствени капацитети, но тоа не било доволно за да се задоволи побарувачката. Оттука, одлучиле да поднесат барање за поддршка од Инструментот за претпристапна помош за рурален развој – ИПАРД, од страна на ЕУ. Како резултат, добиле опрема, во вредност од скоро 35000 евра, која вклучува машина за пакување и два електрични крана со ланци со капацитет на подигнување до 11 метри.

„Доколку не беше поддршката на ЕУ, преку инструментот ИПАРД, сè уште ќе се мачевме. Поддршката нè направи посамостојни и ни помогна да ја преземеме контролата врз нашата судбина и успехот на нашата компанија.“

За програмата Како дел од Инструментот за претпристапна помош (ИПА), дизајниран за поддршка на реформи во земјите во процес на пристапување кон ЕУ, Инструментот за претпристапна помош за рурален развој (ИПАРД), се фокусира на земјоделско-прехранбениот сектор на овие држави и нивните рурални средини. Преку оваа алатка, ЕУ им нуди финансиска и техничка помош на корисниците со цел нивниот земјоделски сектор и рурални средини да бидат поодржливи и во хармонија со заедничката земјоделска политика на ЕУ.   Денес, „Медитеранеа“ произведува и дистрибуира преку 50 тони готови производи годишно. Имаат бројни клиенти меѓу кои се вбројуваат хотели, ресторани и ланци на супермаркети. Околу 90% од нивниот приход доаѓа од извоз. Иако производството е сè уште покриено од подизведувачи во околината Његуши, пакувањето и дистрибуцијата се целосно покриени од страна на компанијата. Двојно ја зголемиле големината на нивниот тим, преминувајќи од четворица на осуммина, и сè уште планираат да растат. Иван објаснува дека поддршката на ЕУ била неопходна за нивната успешна приказна. „Доколку не беше поддршката на ЕУ, преку инструментот ИПАРД, сè уште ќе се мачевме. Поддршката нè направи посамостојни и ни помогна да ја преземеме контролата врз нашата судбина и успехот на нашата компанија,“ вели тој.

Прошетка низ културното наследство во Западен Балкан

Објавено . Објавено во Приказни.

Проект, финансиран од ЕУ, поддржува оригинален начин на промоција на културното наследство во Западен Балкан. Замисли си регион каде што можеш да најдеш споменици од античкото Грчко, Римско или Отоманско Царство, но и од социјалистичките режими. Ова е место каде што се мешаат источните и западните култури – нивната храна, традиционална облека, јазикот и бројни други аспекти од нивното културното наследство: ова е Западен Балкан. Невладина организација од Србија – Здружение „Манифесто“, заедно со други партнери од Црна Гора и Северна Македонија, развила единствен начин за промоција на ова помалку познато наследство. Се работи за нивниот иновативен концепт, развиен како дел од проект финансиран од ЕУ – „Прошетки и разговори низ културното наследство“. Ги доближуваат локациите на културно наследство до посетителите и ја зголемуваат привлечноста на помалку познатите локации преку употреба на иновативни раскажувачки методи за да ги претстават не само фактите, туку и усната историја и урбаните легенди. Сево ова го промовираат преку современи далечински методи, вклучувајќи ги социјалните медиуми и специјално креирана мобилна апликација. Проектот вклучува промоција на споменици од Втората светска војна, кралски палати и антички населби, движејќи се низ праисториски населби, сместени во прекрасни пејзажи. Концептот „Прошетки низ културното наследство“ бил за првпат претставен во Советот на ЕУ, во рамки на Конвенцијата „Фаро“. Оваа конвенција се однесува на вредностите на културното наследство како добра пракса за општествено засновани иницијативи за културно наследство. Идејата на проектот била развиена врз основа на овој концепт преку кој учесниците се запознаваат со скриени катчиња од околината преку интересно раскажување. Концептот  „Прошетки низ културното наследство“ ги зближува туристите не само со локалните куриозитети, туку и со локалните даватели на услуги, поврзувајќи ги сите заедно преку посебна приказна.

„Во секој музеј или културна институција, имаме професионалци кои добро го владеат својот домен како, на пример: археологија, антропологија или биологија, но не се особено добри за раскажување. Сакавме да заземеме нов приод.“

Различен начин на раскажување Иван Светозаревиќ е проектен менаџер во Здружението „Манифесто“ кое добило грант од Проектот за туристички развој и промоција, финансиран од ЕУ, а имплементиран од Советот за регионална соработка. Тој објаснува дека идејата на проектот била развиена врз основа на неколку конкретни предизвици со кои туристичката индустрија се соочува при промовирањето на културното наследство. Главниот предизвик бил недостатокот на привлечни методи за толкување и раскажување на културното наследство, особено во руралните средини. „Во секој музеј или културна институција, имаме професионалци кои добро го владеат својот домен како, на пример: археологија, антропологија или биологија, но не се особено добри за раскажување,“ вели тој. Проектот избрал осум локации во три држави на Западен Балкан; вклучувајќи ги Гамзиград или Феликс Ромулијана во Србија, средновековната тврдина Швац во Црна Гора, Самуиловата тврдина во Северна Македонија, и други. Исто така, ангажирале професионалци за да создадат приказни засновани на факти, но и на усна историја и урбани легенди, и да осмислат оригинален пристап кој ја сместува приказната во поширок контекст. „Сакавме да понудиме нов пристап кон раскажувањето за наследството во Западен Балкан: нов производ,“ вели Иван. Напоредно, проектот развил и посебни патеки околу локациите. Патеките вклучуваат локални бизниси како, на пример: мали продавнички и ресторани и на овој начин нудат можност за ангажирање и создавање бенефити за локалните заедници и бизниси околу локациите.

„Кога станува збор за културен туризам, повеќето посетители, по правило, избираат поголеми градови. Локациите избрани од нашиот проект се, главно, во руралните средини кои сега можат да извлечат економска корист од туризмот.“

За проектот Проектот за туристички развој и промоција, финансиран од ЕУ, а имплементиран од Советот за регионална соработка, е вреден 5 милиони евра. Истиот стреми кон развивање и меѓународно промовирање на заеднички понуди за регионален културен и авантуристички туризам, зголемување на бројот на туристи кои ги посетуваат шесте држави во Западен Балкан и проширување на нивниот престој во регионот. Здружението „Манифесто“ беше меѓу добитниците во вториот круг грантови, секој во вредност од 54 илјади евра, доделени во октомври 2019. Советот за регионална соработка е инцијатива, финансирана од ЕУ, која промовира соработка, помирување и економски и општествен развој во регионот. Избраните локации се од Црна Гора, Северна Македонија и Србија. Патеките и приказните се прикачени на нашиот веб сајт и мобилна апликација создадени од проектот со цел посетителите да можат независно да ги посетат и да уживаат во нив. Ова им нуди можност на посетителите да доживеат прекугранично искуство преку уживање во културното наследство промовирано од проектот. На овој начин, проектот придонесува за заедничка промоција на регионалната културна понуда, зголемување на престојот на посетителите во регионот и приходите кои се генерираат од вработувањето во туристичката индустрија. Повеќето од локациите во проектот се во руралните средини, објаснува Иван: „Кога станува збор за културен туризам, повеќето посетители, по правило, избираат поголеми градови. Локациите избрани од нашиот проект се, главно, во руралните средини кои сега можат да извлечат економска корист од туризмот.“

Јапонските јаболка стануваат „наше овошје“ во Црна Гора

Објавено . Објавено во Приказни.

Црногорска компанија наоѓа потенцијал за раст во земјоделството со поддршка на ЕУ. Црна Гора е нето увозник на земјоделски и прехранбени производи. Иако трговскиот дефицит се намалил во текот на последните неколку години, истражувањето од Институтот за перспективни технолошки студии, финансиран од ЕУ, покажува дека одреден број елементи сè уште имаат влијание врз ваквата ситуација. Тука се вклучуваат фрагментираните фарми, нискиот волумен на примарно производство, неразвиениот сектор за преработка и ниската стапка на применување на модерни производствени технологии. Потенцијалот за раст на земјоделскиот пазар бил забележан од „Велетекс“ – црногорска компанија која работи веќе 30 години и е вклучена во прехранбена дистрибуција и малопродажба на производи за хортикултура. Градинарските центри „Калиа“, во сопственост на компанијата, вработуваат преку 40 агрономи.

„Ниту една друга компанија или институција во Црна Гора не вработува толку многу експерти за агрикултура. „Калиа“ е, исто така, извор на снабдување со суровини за земјоделско производство, што беше од помош“

Потенцијал за раст Милош Голубовиќ е генерален менаџер на „Велетекс“. Објаснува дека примарното земјоделско производство било добар избор за нивниот бизнис. Секторот на дистрибуција, кој е најстариот сектор во компанијата, се занимава со дистрибуција на храна, вклучително овошје и зеленчук, така што компанијата има деловни партнери и контакти за продажба на земјоделски производи. „Ниту една друга компанија или институција во Црна Гора не вработува толку многу експерти за агрикултура. „Калиа“ е, исто така, извор на снабдување со суровини за земјоделско производство, што беше од помош.“ Притоа, „Велетекс“ основал нова компанија – „Наше овошје“ и купиле преку 44 хектари земјоделско земјиште од поранешна фарма во државна сопственост сместена во околината Никшиќ. Помош за започнување Милош објаснува дека работата со модерни технологии во доменот на одгледување овошје бара голем терен затоа што е неопходна особено скапа инфраструктура – без разлика дали поседувате 1 или 40 хектари земја. „Станува збор за централниот систем за иригација.“ Инвестирањето во ваков вид технологија е особено значаен предизвик; дури и за докажана компанија како што е „Велетекс“. Од таа причина, во „Наше овошје“, одлучиле да се пријават за поддршка од програмата на ЕУ – „Инструмент за претпристапна помош за рурален развој (ИПАРД)“, која се фокусира на рурални средини и земјоделско-прехранбени сектори во земјите кои се во процес на приклучување кон ЕУ. Преку ИПАРД, им била овозможена поддршка за поставување и развивање на нивните овоштарници со јаболка, како и инвестирање во заштитна мрежа. Сега, со последниот повик за предлози, потпишале договор за грант кој ќе овозможи изградба на објект за преработка и складирање на овошјето. „Со 2500 квадратни метри, објектот ќе биде еден од најголемите во Црна Гора,“ вели Милош.

„Планот за понатамошен развој е насочен кон сортата Црвен делишес (Red Delicious), но на четири хектари ќе има и нова сорта – Јапонско Фуџи; кое е, исто така, црвено јаболко: голем плод, нешто сосема ново за Црна Гора.“

За програмата Дел од Инструментот за претпристапна помош (ИПА), дизајниран да ги поддржи реформите во земјите во процес на пристап кон ЕУ, Инструментот за претпристапна помош за рурален развој (ИПАРД), се фокусира на руралните средини и земјоделско-прехранбените сектори на овие држави. Со оваа алатка, ЕУ на корисниците им обезбедува финансиска и техничка помош со цел нивниот земјоделски сектор и рурални средини да бидат поодржливи и хармонизирани со заедничката земјоделска политика на ЕУ.   Дополнително, потпишале договор за грант за примарно производство со изградба на интензивен повеќегодишен овоштарник со јаболка. Инвестицијата вклучува купување на семиња и трактор. Јаболката се централното овошје на кое работи компанијата и тоа поради климатските услови на долината Жупа кои се најпогодни за одгледување јаболка. Моментално, компанијата одгледува сорти на црвени јаболка. „Планот за понатамошен развој е насочен кон сортата Црвен делишес (Red Delicious), но на четири хектари ќе има и нова сорта – Јапонско Фуџи; кое е, исто така, црвено јаболко: голем плод, нешто сосема ново за Црна Гора,“ вели Милош.

По патот на римските императори

Објавено . Објавено во Приказни.

Проект, финансиран од ЕУ, повторно го враќа римското наследство од Западен Балкан во центарот на внимание на посетителите. Дали знаевте дека помеѓу вториот и четвртиот век, политичкиот центар на Римското Царство не бил Рим туку Илирик? Ова било името на земјата која се протегала од западната граница на денешна Грција до Алпите на запад и од реката Дунав на север сè до Јадранското Море, вклучувајќи ја и денешната територија на Западен Балкан. Богатото римско наследство во Западен Балкан не им е целосно познато на посетителите. Но, проект, финансиран од ЕУ, нуди дигитална платформа која изложува локации во Албанија, Босна и Херцеговина, Црна Гора и Северна Македонија со цел привлекување на туристи во регионот.

„Доколку ја посетите Диоклеја, во близина на Подгорица, најверојатно ќе ви треба сместување и храна, а можеби ќе сакате да ги посетите и околните места. Затоа, во пакетот вклучивме ресторан, хотел и природни атракции.“

Античкиот Рим во виртуелна реалност Регионалната невладина организација – „Danube Competence Centre (DCC)“, успешно ја отпочнала Рутата на римските императори и дунавско вино. Притоа, им пристапиле од мрежата за соработка – Регионален совет за соработка, финансирани од ЕУ, за да развијат слична рута во Западен Балкан. Целта била да развијат рута во помалку познат дел на Балканскиот полуостров за посетителите кои сакаат да искусат нешто ново. Според „Danube Competence Centre (DCC)“, неодамнешните анкети покажуваат дека скоро 40% од севкупното туристичко патување спаѓаат во категоријата на културен туризам. Меѓутоа, Западен Балкан и подружницата Илирик на Рутата се релативно непознати помеѓу европските туристички оператори и туристи. Данко Косиќ е координатор на проектот. Тој објаснува дека девет археолошки локации биле избрани за вклучување во Рутата Илирик. Тука спаѓаат античкиот град Стоби во Северна Македонија, Аполонија во Бутринт – Албанија и Диоклеја во Црна Гора. Проектот изработил пакет виртуелни тури кои ги вклучуваат сите назначени локации. Главниот елемент на промотивниот пакет за секоја археолошка локација е виртуелна тура, вклучително и аудио толкување. Но, како што Данко објаснува: „Доколку ја посетите Диоклеја, во близина на Подгорица, најверојатно ќе ви треба сместување и храна, а можеби ќе сакате да ги посетите и околните места. Затоа, во пакетот вклучивме ресторан, хотел и природни атракции.“

„Со овој проект сакаме да го пренесеме римското наследство од Западен Балкан, во сиот свој сјај, на компјутерските екрани и, се надеваме, на овој начин, да ги поттикнеме луѓето да го посетат.“

За проектот Проектот за туристички развој и промоција, финансиран од ЕУ, а имплементиран од Советот за регионална соработка, е вреден 5 милиони евра. Истиот стреми кон развивање и меѓународно промовирање на заеднички понуди за регионален културен и авантуристички туризам, зголемување на бројот на туристи кои ги посетуваат шесте држави во Западен Балкан и проширување на нивниот престој во регионот. Втората тура грантови – секој во вредност од 54 илјади евра, беше доделена во октомври 2019. „Danube Competence Centre (DCC)“ е меѓу 16-те добитници на грант во втората тура.   Покрај промотивните пакети за секоја локација, рутата ќе биде достапна и на сајтот https://romanemperorsroute.org за посетителите кои сакаат да го истражат регионот. Патеката Илирик ќе биде трансформирана во функционална платформа за презентација и соработка помеѓу клучните локации на наследство и засегнатите страни како, на пример: туристички агенции и бизниси. Според Данко, туристичките посредници, агентите и туроператорите се старомодни. Современиот патник ги избира местата за посетување, го резервира сместувањето и превозот онлајн. Локациите и државите кои сакаат да станат или останат конкурентни на пазарот мораат да поседуваат напредни онлајн промотивни пакети. „Токму ова сакаме да го постигнеме преку нашиот проект. Да го пренесеме римското наследство од Западен Балкан, во сиот свој сјај, на компјутерските екрани и, се надеваме, на овој начин, да ги поттикнеме луѓето да го посетат,“ вели Данко.

Велосипедизам низ историјата

Објавено . Објавено во Приказни.

Проект финансиран од ЕУ го поддржува враќањето во живот на велосипедска и туристичка линија стара еден век во Босна и Херцеговина. На крајот од 19-тиот век, Австроунгарското царство започнало изградба на пруга која би ги поврзала главните градови на централна Босна и Херцеговина. Работата започнала во 1981 и за неколку години луѓето од регионот можеле да патуваат со воз. За поголемиот дел од населението, ова било сосема ново искуство. Патувањето со воз било, исто така, извонредна можност за обиколка затоа што пругата поминувала низ планински кањони, средновековни замоци и прекрасни пејзажи. Линијата била во употреба цели 80 години сè додека властите на социјалистичка Југославија одлучиле, во 1976, да ја исклучат од употреба, затворајќи ги станиците и отстранувајќи ги пругите. Причината била градбата на нови патишта и зголемената употреба на моторни возила.

„Луѓето беа емоционално приврзани за пругата.“

Оживување Мирослав Матошевиќ живее во предградието на градот Травник. Неговата куќа е во близина на старата пруга и тој се сеќава како играл на неа и околу напуштената железничка станица како дете. „Луѓето беа емотивно приврзани за пругата. Се сеќавам на приказните за тоа како кога ја затвориле линијата, некои жени католици од регионот со месеци носеле црни марами во знак на жалост. Исто како и за член на семејството,“ вели тој. Денес, Мирослав е директор на Туристичката организација за кантон Централна Босна. Заедно со колеги и водечка партнерска организација, Агенцијата за развој РЕЗ, презеле иницијатива за оживување на пругата, но со различна цел. Работат на отворање 100 километарска велосипедска патека по должината на пругата и успешно аплицирале за поддршка од ЕУ и проект финансиран од германската влада. Целта на проектот „Old Rail Trail“ е да ја прошири понудата на туризам на отворено во регионот и да овозможи подолги престои за туристите кои ја посетуваат Централна Босна за време на летото. Прикажување на регионот Работата вклучува креирање велосипедска патека по должината на патот на старата пруга, меѓународна промоција на патеката и регионот, и вмрежување на бизнисите кои нудат услуги во систем погоден за велосипедизам. Миро е особено наклонет кон иновативен пристап кон третата компонента која подразбира креирање мобилна апликација за велосипедизам која би ги поврзувала велосипедистите и локалните бизниси – ресторани, хотели и други. Во замена за учеството во апликацијата, бизнисите ќе треба да имплементираат стандарди погодни за велосипедизам како, на пример, вело-паркинг, соблекувални за велосипедисти и попусти за велосипедисти.

„Неверојатно е колку многу луѓе беа среќни и нè пофалија кога им го објавивме започнувањето на проектот.“

За проектот Проектот „Old Rail Trail“ е поддржан од проектот „EU4Business“ на ЕУ и е имплементиран од Регионалната агенција за развој (РЕЗ) и Туристичката организација за кантон Централна Босна, како и „Nesa Sistem d.o.o. Travnik“. „EU4Business“ цели кон стимулирање на развојот на претприемништво, секторите ориентирани кон извоз, туризам и земјоделство во Босна и Херцеговина. Целосниот буџет за финансирање на програмата „EU4Business“ изнесува 16 милиони евра и е заеднички финансиран од ЕУ (15 милиони евра) и Федерална Република Германија (1,1 милион евра). Проектот е заеднички имплементиран од GIZ, ILO и UNDP, а се предвидува да заврши во март 2022. Патеката ќе се протега по истиот пат како и старата пруга и ќе проаѓа низ пет града во кантонот Централна Босна: Бусовача, Доњи Вакуф, Јајце, Травник и Витез. Велосипедистите ќе можат да направат пауза и да ги посетат овие градови и нивното културно наследство како, на пример, средновековниот замок Травник. „Неверојатно е колку многу луѓе беа среќни и нè пофалија кога им го објавивме започнувањето на проектот. Очигледно, покрај економскиот бенефит, постои и емоционална врска и сеќавање,“ вели Мирослав. Проектот „Old Rail Trail“ е поддржан од проектот „EU4Business“ на ЕУ и е имплементиран од Регионалната агенција за развој (РЕЗ) и Туристичката организација за кантон Централна Босна, како и „Nesa Sistem d.o.o. Travnik“.