Skip to main content

Area of Cooperation: Economy

Ценети артефакти на изложба во ценет објект

Објавено . Објавено во Приказни.

Проект, финансиран од ЕУ, помогна отоманска палата да се претвори во културен ресурс за локалното население и посетителите во предел помеѓу Косово и Северна Македонија. Свадбен ковчег стар преку двесте години, традиционален костум, чевларски и сребрарски алатки, како и бројни други историски артефакти сега можат да бидат видени од посетителите на етнолошкиот музеј Гнилане, во источно Косово. Сместени се во зграда позната, од мештаните, како Хусеин Пашина Палата затоа што била изградена од Хусеин Паша Милла; еден од водечките отомански администратори во регионот. Била изградена во 1887 година и неколку децении употребувана како семеен дом, сè до нејзината конфискација од југословенската влада после Втората светска војна и нејзино неколку децениско користење како училиште. Денес, палатата е едно од највпечатливите архитектонски парчиња од отоманската ера во Косово. Особено, нејзините резбани тавани коишто од неа прават уникатно место за посета, но, до неодамна, нејзината намена како музичко училиште значеше дека посетителите имаа ограничен пристап до неа. Ваквата ситуација се променила со иницијатива на општината Гнилане и поддршка на ЕУ.

„Бидејќи немавме посебно место, моравме да ги изложуваме нашите археолошки и етнолошки артефакти во националниот музеј во главниот град.“

Нова музејска зграда за културно наследство Градот Гнилане и околното подрачје изобилуваат со археолошки и етнолошки артефакти, но, до пред пет години, немало посебен простор за нивно изложување. „Бидејќи немавме посебно место, моравме да ги изложуваме нашите археолошки и етнолошки артефакти во националниот музеј во главниот град,“ вели Ѓилшен Доко Бериша, раководител на музеите во Гнилане. Ситуацијата се променила во 2016 со отворањето на археолошкиот музеј, а понатаму била подобрена и со отворањето на етнолошкиот музеј, со поддршка на ЕУ. Ѓелза Адеми била координаторка на проектот, финансиран од ЕУ, за прекугранична соработка со фокус на зголемување на вредноста на културното и природно наследство, кој ја овозможил реновацијата на зградата и отворањето на етнолошкиот музеј. Таа објаснува дека општината Гнилане има значаен број посетители ширум годината; особено оние од дијаспората кои редовно го посетуваат градот еднаш или двапати годишно. „И покрај богатото културно и природно наследство, можевме само малку да им понудиме на посетителите,“ вели Ѓелза. На иницијатива на општината и во соработка со општината Куманово, од другата страна на границата, во Северна Македонија, одлучиле да создадат подобра туристичка атракција. Повикот за прекугранична соработка помеѓу Косово и Северна Македонија бил одлична прилика за ваквата иницијатива, бидејќи и двете општини имале недостаток на средства и експертиза. 

„Општината Гнилане, во минатите години, искористила неколку проекти финансирани од ЕУ; како и со овој, без поддршка на ЕУ, би било навистина тешко да се имплементираат овие активности.“

За проектот Целта на проектот за прекугранична соработка “Зголемување на вредноста на културното и природно богатство“, финансиран од ЕУ, беше да донесе инвестиции и да го промовира прекуграничниот предел како туристичка дестинација, да ги зголеми вредностите на културното и природно наследство преку зачувување и реставрација на стара зграда и да понуди традиционални културни настани во прекуграничниот предел. Резултатите на проектот вклучуваат зачувување и реставрација на локалитети за културно наследство, изградба на локации за спорт и зголемена промоција на културното наследство. Целокупната вредност на проектот изнесуваше преку 477000 евра и истиот беше завршен во рок од 20 месеци. Со поддршка на ЕУ, двете партнерски општини успеале да ја реставрираат старата зграда и да ја адаптираат за да може да се пренамени во Етнографски музеј, да изградат амфитеатар и да креираат простор за фудбал, кошарка и тенис во Куманово. Дополнително на инфраструктурните подобрувања, проектните партнери креирале и онлајн платформа со сите информации поврзани со туристичките оператори и даватели на услуги; како и дополнителни активности за промоција на прекуграничниот регион како туристичка дестинација. „Општината Гнилане, во минатите години, искористила неколку проекти финансирани од ЕУ; како и во овој случај, без поддршка на ЕУ, би било навистина тешко да се имплементираат овие активности,“ вели Ѓелза Адеми.

Споделување тајни локални прошетки со светот

Објавено . Објавено во Приказни.

ЕУ поддржува авантури на отворено преку физичко и дигитално маркирање на планински патеки. Планинскиот регион Пеќ, во западно Косово, се фокусира на надминување на масовниот туризам, нудејќи персонализирани искуства кои ги мешаат локалните традиции и грубиот терен. Туристичкиот потенцијал на регионот бил забележан години наназад преку инвестиции во инфраструктурата и човечкиот капитал. Денес, тука посетителите го поминуваат своето време пешачејќи, планинарејќи и возејќи велосипед. Љубителите на природа избираат да поминат време во Албанските Алпи чие име, во локалните јазици, се преведува како „Проколетие“ – планински венец кој се протега меѓу Косово, Црна Гора и Албанија. Група ентузијасти, од кои дел, ваквата активност ја претворија во извор на егзистенција; се горди да ги споделат своите „богатства“ со остатокот од светот и сега го жнеат успехот на својата работа.

„Овој проект е, несомнено, најуспешната интервенција имплементирана на овие планински венци во последните 20 години.“

Онаму каде што оделе само овчарите Локалното планинарско здружение, „Ѓеравица“, нашло партнер во прекуграничниот проект меѓу Косово и Црна Гора, финансиран од ЕУ, кој инвестира во маркирање на постоечки и нови патеки за планинарење и велосипедизам. „Овој проект е, несомнено, најуспешната интервенција имплементирана на овие планински венци во последните 20 години,“ вели Раиф Ѓиколи од „Ѓеравица“. Здружението било вклучено во сите фази на проектот; како при советувањето за предложените патеки, така и за нивното маркирање. “Со гордост ги избираме најдобрите патеки по кои оделе само локалците; една од нив е и патеката од центарот на градот, каде што надморската височина изнесува 550 метри, преку пасиштата и овчарските трла во планинските венци на надморска височина од 1800 метри,“ вели Ѓиколи, потврдувајќи дека маркирањето е во согласност со меѓународните стандарди. Патеките минуваат низ живописни делови ширум заштитени предели во Косово и Црна Гора. Љубителите на надворешни активности можат да ги поминат своите денови преминувајќи ги границите и пресекувајќи ги добро познатите регионални планински патики како што се „Балкански врвови“ или „Вија Динарица“.

„Маркирањето на патеките, како и придружните активности, се во согласност со плановите и стратегиите за локален развој и развој на туризмот во регионот.“

За проектот Проектот „Проклетие – исклучителна дестинација на отворено“ беше создаден со цел зајакнување на прекуграничниот простор помеѓу Косово и Црна Гора како дестинација на отворено. Била маркирана мрежа од приближно 334 км планинарски и велосипедски патеки помеѓу Косово и Црна Гора. Целокупниот граничен простор е опремен со места за почивка, видиковци и вело-паркинг. Овој проект, финансиран од ЕУ, ќе поттикне економски развој и ќе создаде нови можности за вработување. Информации собрани на едно место Маркираните патеки се протегаат преку граници, но, истовремено, го следат и природниот тек на планинските венци; водејќи ги посетителите ширум воодушевувачките глетки на Проклетие. Организациите за имплементација добиле позитивен одговор од туристичките водичи кои работат во регионот каде што биле спроведени стотици маркирања ширум 334 км планинарски и велосипедски патеки. Сокол Лута од Агенцијата за регионален развој – „Запад“ (West), партнер за имплементација од косовската страна, објаснува дека со помош на ЕУ биле поставени 25 информациски паноа, биле идентификувани извори на вода, а сега знаци го обележуваат патот до панорамските глетки. „Маркирањето на патеките, како и придружните активности, се во согласност со плановите и стратегиите за локален развој и развој на туризмот во регионот,“ вели Лута. Додава дека имало одлична соработка меѓу чинителите од двете страни на границата со цел подобрување на квалитетот на туристичката понуда за Проклетие, зголемување на видливоста и, најнакрај, претставување на прекуграничниот простор како единствена и атрактивна надворешна дестинација. Како за пример, организациите за имплементирање ги собрале на едно место – во форма на веб-страница и телефонска апликација, сите понуди за сместување, гастрономија и останати туристички услуги. Освен дигитализираните мапи за патеките, посетителите имаат можност да изберат и организирани тури или самостојно да го истражат регионот.

„Malikowsky Couture“: нов моден бренд инспириран од традиционални ромски костуми

Објавено . Објавено во Приказни.

Млад уметник, Ром, зачекорува во светот на модата благодарение на проект, финансиран од ЕУ, во Северна Македонија.

Во семејството на Муамед Маликовски, уметниците биле предмет на стереотип и асоцирани со финансиски проблеми и недостаток на професионална иднина. Муамед има голем интерес за уметност и дизајн уште од детството; но, како што бил одличен ученик по сите предмети во училиште, кога дошло време за упис на факултет, како професија го избрал правото.

Со напорна работа, Муамед имал високи оценки на факултетот за право; но, пред самото дипломирање, нешто се случило. „Сите околу мене, вклучително и семејството, очекуваа да бидам некој што не сум јас, некој кој никогаш не сум го запознал во себеси. Знаев дека не припаѓам во тој свет и одлучив да го послушам срцето и да ги следам соништата,“ вели Муамед.

Беше предизвикувачки зашто немав поддршка од семејството или пријателите. Сето време ми велеа: „Не можеш да го направиш тоа“. „Ајде, откажи се, нема да успееш“. „Треба да бидеш адвокат“.

Живеејќи го сонот

Одлучил да се запише на факултетот за моден дизајн при универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип, Северна Македонија. Одлуката да студира моден дизајн не била лесен избор, но, само што ги започнал студиите по мода, Муамед започнал да скицира илустрации за да ги „оживее“ своите модни идеи. Беше предизвикувачки зашто немав поддршка од семејството или пријателите. Сето време ми велеа: „Не можеш да го направиш тоа“. „Ајде, откажи се, нема да успееш“. „Треба да бидеш адвокат“, раскажува Муамед.

Да се започне нов бренд и да се зачекори на модниот пазар е голем предизвик, па, затоа, иднината изгледала тешка за Муамед. Во 2020 година, во периодот кога размислувал да се откаже, Муамед дознал за проект, ко-финансиран од Советот на Европа, а имплементиран од Европскиот институт за ромска уметност и култура (European Roma Institute for Arts and Culture (ERIAC)) кој ги поддржува младите Роми во креативните бизнис подвизи. Благодарение на Европскиот институт за ромска уметност и култура и неговото финансирање, Муамед конечно добил можност да ја претвори својата пасија во бизнис.

Но, ова било само почеток, а Муамед стремел кон многу поголем успех. Немал продавница, а нејзино отворање значело сериозна финансиска инвестиција која Муамед не можел да си ја дозволи. Потем, започнала пандемијата. Покрај страдањата и неволите кои ги предизвика, пандемијата отвори нови патишта за водење бизнис. Друг проект, финансиран од ЕУ – „Roma Digital Boost“, поддржан од Регионалниот совет за соработка, му помогнал на Мухамед да го надмине и овој предизвик.

„Проектот „Roma Digital Boost“, финансиран од ЕУ, ми помогна да го издигнам бизнисот на повисоко ниво и да го започнам патувањето до станување познат бренд.“

За проектот

Проектот за интеграција на Ромите има за цел стеснување на јазот помеѓу ромското и не-ромското население во Западен Балкан и Турција, како и зајакнување на институционалните облигации за владите да инкорпорираат и достават специфични цели за интеграција на Ромите во тековното развивање на политики. Проектот е имплементиран од Советот за регионална соработка, со помош на Европската Унија и фондациите „Отворено општество“.

Проектот „Roma Digital Boost“ му овозможил на Муамед да следи обука за онлајн продажба, креирање бренд и визуелен идентитет за компанијата, како и менаџирање и промоција преку социјалните медиуми. „Проектот „Roma Digital Boost“, финансиран од ЕУ, ми помогна да го издигнам бизнисот на повисоко ниво и да го започнам патувањето до станување познат бренд,“ вели Муамед.

Сега ја претставил својата прва важна модна колекција, инспирирана од ромските костуми. Неговиот дизајн „Аурора“ освоил второ место на натпреварот „Miss Freedom of the World“, а друг дизајн бил избран за најдобар национален костум во рамки на натпреварот „Miss Summer 2021“ во Албанија. Неговата визија за иднината е да отвори големо модно студио во Скопје, главниот град на Северна Македонија, и да се прошири на меѓународниот пазар. „Иако за другите делува невозможно,“ вели Муамед, „ајде заедно да создадеме приказни кои вредат да бидат раскажани гордо и гласно.“

Иако проектот за интеграција на Ромите, на Регионалниот совет за соработка, работи, главно, на ниво на политики; проектот продолжува да ги поддржува програмите кои работат директно со ромските заедници. Проектот „Roma Digital Boost“, поддржан, финансиски и со човечки ресурси, од Регионалниот совет за соработка, е дел од тие програми и е особено важен, бидејќи помага за забрзување на процесот на дигитализација во рамки на ромските заедници.

„Без дигитални вештини, невозможен е прогрес во интеграцискиот процес во кое било поле, вклучително и квалитетно образование, еднакво учество на пазарот на труд, пристап до јавни и здравствени услуги, како и пристап до информации. Мотивираните луѓе, како Маликовски, се најдобар пример за тоа како ромската заедница може да придонесе за тековните трансформации на нашите економии,“ вели Орхан Усеин, шеф на бирото за интеграција на Ромите при Регионалниот совет за соработка.

Во меѓувреме, Муамед вели: „Ги охрабрувам сите, особено младите Роми, да го слушаат своето срце и да ги следат соништата. Никогаш не откажувајте се од тоа што ве прави среќни во животот. И секогаш бидете свои!“

Големи идеи во мала кутија

Објавено . Објавено во Приказни.

Претприемничка од Косово креира иновативен производ за развивање на електронските и инженерски вештини на децата

Арта Шеху Заими е млада претприемничка од Косово. По завршување на студиите за компјутерски науки, се вработила, како програмерка, во комерцијална банка, а, подоцна, била унапредена и во софтверски архитект. Меѓутоа, набрзо станала мајка и нејзиниот светоглед и професионална визија целосно се измениле, па одлучила да започне нов деловен подвиг. „Отсекогаш ми беше жал што, како и многумина од мојата генерација, ретко имав прилика да учам на практичен начин; и затоа почувствував потреба да направам нешто за моите ќерки и нивната генерација да не ги искусат истите тешкотии,“ вели Арта.

Затоа, уште во 2015 година, Арта и нејзината сестра, одлучиле да ја основаат академијата „J-Coders“; приватен курс на кој децата, од 8 до 18 години, можат да учат програмски јазици, апликациски дизајн и дизајн на компјутерски игри. Принципот на академијата „J-Coders“ е да им ги пренесе на децата овие концепти, со колку е можно повеќе практични вежби.

“Веруваме дека науката и технологијата треба да им се пренесат на децата на вистинит и лесен начин; охрабрувајќи ги, истовремено, да решаваат проблеми и да размислуваат „надвор од рамката“.

Технологија и наука лесни за учење

Но, за време на нивната работа на академијата „J-Coders“, Арта и нејзината сестра откриле дека децата имаат тешкотии при учењето на една посебна дисциплина – хардверски инженеринг и електроника. Причината е тоа што постоечкиот пристап не нуди едноставна средина за децата да можат да експериментираат во ова важно поле. „Веруваме дека науката и технологијата треба да им се пренесат на децата на вистинит и лесен начин; охрабрувајќи ги, истовремено, да решаваат проблеми и да размислуваат „надвор од рамката“,“ вели Арта.

На овој начин се родила идејата за „Labbox“ – револуционерен производ, според Арта. „Labbox“ е сочинета од повеќе мали „кутии“ кои вклучуваат струјни кола, кабелски поврзувачи и слични материјали кои им овозможуваат на децата да експериментираат, на микро ниво, со инженерски и електронски проекти.

Откако почетниот производ бил развиен, го претставиле на група родители и партнери. Производот бил добро примен, па Арта и сестра ѝ одлучиле да го претворат во бизнис. Меѓутоа, се работело за нов вид бизнис во Косово и регионот, па се соочиле со бројни предизвици. Особено, имале тешкотии со физичкото производство на нивните единици. „Нашиот регион не е пријателска средина за компании како „Labbox“ кои доставуваат физички електронски производи. Имавме сериозни проблеми при наоѓањето на добавувачи и партнерски компании кои би го презеле производството,“ вели Арта.

“Финансирањето на ЕУ, во раната фаза, беше неопходно за нашиот бизнис и се надевам дека ќе продолжат да го поддржуваат дигиталниот сектор во регионот, затоа што имаме многу талент и човечки капацитет кои имаат потреба од поддршка за да прераснат во поголеми брендови.“

За проектот

Инструментот за развој и иновации на претпријатијата од Западен Балкан (The Western Balkans Enterprise Development and Innovation Facility (WB EDIF)), финансиран од ЕУ, има за цел да го подобри пристапот до финансии за малите и средни претпријатија од Западен Балкан. Инструментот е дизајниран за да обезбеди дополнителни финансиски инструменти насочени кон целата палета финансиски потреби на малите и средни претпријатија во Западен Балкан. Инструментот се состои од четири столба: рамноправно финансирање на мали и средни претпријатија, кредитна гаранција, услуги за заем и поддршка на мали и средни претпријатија.

Другата опција била „Labbox“ да го преземе производството, но за тоа имале потреба од сериозна финансиска инвестиција која не можеле да си ја дозволат како стартап. Затоа, во почетната фаза, морале да ги насочат своите напори за обезбедување на првата серија производи на пазарот. „Labbox“ поднеле предлог за поддршка до Инструментот за развој и иновација на претпријатијата во Западен Балкан, на ЕУ, и добиле позитивен одговор.

ЕУ им помогнала при набавката на машини за да можат самите да ги произведуваат електронските кутии; независно од останатите добавувачи и потенцијални партнери. „Финансирањето на ЕУ, во раната фаза, беше неопходно за нашиот бизнис и се надевам дека ќе продолжат да го поддржуваат дигиталниот сектор во регионот, затоа што имаме многу талент и човечки капацитет кои имаат потреба од поддршка за да прераснат во поголеми брендови,“ вели Арта.

Електронските градежни блокови „Labbox“ ги учат децата на основите на науката и компјутерското инженерство; и тоа на забавен и интерактивен начин. Арта и нејзините колеги дизајнирале и развиле серија вакви блокови за сертифицирана наставна програма „STEM“ (од англиски јазик: наука, технологија, инженерство и математика). Секој производ кој го развиле е поврзан со одредена цел за учење и им овозможува на децата да разберат одреден концепт. По успешното воведување на домашниот пазар, „Labbox“ брзо стекнал домашна и странска репутација како пионер во образованието „STEM“. Јавните училишта ширум Косово ја пилотирале наставната програма „Labbox“, а во 2018 година компанијата освоила прво место на настанот „Startup Games“, како дел од Инвестициониот самит за Западен Балкан во Лондон. Но, ова е само почеток, бидејќи Арта е посветена да го одржи силниот импулс на „Labbox“. „Планираме да ги достигнеме пазарите на ЕУ и САД и да ги развиеме нашите дистрибуциски канали со цел вклучување на малопродажните ланци кои ги опслужуваат јавните училишта и образование,“ вели таа.

Нов развој на полињата во Војводина

Објавено . Објавено во Приказни.

Млад српски фармер го исполнува својот сон од детството со поддршка на ЕУ.

Милан Плавшиќ, 35 години, живее во Сремска Митровица, во провинцијата Војводина, во северот на Србија. Доаѓа од семејство со долга земјоделска традиција; но за разлика од својот татко и дедо, Милан имал можност да дипломира на земјоделскиот факултет во Нови Сад. Неговата цел е да го издигне семејниот бизнис. „Навикнат сум на земјоделството уште од детството. Навистина го сакам и не би сакал да работам нешто друго,“ вели Милан.

Војводина е позната по својата богата почва која со векови е совршена за одгледување земјоделски култури како пченка, пченица, соја и сончоглед. Провинцијата е најголемиот произведувач и извозник на полски култури во регионот на Западен Балкан. Како Милан, повеќето во регионот работат со земјоделство, но, и покрај предностите на плодната почва, земјоделците се соочуваат со сериозни тешкотии. „Некои од помалите земјоделски домаќинства, со два или три хектари почва, или ја продаваат земјата или ја изнајмуваат на поголемите производители затоа што не можат да инвестираат во нова технологија и да купат опрема за современо земјоделство,“ раскажува тој.

„Стариот трактор стана вистински проблем, бидејќи веќе не работи добро и не успеваме да ги запазиме роковите или да произведеме доволна количина земјоделски култури.“

Нов трактор, подобри деловни можности

Со неговите 20 хектари земја, Милан се смета за средно голем производител, но и тој се соочува со тешкотии. За неговата работа, неопходно е да се поседува трактор, а тој кој го има семејството бил купен уште во далечната 1987 година. Милан се сеќава на радоста при првото возење на тракторот кога имал 12 години. Но, со времето, машината почнала да ја намалува својата ефикасност. „Стариот трактор стана вистински проблем, бидејќи веќе не работи добро и не успеваме да ги запазиме роковите или да произведеме доволна количина земјоделски култури,“ вели Милан.

Семејството знаело дека треба да инвестира во нов трактор, но тоа чини до 70000 евра и е особено скапа опрема за бизнис од нивната големина. Немале доволно средства за да инвестираат, а барањето заем во толкава висина е особено ризично и скапо на долгорочен период. Но, без нова опрема, нивниот бизнис можел да биде под сериозна закана.

Добиле зрак надеж кога Милан дознал за ИПАРД програмата за Претпристапна помош за рурален развој, финансирана од ЕУ, која го поддржува земјоделството во Србија и регионот. Со оглед на тоа што ги исполнувал критериумите, Милан одлучил да се пријави за поддршка. Барањето било успешно, а семејството добило можност да купи нов трактор.

“Со новиот трактор, кој го добивме со поддршка од ЕУ, можам да работам побрзо, побезбедно и да имам поквалитетни земјоделски култури.“

За проектот

Инструментот за претпристапна помош за рурален развој (ИПАРД), дел од инструментот за претпристапна помош (ИПА), се фокусира на земјоделско-прехранбениот сектор на овие земји и рурални подрачја. Преку оваа алатка, Европската Унија обезбедува финансиска и техничка помош за корисниците со цел овозможување одржливост за земјоделскиот сектор во насока со заедничката земјоделска политика на ЕУ.

ИПАРД програмата обезбедило поддршка за семејството на Милан со преку 50 % од вредноста за купување нов трактор. Семејството го покрило остатокот од сумата со заем од банката кој лесно го добиле како резултат на поддршката од ИПАРД, а благодарение на нивната заштеда. „Со новиот трактор, кој го добивме со поддршка од ЕУ, можам да работам побрзо, побезбедно и да имам поквалитетни земјоделски култури,“ вели Милан.

Милан има визија за понатамошно проширување затоа што има квалитетна земја и пристап до пазарот. Но, уште поважно, сега го има и новиот трактор „Steyr“ за кој сонувал уште како дете. „Сонот на секое дете кое живее во земјоделско домаќинство е да купи нов трактор. Тоа беше и мој сон. Со поддршка од ЕУ, мојот сон се оствари,“ вели Милан.

По стапките на Мајка Тереза

Објавено . Објавено во Приказни.

Возобновување на планинскиот пат за аџилак, кој ги поврзува Косово и Северна Македонија, ги поттикнува локалните економии и заедничкото културно наследство.

Летница е село во североисточно Косово со помалку од 5000 жители. Меѓутоа, во текот на неколку недели на лето, бројот на жители во селото се искачува на околу 30000.Причината за ова е аџилакот кон статуата на Црната Мадона, Богородица од Летница.

Статуата е стара преку 300 години, а нејзината историја влечи корени од Скопје, престолнината на Северна Македонија. По повлекувањето на австриската армија од градот во XVI-ти век и враќањето на Скопје под османлиска власт, дел од католиците во градот пребегнале во Летница, земајќи ја со себе статуата на Црната Мадона. Во XIX-ти век, Фулгенцио Карев, архиепископ на Скопје, организирал годишно поклоненичко патување до Летница.

„Имајќи семејство со потекло од Призрен, во Косово, а растејќи во Скопје; детството на Мајка Тереза е совршен пример за заедничко културно наследство кое треба да ги поврзува луѓето од двете места и пошироко.“

Во август 1928 година, една од аџиите била младата Агнеза Гонџа Бојаџиу, која одела на поклоненичкото патување уште од седум годишна возраст. Агнеза била родена и живеела во Скопје, но, во Летница, на празникот на Вознесението на Дева Марија го чула повикот од Богородица од Летница – Црната Мадона; за да стане мисионерска калуѓерка и да им служи на сиромашните во светот. Истата година го напуштила Скопје за да им се придружи на калуѓерките од Лорето и отпловила во Индија под името Сестра Мариа Тереза.

Ослободување на културниот и економски потенцијал

Прекуграничниот пат за аџилак по кој патувала Мајка Тереза бил затворен и надвор од употреба со децении поради недостаток од одржување и затоа што луѓето започнале да доаѓаат во Летница со возила. Косовската фондација за културно наследство без граници и нивната партнерска организација; Фондацијата за развој на мали и средни претпријатија во Скопје, заклучиле дека реставрацијата и повторното отворање на планинскиот пат би биле добра можност за промоција на културно наследство и економски развој на регионот, особено во врска со животот на Мајка Тереза.

Адеа Мекули е менаџер на проектот. „Мајка Тереза е позната ширум светот, но знаеме многу малку за младата Агнеза Гонџа Бојаџиу пред да стане позната,“ вели таа. „Имајќи семејство со потекло од Призрен, во Косово, а растејќи во Скопје; детството на Мајка Тереза е совршен пример за заедничко културно наследство кое треба да ги поврзува луѓето од двете места и пошироко.“

Неопходна поддршка од ЕУ

Идејата била поддржана од ЕУ, а истражувањето и собирањето информации за раниот живот на Мајка Тереза било една од главните компоненти на проектот „По патот на Мајка Тереза“; финансиран од програмата на ЕУ за прекугранична соработка помеѓу Косово и Северна Македонија.

Освен реставрирањето и означувањето на патот за аџилак како пешачка патека, собирањето и објавувањето информации за раниот живот на Мајка Тереза, проектот придонел, исто така, и за реставрација на локалитетите за културно наследство; како, на пример, Музејот Мајка Тереза во Призрен, локалитетот за аџилак во селото Летница и манастирот Св. Пантелејмон во Горно Нерези во Скопје.

“Проектот ќе влијае на понатамошното културно образование на луѓето во прекуграничниот предел, а ќе придонесе и за економски развој во прекуграничниот регион.“

За проектот

Главната цел на проектот „Културна патека – По патот на Мајка Тереза“, финансиран од ЕУ, беше да ја зајакне соработката помеѓу организациите на граѓанското општество и другите организации во Косово и Северна Македонија преку признавање на заедничките вредности и здружен економски раст.

Адеа објаснува дека поддршката од ЕУ била неопходна за реализирање на проектот чие пошироко влијание ќе се почувствува ширум регионот. “Проектот ќе влијае на понатамошното културно образование на луѓето во прекуграничниот предел, а ќе придонесе и за економски развој во прекуграничниот регион.“

Сега, патот на Мајка Тереза е отворен за посетители кои сакаат да пешачат или да се придружат на аџилакот на автентичен начин, попатно учејќи за една од највпечатливите личности на дваесеттиот век.

Рециклирањето во мода во Косово

Објавено . Објавено во Приказни.

Затворање на јамката: проект, финансиран од ЕУ, воведува концепт за рециклирање текстил во Косово.

Во Косово е реткост да се налета на канти за селектирање отпад, а рециклирањето е најчеста појава меѓу собирачите на метал, картони или пластичен отпад од контејнерите, кои, потоа, истите ги продаваат. Но, благодарение на невладината организација „Let’s Do It Peja“, собирањето текстилен отпад стана популарно во Пеќ, град во западно Косово. Арба Шеху е млада и посветена еколошка активистка која заедно со своите колеги во невладината рано го идентификувале проблемот и одлучиле да придонесат за изнаоѓање решение. Денес, таа го раководи проектот.

Арба објаснува дека идејата за проектот дошла поради големиот волумен на текстилен отпад; а, притоа, јавните институции не развиваат одржлив начин и систем за негово собирање и управување со него ниту во Пеќ ниту, пак, во остатокот на Косово. Според неа, најголемиот дел од локалниот отпад завршува во легални или нелегални депонии од кои повеќето не ги исполнуваат основните еколошки и здравствени стандарди. „Иако законската рамка е делумно усогласена со таа на ЕУ, отпадокот останува еден од најзначајните проблеми во Косово,“ вели Арба.

 

„Иако законската рамка е делумно усогласена со таа на ЕУ, отпадокот останува еден од најзначајните проблеми во Косово.“

Создавање мода од отпадоци

Проектот „Промовирање циркуларна економија како одржлив модел за развивање општествени претпријатија“, финансиран од ЕУ, започнал со работа во јануари годинава, со тоа што невладината  поставила пункт за собирање текстил во центарот на градот. На голема радост на проектниот тим, локалните жители позитивно одговараат на повикот за споделување текстилен отпад на пунктовите.

Проектот е заснован на концептот наречен „3R“ (Reduce, Reuse and Recycle – „Редуцирај, реупотреби и рециклирај“). Меѓутоа, покрај еколошкиот придонес, проектот има и економски аспект затоа што отвориле и продавница за облека на старо во која ги продаваат донираните парчиња облека кои се во добра состојба.

Арба верува дека долгорочен придонес е невозможен доколку младите генерации активно не се вклучат. Оттука, според неа и нејзините колеги, образовната компонента на проектот е најважна. Во соработка со уметничкото средно училиште во Пеќ, „Let’s Do It Peja“ отпочнале воннаставен курс за дизајн на кој младите ученици, под менторство на искусни модни дизајнери ангажирани од проектот, работат на дизајнирање и креирање нови парчиња облека од собраниот текстилен отпадок. Арба објаснува дека, за неа, ова е највозбудливиот дел од проектот: „Учениците се навистина посветени и смислуваат интересни и привлечни модели.“

„Благодарна сум што сум дел од овој проект. Учам толку нови работи и ги проширувам своите професионални хоризонти со нови знаења за модната индустрија.“

За проектот

Проектот „Промовирање циркуларна економија како одржлив модел за развивање општествени претпријатија“, финансиран од ЕУ, започна со работа во јануари и ќе заврши во декември 2021. Севкупната мисија на проектот е да поддржи развој на општествени претпријатија во Косово и да го зголеми вработувањето на обесправените групи; главно, жени и млади, преку примена на концептите за циркуларна економија.

Илка Латифи е една од ученичките учеснички во воннаставниот курс започнат од проектот. Таа вели: „Благодарна сум што сум дел од овој проект. Учам толку нови работи и ги проширувам своите професионални хоризонти со нови знаења за модната индустрија.“

Проектот има за цел да биде самоодржлив и да продолжи со активностите дури и по истекување на финансирањето од ЕУ. Невладината организација „Let’s Do It Peja“ во моментов работи на регистрирање и отворање општествено претпријатие со името и концептот „3R“. На овој начин, целат да обезбедат одржливост преку претворање на проектот во претпријатие со долгорочен економски и еколошки придонес за заедницата.

Новото општествено претпријатие планира да вработи персонал кој ќе работи на дизајнирање и шиење на рециклираниот текстил, како и персонал за работа во продавницата за облека на старо. „На овој начин, сакаме да им помогнеме на луѓето во потреба; па, затоа, вработените во општественото претпријатие ќе доаѓаат, главно, од ранливите категории; како што се жените, младите и малцинствата,“ вели Арба.

Поставување на косовскиот пат кон пазарите на ЕУ

Објавено . Објавено во Приказни.

Постигнување на марката за европски квалитет на производот ѝ помогна на една градежна компанија да пристапи кон меѓународните пазари и, истовремено, да ги подобри своите стандарди.

Градежната индустрија во Косово е во полн ек и, истовремено, е главен придонесувач за економски раст. Ова, главно, се должи на побарувачката за домување во главниот град Приштина, како и во останатите поголеми градови. Како што побарувачката расте, така расте и потребата од вешта работна сила и градежни материјали. Иако располагаат со доста производи, повеќето од градежните материјали се увезени, што создава негативен трговски баланс во Косово. Но, промената е на повидок!

Некои од домашните производители заклучиле дека можат да го зголемат својот пазарен удел преку подобрување на квалитетот на нивните производи со цел да ги исполнат стандардите на ЕУ, а тоа, пак, резултирало со отворање на пристапот до профитабилните пазари на ЕУ.

„Квалитетот на нашето бетонско поплочување соодветствува на оној во остатокот на ЕУ. Нашата компанија со години инвестира во технологија и внатрешни процеси со цел доведување на нашите производи на исто рамниште со стандардите на ЕУ.“

Запознајте се со Шалај, семеен бизнис кој оперира од Истог во западно Косово. Со години инвестирале во бизнисот за да можат, најнакрај, да добијат удел од градежната индустрија вредна милиони евра. Во Шалај отсекогаш тврделе дека нивните материјали за поплочување се со германски квалитет.

„Квалитетот на нашето бетонско поплочување соодветствува на оној во остатокот на ЕУ. Нашата компанија со години инвестира во технологија и внатрешни процеси со цел доведување на нашите производи на исто рамниште со стандардите на ЕУ,“ вели Ендрит Шалај, менаџер за контрола на квалитет во компанијата.

Достигнување на доказ за квалитет

Меѓутоа, компанијата Шалај успеала да го поткрепи своето тврдење со сертификат за квалитет дури во 2021. Со поддршка на проектот „Слободно движење на добра“ (Free Movement of Goods), финансиран од ЕУ, дознале што им било потребно за да ја добијат марката „CE“ (‘conformité européenne’ – „задоволување на прописите на ЕУ“), кратенка која се употребува за палета производи кои ги задоволуваат безбедносните стандарди на ЕУ. Проектот ја водел компанијата низ едногодишната процедура за проверка на сообразност за да докажат дека нивните производи ги задоволуваат барањата за добивање пристап до пазарот на ЕУ.

„Пресреќни сме што ја добивме марката „CE“ – нешто за кое со години работевме за да го достигнеме,“ вели Шалај за достигнувањето кое ќе го отвори патот кон зголемување на нивниот пазарен удел на домашниот пазар, а ќе отвори и нови меѓународни можности.

Но, учењето не запрело тука. Здобиеното знаење и искуство за процедурата на сертификација, домашните законски барања, како и оние на ЕУ, за градежни материјали, биле споделени со другите производители како дел од проектот. Еден од специјалистите вклучен во процесот потенцирал колку тоа може да претставува поттик за овој исклучиво важен сектор на економијата. „Проектот „Слободно движење на добра“ (Free Movement of Goods) покажа дека и за косовските компании е возможно да ја достигнат марката „CE“. Сега, владата и компаниите треба да ја продолжат работата,“ вели Адам Пини, специјалист од овој домен.

Споделувањето на знаењето и експертизата од страна на специјалисти како г. Пини, како дел од проектот, помогнало во голема мера да се подобри законската рамка за производи и да се обучат агенциите за спроведување со цел пазарот да биде побезбеден за работниците и корисниците. Процесот вклучил подготовка на законски текстови, усвојување на европските стандарди, акредитација на тела за оценување на сообразност, добивање сертификати за калибрација и обуки.

„Слободно движење на добра“ (Free Movement of Goods) покажа дека и за косовските компании е возможно да ја достигнат марката „CE“

За проектот

Целта на проектот „Поддршка за слободно движење на добра“ (Free Movement of Goods) беше да се развие квалитетна инфраструктура, пазарен надзор и права на купувачите во насока на подобрување на производните процеси и зголемување на квалитетот и безбедноста на производите.

Ова е дел од поширока цел за поддршка на косовската влада за креирање поодржлива деловна средина која ќе биде на исто рамниште со стандардите и законодавното тело на ЕУ – познати како ‘acquis’ („достигнување на правото на ЕУ“) – во согласност со барањата на Договорот за стабилизација и здружување.

 

Ова претставува дел од напорите на Косово да го хармонизира своето законодавство со законите на ЕУ и постепено да го развива слободниот трговски простор меѓу ЕУ и Косово каде што слободната циркулација на добра, услуги и капитал ќе биде двострано загарантирана. Косово и ЕУ го потпишаа Договорот за стабилизација и здружување (Stabilisation and Association Agreement (SAA)) во 2016 со кој ги поставија заедничките права и обврски.

Достигнувањата како, на пример, марката „CE“ за компанијата Шалај се јасен знак дека компаниите се поконкурентни, производите се подобри и побезбедни, а деловните партнери можат меѓусебно да си веруваат – вистински доказ за тоа како се поставуваат нови патишта меѓу Косово и пазарите на ЕУ.

„Кој си ти?“ – нова технологија за проверка на идентитет во Србија

Објавено . Објавено во Приказни.

Со поддршка на ЕУ, два универзитетски професори ја носат својата компанија за дигитален идентитет надвор од Србија.

Милош Милановиќ е професор по информациски технологии (ИТ) при универзитетот во Белград и коосновач на ИТ компанијата „Blinking“. Направил бројни работи во текот на својата кариера: бил музичар, водител на радио емисија, поштар, кратко пред да стане професор работел во градежната индустрија и, најпосле, станал претприемач. Единствена константа во неговиот живот останала љубовта кон технологијата и интересот како истата може да го промени светот. Како научник, своето истражување го посветил на дигиталниот идентитет и биометријата. Најпосле, со својот другар и колега-професор, Мирослав Миновиќ, одлучил да основа компанија која ќе му овозможи на општеството да ја направи крајната дигитална промена.

Идејата да основаат компанија дошла од заклучокот дека моменталниот модел на мануелно стекнување податоци и документи во физички простории или преку несигурни и непроверени дигитални канали е фаличен и старомоден. На пример, при поднесување на барање за одредена услуга, луѓето, честопати, оставаат копии од своите податоци или документи во рацете на секое лице преку кое нивното барање треба да помине. Милош и Мирослав знаеле дека ваквиот модел е склон кон прекршувања, кражби на идентитет и злоупотреба на приватни податоци и е скап од аспект на време и пари за поединците и организациите. Оттука, одлучиле да работат на веродостоен, безбеден и едноставен начин за проверка на идентитетот.

„Со години компаниите бараа начин да го насочат својот бизнис кон дигитална интеракција, но им недостигаа соодветни решенија.“

Крај на редовите пред банките

Во 2017, универзитетските професори Милош и Мирослав се прашувале кога најпосле ќе исчезнат редовите пред банкарските експозитури и луѓето би можеле да ја завршат својата работа само со еден клик. Милош вели дека развиле нешто што самите тие би сакале да го употребуваат. „Со години компаниите бараа начин да го насочат својот бизнис кон дигитална интеракција, но им недостигаа соодветни решенија,“ објаснува тој.

Дообјаснува дека иако имало очигледна потреба од производот на пазарот; препознаена од значајните носители на одлуки, имало и одреден отпор за негово внесување. „Едноставно, не беа подготвени,“ вели тој, па, двајцата професори презеле алтернативна акција за да го поттикнат пазарот да употребува дигитална идентификација. Еден од пристапите бил да ја внесат технологијата дел по дел, а другиот бил да ги промовираат бенефитите на технологијата за време на своите предавања и во презентациите, па, на тој начин, да влијаат за компаниите и чинителите да го користат нивниот производ.

Најнакрај, напорите се исплатиле и, денес, „Blinking“ е водечка компанија за проверка на дигитален идентитет не само во Србија, туку и во регионот. Но, нивните амбиции не запреле тука; сакале да го зголемат процентот на регионална продажба и да влезат на европскиот и светски пазар. За тоа, имале потреба од поддршка која пристигнала од програмата „PowerUP“, финансирана од ЕУ, а наменета за поддршка на малите и средни претпријатија во Западен Балкан со цел зголемување на нивната издржливост во време на КОВИД-19 и проширување на пазарното присуство.

„PowerUP“ беше одлична програма која нè обезбеди со корисни информации и вештини. Најважната компонента за нас беше поврзана со меѓународниот раст надвор од границите на Западен Балкан.“

За проектот

„PowerUP“ е слободна програма дизајнирана за мали и средни претпријатија и старт-ап компании кои се во потрага по нови начини за привлекување клиенти и сакаат да ги адаптираат своите бизнис модели, интересирајќи се, притоа, за надворешно инвестирање. Програмата беше основана од Светската Банка во ноември 2020 година, а е финансирана од ЕУ, во рамки на Фондот за развој на претпријатија и иновации во Западен Балкан, во соработка со водечката консултантска компанија „Deloitte“ која ја поддржува имплементацијата. Преку 200 компании од Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Црна Гора, Северна Македонија и Србија учествуваа во програмата; добивајќи тренинг насочен кон поддршка за нивниот раст и способност за привлекување инвестиции, како и зголемување на нивната издржливост за време на пандемијата КОВИД-19.

Програмата „PowerUP“, финансирана од ЕУ, обезбедила поддршка за „Blinking“ за надградба на бројни вештини: од управување со луѓе, до подобра комуникација со клиентите и маркетинг. „„PowerUP“ беше одлична програма која нè обезбеди со корисни информации и вештини. Најважната компонента за нас беше поврзана со меѓународниот раст надвор од границите на Западен Балкан,“ вели Милош.

Во моментов, „Blinking“ има 30 постојано вработени, како и други надворешни соработници. „Што се однесува до иднината, сакаме да изградиме нешто трајно. Но, знам, исто така, дека треба да бидеме и трпеливи. Дополнително, треба да веруваме дека иако доаѓаме од Западен Балкан, сепак можеме да станеме значаен меѓународен учесник на пазарот. Затоа и инвестираме, подобруваме и развиваме нови производи; дел од кои ќе излезат на пазарот при крајот на годинава. Па, затоа, следете нè на социјалните мрежи за да бидете во тек,“ вели Милош.

Обновената дедова куќа добива втор живот

Објавено . Објавено во Приказни.

Проект финансиран од ЕУ за промовирање на традиционалната архитектура им помага на селаните во пограничниот регион Албанија-Црна Гора да го развијат туризмот.

Домашна храна, без мени, и сè послужено свежо од градината или овоштарникот: еве што добиваат гостите кога престојуваат во гостинската куќа на семејството Кљајиќ во селото Лубнице во Црна Гора. Нивниот престој е во куќа стара повеќе од сто години, со традиционален мебел и декор. Маја и Милан Кљајиќ ја водат оваа гостинска куќа заедно со нивните четири деца. Нивниот пат во туристичкото претприемништво не бил секогаш постелен со рози. Донел предизвици, случајности, но и радост да се видат крајниот резултат и големите насмевки на лицата на гостите.

Покрај природните убавини и богатата кујна, селото Лубнице изобилува и со традиционална архитектура. Ова е резултат на многу богатата култура и историја на регионот и доцнењето во модернизацијата – што значи дека многу стари куќи се зачувани во селата од регионот меѓу Албанија и Црна Гора.

„Искрено, не верував дека старата куќа може да биде корисна за нешто. Меѓутоа, мојот сопруг Милан беше упорен и набрзо станавме пионери на руралниот туризам во нашиот регион.“

Од земјоделство со мал обем до туристичко претприемништво

До пред десет години, Маја и Милан немале никаква намера да се занимаваат со туризам. Милан произведувал органски мед, а семејството создавало приход од ова и друго земјоделско производство од мал обем, кое го продавало на пазарите во околните градови. Освен куќата во која живееле, имале и куќа стара над 100 години. Милан ја наследил од татко му и дедо му. Тие ја користеле оваа куќа како складиште за храна и мебел што повеќе не им бил потребен.

Како дел од неговата активност за производство на мед, Милан патувал низ регионот за да присуствува на семинари и така ја добил идејата нивната стара куќа да ја претвори во гостинска куќа за туристи. „Искрено, не верував дека старата куќа може да биде корисна за нешто. Сепак, Милан беше упорен и наскоро стануваме пионери на руралниот туризам во нашиот регион“, вели Маја.

Куќата била во многу лоша состојба и семејството Кљајиќ требало да инвестира во реновирање. Меѓутоа, немале средства. Првично добиле поддршка од донаторска организација да го средат покривот, што било итно, а направиле и некои други мали поправки. Потоа можеле да почнат да примаат посетители. Маја се сеќава на првите гости, група бугарски велосипедисти, кои им гостувале во 2014 година. Таа се сеќава дека не спиела ноќта на нивното пристигнување, плашејќи се дека нема да може да се разбуди на време за да им подготви појадок. „Се чинеше неверојатно. Не бевме навикнати на посетители; цело село беше возбудено и во шок“, вели Маја.

По оваа прва група, следела друга група, а потоа друга, додека куќата не била резервирана за целата сезона. Сепак, растот на популарноста не бил без предизвици. Старата куќа не била целосно реновирана и имало проблеми, а на семејството му била потребна поддршка за промоција.

„Поддршката од ЕУ беше многу важна. Покрај пари за завршното реновирање на куќата, добивме и поддршка за промовирање на нашата гостинска куќа преку брошури и социјалните мрежи. Ова имаше огромно влијание врз понатамошниот раст на нашиот бизнис.“

За проектот

Проектот за прекугранична соработка финансиран од ЕУ „Зачувување на културниот пејзаж на Албанија и Црна Гора“ започна во 2018 година и заврши во 2020 година. Целта на проектот беше да се зајакне конкурентноста на туристичкиот сектор преку инкорпорирање на културното и природното наследство. Проектот придонесе за промоција на традиционалната архитектура на прекуграничната област меѓу локалните и меѓународните посетители преку изложби, социјални медиуми и серија написи во целни списанија на тема традиционални елементи во модерната архитектура и зачувување на културното наследство. Проектот беше имплементиран од Агенцијата за регионален развој Бјеласица, Комови и Проклетие и музејот Полимски од Црна Гора во соработка со EuroPartners Development и Регионалниот совет на Скадар во Албанија.

Ова многу потребно финансирање дојде од проект за прекугранична соработка финансиран од ЕУ наречен „Зачувување на културниот пејзаж на Албанија и Црна Гора“. Ова му помогна на семејството да го заврши реновирањето на куќата со зачувување на традиционалните културни и историски елементи. „Поддршката од ЕУ беше многу важна. Покрај пари за завршното реновирање на куќата, добивме и поддршка за промовирање на нашата гостинска куќа преку брошури и социјалните мрежи. Ова имаше огромно влијание врз понатамошниот раст на нашиот бизнис“, вели Маја.

Маја и Милан сега планираат да го продолжат овој бизнис и во наредните години. Тие, исто така, се надеваат дека барем едно од нивните деца ќе ја сподели нивната страст и ќе ја одржува гостинската куќа отворена.