Skip to main content

Правилно раскажување на приказната

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Програмата за транзициона правда на Балканот преку десет години носи веродостојни информации за публиката во Западен Балкан.

Кула, во Хрватска, и Хртковци, во Србија, се две села во Западен Балкан кои споделуваат заедничка трагедија. Во 1992 година, по воениот конфликт во Југославија, Србите и Хрватите од Кула, во Хрватска, и Хртковци, во Србија, ги заменија домовите, преселувајќи се, секој во селото на другиот. Ова беше опишано како „човечка релокација“; но, всушност, стануваше збор за присилна размена на население во екот на војната. Приказната на овие две села беше доловена во документарниот филм „Твојата куќа беше мој дом“ (“Your house was my home”), изработен од Балканската мрежа за истражувачко новинарство.

Документарецот беше изработен како дел од Програмата за транзициона правда на Балканот; регионална платформа кофинансирана од ЕУ. Платформата објавува онлајн новински извештаи кои третираат локални проблеми поврзани со воени злосторства; подобрувајќи го разбирањето на општата јавност за проблемите од доменот на транзиционата правда во поранешна Југославија.

„Ние сме единствениот медиум во регионот која детално ги третира судењата за воени злосторства, засновајќи се на факти. Мислам дека ова е едно од најзначајните нешта кои транзиционата правда на Балканот го достигнала во текот на последните десет години.“

Преку десет години известување за воени злосторства

Нејра Муаломеровиќ, програмски соработник, објаснува дека главниот фокус на програмата е обезбедување постојан и ажуриран проток на информации во врска со проблемите за транзициона правда; главно, судења за воени злосторства, во регионот. Ова се достигнува преку мрежа посветени дописници ширум поранешна Југославија; како и придонесители од останатите медиуми, организации на граѓанското општество, владини институции и академски работници. „Ние сме единствениот медиум во регионот која детално ги третира судењата за воени злосторства, засновајќи се на факти. Мислам дека ова е едно од најзначајните нешта кои транзиционата правда на Балканот го достигнала во текот на последните десет години,“ вели Нејра.

Меѓутоа, со оглед на тоа што бројот на воени злосторства се намалува; програмата започнала со развој на други активности со истата цел, употребувајќи го своето искуство и информациите со кои располагаат. Еден од нивните проекти е податочна база за масовни гробници. Програмскиот тим работи на случајот од 2020 година, соочувајќи се со предизвици поради големиот број масовни гробници и разнесените информации. Нејра објаснува дека поради тоа што информациите не се на едно место, а повеќето од нив достапни само во хартиен оригинал, програмскиот тим морал да посети бројни институции и организации. Заедно со фотограф, посетиле и локации на коишто се наоѓаат масовни гробници за да можат да ги снимаат и евидентираат во податочната база. Потоа, информациите биле јавно споделени.

За време на посетите им станало јасно дека повеќето од масовните гробници не се означени, не им е оддадено почит, ниту, пак, имаат пристап. „Некои од нив беа на приватен имот, некои беа претворени во депонии, а врз некои беа изградени цркви,“ вели Нејра.

Но, тимот успеал да лоцира, снима, фотографира и архивира во својата податочна база неколку дузини локации, а работата продолжува.

„Мислам дека сите кои работеа со Балканската мрежа за истражувачко новинарство во текот на овие десет години ја согледаа својата работа и од аспект на влијание врз идните генерации и начинот на којшто тие ќе гледаат на историјата.“

За проектот

Програмата за транзициона правда на Балканот е регионална платформа која има за цел подобрување на разбирањето на општата јавност за проблеми од доменот на транзиционата правда во земјите на поранешна Југославија (БиХ, Хрватска, Косово, Црна Гора, Северна Македонија и Србија). Програмата е поддржана од ЕУ, Агенцијата за меѓународен развој и соработка на Шведска, како и амбасадата на кралството Холандија.

Уште една од неодамнешните иницијативи на програмата е музејот „Репортерска куќа“ кој ќе биде отворен, во Сараево, оваа есен. Се работи за првиот независен и непрофитен регионален музеј во Балканот, кој ќе ја прикаже сеопфатната приказна, раскажана од новинарска перспектива, за распадот и војните во Југославија, како и нивните последици. Музејот ќе биде лоциран во центарот на градот, во зграда на три ката, на простор од 600 метри квадратни. Првите два ката ќе бидат наменети за постојана изложба; раскажувајќи ја приказната на воените злосторства извршени во поранешна Југославија, вклучително и приказни на бегалци, етничко прочистување, геноцид и воени кампови, како и животот на новинарите за време на војната. Третиот кат ќе добие функција на заеднички простор за новинари, граѓанското општество и пошироката јавност и ќе биде наменет за дискусии поврзани со конфликтното новинарство и улогата на медиумите денес.

Нејра признава дека темите за транзициона правда не се лесни за третирање. „Меѓутоа, мислам дека сите кои работеа со Балканската мрежа за истражувачко новинарство во текот на овие десет години ја согледаа својата работа и од аспект на влијание врз идните генерации и начинот на којшто тие ќе гледаат на историјата,“ вели таа.

 

Борење против загадувањето преку границата

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Прекуграничните општини во Северна Македонија и Србија ги здружуваат силите во борба против загадувањето

Граничните места Липково, во Северна Македонија, и Прешево, во Србија, се две општини со малобројно население: Липково со 13000, а Прешево со 27000 жители. Со оглед на тоа што поголемиот дел од нивното население живее во рурални подрачја; двете општини делат заедничка култура, традиции, економски систем и цврсти семејни и пријателски врски. Меѓутоа, споделуваат и заеднички проблем: високо ниво на загаденост поради незаконските депонии. Во општината Прешево има 11 незаконски депонии, а во Липково седум.

И двете општини имаат систем за собирање отпад организиран преку јавни претпријатија. Но, овие претпријатија не можат целосно да ги покријат потребите на нивните општини. Претпријатието „Pisha“ во Липково, покрива десет села од вкупно дваесет и две населени места во договорената зона за собирање отпад; додека, пак, претпријатието „Moravica“, на српската страна, покрива единаесет села од вкупно триесет и четири населени во општината. Растечкиот проблем на села кои не се опслужени не можел да биде решен на општинско ниво поради недостатокот на средства и координација, па двете општини одлучиле да побараат надворешна поддршка за решавање на проблемот.

„Бројот на луѓе со заразни болести беше особено висок во споредба со малата големина на општините, и беше очигледно дека една од главните причини се незаконските депонии и загадената средина.“

Здружени сили за подобра средина

Александар Гумберовски е проектен менаџер на општината Липково. Тој објаснува дека според официјалните податоци, добиени од регионалната болница во Врање, бројот на лица со заразни болести во општината Прешево бил 20 во 2017 година, 30 во 2018 година и 35 во првата половина од 2019 година. На другата страна од границата, во Липково, бројот на лица со заразни болести бил 23 во 2017 година, 38 во 2018 година и 42 во првата половина од 2019 година; прикажувајќи континуиран пораст на заразените. „Бројот на луѓе со заразни болести беше особено висок во споредба со малата големина на општините, и беше очигледно дека една од главните причини се незаконските депонии и загадената средина,“ вели Александар.

Поради, нивната, претежно, рурална економија и големина, ниту една од општините не поседува доволно средства за соодветно да ги покрие услугите за своите жители, и затоа не биле во можност да обезбедат услуга за собирање отпад за сите жители. Но, со оглед на тоа што општината Липково има добро искуство со поддршка од донатори; ги здружиле силите со соседната општина Прешево, на српската страна од границата, и одлучиле да се пријават за финансирање од ЕУ со цел решавање на проблемот.

Заедно развија проект наречен „Помалку отпад, помалку ризик, повеќе здравје“ и добија поддршка од Програмата за прекугранична соработка Северна Македонија – Србија; финансирана од ЕУ. Преку проектот, набавија два камиона за собирање отпад, 20 поголеми контејнери за отпад и преку 1700 помали канти кои ги доставиле низ домаќинствата во регионот.

„Овие општини се неразвиени и има недостаток на средства во скоро секој сектор. Оттука, поддршката на ЕУ е значајна за решавање на нашите проблеми; понекогаш дури и најосновните.“

За проектот

Проектот за прекугранична соработка, „Помалку отпад, помалку ризик, повеќе здравје“, финансиран од ЕУ, започна на почетокот од 2021 година и ќе трае до крајот на 2022 година. Целосната вредност на проектот е преку 250000 евра; а околу 85 % од средствата се обезбедени од ЕУ. Клучните цели на проектот вклучуваат: зголемување на капацитетите за управување со човечки создадени ризици и штети поврзани со складирање цврст отпад и заштита на средината, зголемување на капацитетот и подобрување на пристапот на институциите кон услугите за организирано собирање отпад, подигнување свест меѓу локалното население за последиците од загадувањето и ублажување на заразните болести.

Покрај поддршката со опрема, проектот отпочнал и кампања за подигнување на свеста, со летоци и видеа; со цел промена на навиките на жителите кон средината, охрабрувајќи ги да ги користат ново набавените канти за нивниот отпад.

Ова не е првиот проект, финансиран од ЕУ, кој општината Липково го користи. Александар објаснува дека затоа што општината е, исто така, на граница со Бугарија и Косово; имала прилика да биде дел и од нивните прекугранични програми за соработка. „Овие општини се неразвиени и има недостаток на средства во скоро секој сектор. Оттука, поддршката на ЕУ е значајна за решавање на нашите проблеми; понекогаш дури и најосновните,“ вели тој.

Искуство со дивиот свет отворено за бизнис

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Со поддршка од ЕУ, прекуграничниот простор помеѓу Црна Гора и Србија е подготвен за пречек на туристи љубители на природата.

Пред пандемијата, Црна Гора имаше околу два милиона посетители годишно и преку седум милиони ноќевања во годината; што може да се смета како успех за држава со население од само 600000 жители. Посетителите се, главно, фокусирани на прекрасните крајбрежни региони за време на летниот одмор или скијачките центри во северот. Но, Црна Гора има и други возбудливи туристички можности, од аспект на дивиот свет, особено во северо-источниот дел кој граничи со Србија и кој е недоволно истражен. Центарот за заштита и истражување на птици („CZIP“), невладина организација од Подгорица, заедно со партнери од Црна Гора и Србија, работи во насока на отворање на регионот како дестинација за љубителите на дивиот свет.

Глобално, дивиот свет и набљудувањето птици станаа особено популарна туристичка активност; признаена како значајна туристичка пазарна ниша. Меѓутоа, како последица на оддалеченоста на овој предел и слабите транспортни врски, туристичката инфраструктура е недоразвиена, иако се работи за локација каде што се наоѓаат четири национални паркови.

„Со оглед на тоа што има огромен потенцијал за туристички развој, но, истовремено, и потреба за поддршка, одлучивме да преземеме акција за отворање на овој бајковит предел за посетителите.“

Задоволување на потребата за туристички развој

Лејла Абдиќ е еколошки активист и проектен менаџер во Центарот за заштита и истражување на птици. Објаснува дека заедно со своите колеги се свесни дека регионот е недоволно развиен во насока на туристичка инфраструктура и активности на отворено. „Со оглед на тоа што има огромен потенцијал за туристички развој, но, истовремено, и потреба за поддршка, одлучивме да преземеме акција за отворање на овој бајковит предел за посетителите,“ вели Лејла.

Со оваа цел, се пријавиле за повикот за прекугранична соработка помеѓу Црна Гора и Србија, финансиран од ЕУ, и добиле средства за отпочнување на така наречениот проект „Hoo“ (Создавање искуства со бувови и дивиот свет). Со оглед на тоа што птичјата популација е особено богата во регионот, главниот фокус на проектот бил насочен на активности поврзани со набљудување птици и мотивирање на локалното население за ангажирање во бизниси поврзани со туризам во доменот на дивиот свет; како и брендирање и промоција на туристички производи кои биле развиени како дел од проектот.

„Регионот има уникатни богатства, во доменот на дивиот свет, кои сè уште не се истражени, но, наскоро, ќе бидат локално и меѓународно промовирани со цел посетителите да можат да уживаат во нив.“

За проектот

Проектот „Hoo“ (Создавање искуства со бувови и дивиот свет) започна во февруари 2021 година. Главната цел на проектот е охрабрување туризам заснован на природното богатство и дивиот свет во прекуграничниот регион помеѓу Србија и Црна Гора. Целосната вредност на проектот е 262029 евра, а предвиденото времетраење на истиот е 24 месеци. Проектот предвидува, меѓу другото, основање на две патеки за туризам поврзан со дивиот свет, обука на туристички водичи за дивиот свет, набљудување птици и студиски посети, како и основање дигитална платформа за промоција на дивиот свет во регионот.

Лејла објаснува дека проектниот простор има што да понуди за туристите љубители на природата: бувовите, на пример, имаат посебна харизма која може да претставува возбудливо туристичко искуство. Но, овој регион е, исто така, дом и на други привлечни птици; како што се златните и царски орли, белоглавите мршојадци, дивите соколи, карпестите еребици и црните тетреби; како и некои други ретки видови птици кои се во потрага по природни шумски предели како живеалиште. „Регионот има уникатни богатства, во доменот на дивиот свет, кои сè уште не се истражени, но, наскоро, ќе бидат локално и меѓународно промовирани со цел посетителите да можат да уживаат во нив,“ вели Лејла.

Лејла понатаму објаснува дека проектот има огромен успех во насока на прекуграничната соработка. Партнерските организации ќе организираат студиски тури и координациски активности со цел поврзување на заедниците, бизнисите и туристичките оператори на двете страни на границата. „Најпосле, развојот на регионот е тесно поврзан со прекуграничната соработка,“ вели таа.

Претставувајќи го босанскиот лук пред светот

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Претпријатие од БиХ станува регионален лидер на пазарот во доменот на производство на лук со поддршка на проект финансиран од ЕУ.

Преку 300 сончеви дена и почва богата со варовник се дел од карактеристиките кои го одликуваат теренот околу градот Љубиње во јужна БиХ. Со децении наназад, полињата на Љубиње биле насадени со босански тутун кој, благодарение на квалитетот, овозможувал пристојна живеачка за населението во регионот. Меѓутоа, поради падот на домашната тутунска индустрија, земјоделците морале да го диверзифицираат својот производ.

Со оглед на тоа што почвата е исклучиво плодна, немале проблем да го постигнат тоа; фокусирајќи се на лук кој со векови наназад се одгледувал во регионот како здрава намирница за готвење, но и во борбата против болести. Бизнис можноста која ја понудил лукот била забележана од „Farmavit“, претпријатие во регионот Љубиње, кои се обиделе не само да одгледуваат лук, туку истиот и да го преработуваат со цел дистрибуција до големите маркети.

„Анализи, изработени од светски познати институции, покажуваат дека босанскиот лук е рангиран меѓу првите пет во светот; според својот квалитет и влијание врз здравјето.“

Модерна технологија за подобрување на квалитетот

Стефан Шалварица е  менаџер одговорен за производство и преработка на лук во претпријатието на кое му се приклучил во 2020 година. Претпријатието е формирано во 2000 година; на почетокот со фокус на производство на храна за добиток. Но, забележувајќи го потенцијалот на производството на палета други култури, одлучиле да пробаат нешто што би било поинтересно и би одговарало на поширокиот пазар. „Анализи, изработени од светски познати институции, покажуваат дека босанскиот лук е рангиран меѓу првите пет во светот; според својот квалитет и влијание врз здравјето,“ вели Стефан.

Денес, „Farmavit“ е водечко претпријатие за производство на лук во БиХ, со поголем дел од своето производство насочено кон извоз, вклучително и кон ЕУ. На патот кон успехот, биле поддржани од иницијативата „EU4 Business“, финансирана од ЕУ, а имплементирана од Програмата за развој на Обединетите Нации. Со оваа поддршка, претпријатието решило значаен проблем со грејните извори, како и проблем со пареата која се создава во процесот на термална преработка на лукот и истиот го отежнува. „Со вентилација и климатизација на нашите простории се ослободуваме од пареата за неколку минути. Исто така, во минатото, значаен дел од работата се одвиваше мануелно, а сега, со помош на неколку нови машини, процесот на полнење, ставање етикети и затворање на теглите е подобрен и забрзан,“ објаснува Стефан.

Претпријатието има сопствени насади со лук, но, исто така, откупува одредена количина од своите кооперанти во БиХ. По откупот, лукот се праќа на анализи, пред да биде преработен во производи достапни за купувачите на полиците во супермаркетите во БиХ под брендот „Мирисот на Херцеговина“.

„Благодарение на проектот „EU4Business“, успеавме да ги подобриме условите за работа и производството; намалувајќи ги трошоците и понудувајќи им уникатни производи на нашите купувачи. Преку подобрување на производството на лук, нашите годишни количини достигнаа 10 тона.“

За проектот

„EU4Business“ е проект на ЕУ кој цели кон зајакнување на капацитетот за економски развој и вработување преку поттикнување конкурентност и иновација во одредени сектори во БиХ. Проектот располага со буџет од 16,1 милиони евра: 15 милиони евра финансирани од ЕУ и 1,1 милион евра од Федералната Република Германија.

„EU4Business“ е дел од програмата Стратегии за локален развој – локално самоуправување и економски развој во БиХ на германското министерство за економска соработка и развој.

Понатаму, Стефан објаснува дека произведуваат пире од лук и маринади со лук и зачини, маслинки и сончогледово масло.  Дополнително, благодарение на поддршката од проектот „EU4Business“, сега произведуваат и, така наречен, црн лук. Црниот лук се добива како резултат од ферментација на свежиот лук. Во процесот на забрзано зреење, лукот ја менува својата боја и карамелизира, а неговите својства се подобрени. Овој вид лук е високо вреднуван на светскиот пазар; а со набавката на машина за ферментација, благодарение на поддршката од ЕУ, претпријатието „Farmavit“ стана единствениот производител на ваков вид лук во БиХ.

„Благодарение на проектот „EU4Business“, успеавме да ги подобриме условите за работа и производството; намалувајќи ги трошоците и понудувајќи им уникатни производи на нашите купувачи. Преку подобрување на производството на лук, нашите годишни количини достигнаа 10 тона,“ вели Стефан.

Покрај плановите за нови маринади и пласманот на црн и свеж лук на меѓународниот пазар, претпријатието „Farmavit“ продолжува да инвестира во значајни планови за задржување на својата позиција на лидер на пазарот. „Инвестиравме дополнителни сопствени средства во набавка на опрема која ќе ни помогне во производството на желатински капсули полнети со екстракт од лук. Ќе бидеме првото претпријатие во регионот кое ќе произведува прехранбени додатоци од овој вид,“ со задоволство изјавува Стефан.

Претпријатието „Farmavit“ беше поддржано преку проектот „EU4Business“ со 15000 босански марки, а вредноста на инвестицијата изнесува 300000 босански марки.

Џез мелодии ги враќаат во живот местата на култура

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Музички иницијативи, родени за време на пандемијата, се развиваат со поддршка на ЕУ

Кога младите од Пеќ, во западно Косово, беа исправени пред предизвикот да започнат нови настани со цел културно ангажирање на повеќе граѓани; импровизираа со тоа што го имаа на располагање: стара кино сала, познати уметници и волонтерство. Навистина, иницијативата водена од невладината организација „Anibar“  се фокусира на музички жанр кој своите основи ги наоѓа во импровизацијата – џез. За да додадат уште малку неизвесност во иницијативата, серијата џез концерти била планирана да започне при крајот на 2020 година, во екот на пандемијата КОВИД-19. Но, и покрај сите пречки, се роди најновата културна активност во градот; „Peja Jazz“.

„Отсекогаш велев дека би се вратил во Пеќ единствено преку културни настани.“

Главниот „виновник“ за настанот „Peja Jazz“ е Дардан Селимај, куратор на бројни културни настани во Косово во текот на минатите дваесет години. За него, тешко беше да се одбие идејата за џез во Пеќ. „Отсекогаш велев дека би се вратил во Пеќ единствено преку културни настани,“ вели Дардан за градот од кој доаѓа неговото семејство и каде ваквите настани се реткост. „Во малите градови, во кои поголемиот дел од годината нема настани, младите заслужуваат да имаат музички концерти кои ќе ги инспирираат да станат некој – музичари или дел од група; и на тој начин да ги премостат границите,“ вели Дардан. Во минатото, сличен пат избрале бројни музичари кои пораснале во Пеќ. Тие служеле како инспирација за Дардан да ја прифати улогата на куратор за настан како „Peja Jazz“.

Покрај инспиративната идеја, неизбежно било дека ќе има пречки; особено во година во која започна пандемијата. Концертите завршуваа во раните вечерни часови, а бројот на публика беше лимитиран поради здравствените рестрикции. Меѓутоа, овој контекст имал и свои позитивни аспекти.

„Со оглед на тоа што 2020 година беше година во која уметниците ги паузираа своите изведби; за културната сцена сè беше ставено на пауза; па, така, тие станаа покреативни и креираа нови дела,“ вели Дардан, со возбуда во гласот од можноста да ги истражи музичките богатства создадени за време на месеците поминати во карантин.

„Бевме домаќин на четири концерти на кои, премиерно, се прикажаа нови албуми: сите во рамки на првото издание,“ велејќи, со убеденост, дека таков успех би било тешко да се повтори. Но, тоа што се повторило, следната година, во второто издание, била посветеноста кон квалитетни концерти. Овојпат, „Peja Jazz“ ги надминал границите на Косово, бидејќи регионалните и европски изведувачи можеле повторно да патуваат.

„Фактот дека „Peja Jazz“ е организиран под покровителство на „Anibar“, ќе биде во полза за неговата одржливост; како од организациски поглед, така и за инспирација на надежни идни изведувачи.“

За проектот

Граѓанско-јавното партнерство за иновативно управување со јавната инфраструктура во Пеќ, Призрен и Митровица е проект кој има за цел подобрување на сегашната состојба на местата на култура, како и креирање на нови ширум Косово. Меѓу другото, проектот служи како значајна интервенција во демократизацијата на културните и урбани политики во Косово, овозможувајќи, исто така и поголема граѓанска партиципација во јавниот живот.

Инвестирање во организации, а не во индивидуи, за здрави културни настани

Започнувањето музички настан влијае на културниот живот на мал град, како Пеќ, на многу начини. Најпрво, организирањето на „Peja Jazz“ во единственото кино во градот помогна за зачувување на оваа легендарна зграда од потенцијални интервенции. Следно, настанот го отвори градот за други можности; како, на пример, туризам и културни размени. Што е најважно, настанот е можност за трансформација на младите генерации; правејќи ги посвесни за нивниот потенцијал преку изложување кон познати уметници.

„Фактот дека „Peja Jazz“ е организиран под покровителство на „Anibar“, ќе биде во полза за неговата одржливост; како од организациски поглед, така и за инспирација на надежни идни изведувачи,“ вели Дардан кој е среќен што може да го пренесе своето знаење за менаџмент на волонтерите во музичките настани. Како пример го зема успехот кој „Anibar“ го покажа во доменот на анимација во кој младите направиле значаен напредок; од учење на основите, па сè до проектирање на нивните анимации на годинешниот фестивал. „Anibar“ го збогатува своето искуство во воведување нови културни активности во градови како Пеќ и склучи партнерства со други организации низ Косово, и пошироко, за подобрување на моменталната состојба на местата за култура. Со финансии од ЕУ, нивната цел е да бидат подобро подготвени, во улога на културни чинители, во менаџирањето на јавната инфраструктура, како и зголемување на соработката со локалните влади за одржлива употреба на јавната инфраструктура, политики и финансии.

По стапките на загрозениот балкански рис

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Тим македонски новинари освоија престижна европска награда за нивното истражување за ризиците со кои се соочува загрозениот рис.

Балканскиот рис е вид дива мачка која спаѓа во категоријата критично загрозени видови. Се претпоставува дека преостануваат само околу 45 риса во регионот. Сепак, незаконското ловокрадство, деградацијата на пејзажот и градежните активности претставуваат сериозни закани за најголемата мачка во регионот.

Балканскиот рис може да се најде во Северна Македонија, Албанија и Косово. Иако ловот или наштетувањето на балканскиот рис се строго забранети со закон во трите држави, истражување покажа дека ситуацијата е сосема различна на терен. Новинарски тим од македонското радио МОФ заклучи дека животното е, всушност, недоволно заштитено и во сериозна опасност од истребување.

Нивното истражување траеше неколку месеци и резултираше со статија насловена „По стапките на балканскиот рис – истражувачка сторија во два дела“. Сторијата претставува мрачна слика за ситуацијата на рисот кој е во постојан ризик од незаконски лов. Истражувачкиот тим откри препарирани рисови на ѕидови во ресторани сместени во близина на живеалиштето на рисот, рисови чувани во кафези како атракција и сомнежи за полициски авторитети инволвирани во ловокрадство. Дополнително, истражувањето покажа дека покрај ловокрадството, балканскиот рис е во опасност и поради незаконските депонии и градежните активности; како, на пример, изградбата на патишта и хидроцентрали во и околу природните или национални паркови.

„Во нашиот регион имаме одлични закони на хартија, но, често, овие закони не се соодветно применети.“

Признание за напорот

Новинарскиот тим кој ја спроведе и објави истражувачката сторија беше сочинет од Бојан Шашевски, Даниел Евросимоски, Емилија Петреска и Јасмина Јакимова. Јасмина објаснува дека нивната инспирација дошла од желбата да раскажат приказна на ретко објавувана тема, а и да истражат дали законите кои ја засегаат заштитата на природата и дивиот свет се соодветно имплементирани. „Во нашиот регион имаме одлични закони на хартија, но, често, овие закони не се соодветно применети,“ вели таа.

Сторијата доживеа голем успех во насока на повратни реакции од страна на читателите и ја освои, исто така, Европската награда за истражувачко новинарство за Северна Македонија во 2021 година. Наградата беше доделена преку проектот „Зајакнување на квалитетните вести и независното новинарство во Западен Балкан и Турција“, а жирито ја опиша статијата како резултат на исклучително истражување.

На церемонијата за доделување на наградата, Емилија Петреска од Радио МОФ изјави: „Разочарувачки е што дури и после цела година откако ја објавивме сторијата, институциите сè уште не реагирале на сознанијата… Каква иднина имаме на ум ако продолжиме со уништување на еко-системите, животната средина на балканскиот рис и природното богатство кое го имаме; уништувајќи се, на тој начин, себеси?“

„Наградата беше особено важна за нас; не заради парите, туку заради признанието: одлично е чувството кога напорот е признаен“

За проектот

Целта на проектот „Зајакнување на квалитетните вести и независното новинарство во Западен Балкан и Турција“, финансиран од ЕУ, е зголемување на довербата на граѓаните во медиумите и создавање безбедна средина за новинарите за создавање независни новинарски содржини; преку обука, менторство, техничка и финансиска помош и објавување. Проектот тече од 2019 година во државите членки на ЕУ, како и во потенцијалните држави за членство: Албанија, БиХ, Косово, Црна Гора, Србија и Турција.

Јасмина објаснува дека поради фактот што доаѓаат од мала медиумска организација, тимот бил изненаден поради освојувањето на првата награда. „Наградата беше особено важна за нас; не заради парите, туку заради признанието: одлично е чувството кога напорот е признаен,“ вели таа.

Наградите за европско истражувачко новинарство имаат за цел славење и промоција на исклучителните постигнувања на истражувачките новинари од државите од Западен Балкан и Турција; како и подобрување на видливоста на квалитетното истражувачко новинарство ширум публиката во овие држави.

Златниот вез повторно во мода

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Современо женско претприемништво и традиционален црногорски занает се преплетуваат со поддршка на ЕУ.

Црногорскиот златен вез се користи на традиционални носии повеќе од три века, но беше во ризик од изумирање поради промените на модните вкусови и непренесување на занаетот од старите на младите генерации. Дополнителна причина беше тоа што дури и кога имаше интерес за златен вез; додавање злато на прилично скапа носија или свилена кошула чини многу. Меѓутоа, од неодамна, занаетот добива нов елан благодарение на иницијатива од локална црногорска организација на граѓанското општество и поддршка од ЕУ.

Бисерка Раичевиќ е во нејзините шеесетти години и доаѓа од црногорско семејство кое ја негува традицијата; особено поврзана со рачните изработки. Иако поголемиот дел од животот го поминала работејќи како економист, продолжила, истовремено, да ги практикува, како хоби, традиционалните рачни изработки кои ги научила како млада девојка. Но, до неодамна, не беше пробала да работи со златен вез – врвот на црногорската занаетчиска традиција. Ова се сменило кога се приклучила на работилницата организирана со поддршка на проектот „ReLoAD“, финансиран од ЕУ.

„Работата со златен вез бара многу трпение и посебни занаетчиски способности.“

Оживување заборавени техники

Бисерка објаснува дека дознала за работилницата преку својот сопруг; кој го видел повикот на социјалните медиуми и ѝ кажал за можноста, знаејќи ја нејзината љубов кон рачните изработки. Се двоумела дали да се пријави, затоа што работата со златен вез е исклучително напорна, а истовремено и скапа поради златниот конец кој се користи за везот. Но, одлучила да се пријави, водена од љубовта кон традицијата; иако од искуството научила дека „работата со златен вез бара, како што таа вели: – многу трпение и посебни занаетчиски способности.“

Обуката била организирана преку проектот „Зачувување и развој на традиционалните црногорски занаети – златен вез“, финансиран од ЕУ, кој вклучил жени на различна возраст и од различни општествени средини. Постарите експерти во занаетот биле ангажирани како обучувачи за да го пренесат своето знаење. Во текот на обуката, проектот вклучил, исто така, и поддршка за комуникација и создавање маркетинг план за промоција на златниот вез; како и лансирање на публикација која ја раскажува историјата и важноста на занаетот.

„Оваа обука беше огромна инспирација за мене“

За проектот

Проектот „Зачувување и развој на традиционалните црногорски занаети – златен вез“ е имплементиран од Институтот за претприемништво и економски развој, во соработка со здружението за уметности и рачни изработки „NIT“. Проектот е поддржан од Регионалната програма за локална демократија („ReLOaD“), финансирана од ЕУ, а имплементирана од Програмата за развој на Обединетите Нации.

Проектот цели кон промоција на црногорскиот златен вез преку развој на маркетинг план, подобрувајќи го економскиот и општествен статус на жените преку споделување на вештините за златен вез и популаризирање на истиот во соработка со модни дизајнери.

„Оваа обука беше огромна инспирација за мене,“ вели Бисерка, а со вештините кои ги стекнала од проектот, одлучила да започне мал бизнис со цел претставување и овозможување поголем пристап до овие прекрасни креации. Дизајните кои содржат златен вез се централни за повеќето производи во нејзиниот бизнис, „RB Ethno Fashion Hand Made“; вклучувајќи и модерни предмети за секојдневна употреба како торби, шалови или маски.

Покрај нејзините производствени и продажни активности, Бисерка организира, исто така, и бесплатни работилници преку кои придонесува за пренесување на вештините на други жени во нејзината заедница. „Верувам дека оваа традиција треба да живее, па, затоа, сакам колку е можно повеќе млади луѓе да ја научат техниката,“ вели таа.

Жените на чело на брзо растечките информациско-комуникациски услуги во Косово

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Затворање на дигиталниот родов јаз: поголема застапеност на жените во информациско-комуникациските технологии е неопходна за овој сектор во кој преовладува извозот.

Секторот на информациско-комуникациски технологии во Косово брзо се менува; главно, поради постојаниот раст на побарувачката и решенијата кои ги нудат компаниите. Високите нивоа на употреба на Интернет даваат добри резултати за Косово; особено за младите и растечки бизниси.

Евростат објави дека во 2021 година 96% од косовското население, на возраст помеѓу 16 и 74 години, употребувало Интернет во текот на претходните три месеца, што значи дека Косово рангира на врвот на листата за користење Интернет, па дури малку повисоко од просекот во ЕУ. Овој контекст е предуслов за напредокот на дигиталната трансформација на бројни сектори во општеството, но не само во Косово. Неколку компании со седиште во и околу главниот град, Приштина, нудат далечински информациско-комуникациски услуги за Европа и Северна Америка. Всушност, некои од нив воопшто немаат домашни клиенти, карактеристика утврдена во студија на Косовското здружение на информациско-комуникациски технологии, „STIKK“, која потврдува дека преку 90% од овие услуги влегуваат во извозниот домен.

„Информациско-комуникациските технологии се сметаа за машка работа, но тоа брзо се менува.“

Затворање на дигиталниот родов јаз

Еден од ефектите на овој добредојден развој е понудата на работа во општество погодено од невработеност и тоа што, со отворањето на овие работни места, се намалува емиграцијата на младото косовско население. Секторот станува, исто така, сè повеќе инклузивен.

Жените се наоѓаат во сржта на секторот; од технички позиции во доменот на технолошки развој, па сè до управување и креирање политики во информациско-комуникациските технологии. Еден од примерите е Илириана Ибрај која ја управува секцијата за деловен развој на „LinkPlus“, една од пионерските компании која веќе цела деценија извезува услуги.

„Информациско-комуникациските технологии се сметаа за машка работа, но тоа брзо се менува,“ вели Ибрај, која додава дека се чувствува добро во секторот затоа што придонесува за различна перспектива. Жените сочинуваат повеќе од една третина од нејзиниот бизнис или вкупно 50 вработени. „Растечкиот број на жени во информациско-комуникациските технологии го менува начинот на размислување и стереотипите на работното место, но, исто така, и во насока на односот со клиентите; каде што перспектива која не доаѓа исклучиво од мажи може да направи разлика.

Можностите за промена на соодносот на девојчиња кои учествуваат во секторот започнуваат уште во образованието, каде предметите од доменот на наука, технологија, енергија и математика повторно се враќаат како професии со потенцијал за вработување. Покрај традиционалните универзитети, постојат иновативни центри, приватни иницијативи и меѓународни донатори кои ги доближуваат предметите од доменот на наука, технологија, енергија и математика до младите. Меѓу нив е и проект, финансиран од ЕУ, кој ја поддржува конкурентноста на косовскиот информациско-комуникациски сектор и кој обучува околу 100 наставници и 1000 ученици. Поголемиот дел од учесниците веќе се сертифицирани во доменот на веб-развој, кибер безбедност и програмски јазици барани во објавите за работни места кои треба да се пополнат.

Дополнителен аспект на кој работи проектот, заедно со секторот, е зајакнување на врските со компаниите лоцирани во ЕУ.

„Една од нашите стратегии за развој доаѓа од убедувањето дека можеме да се развиваме заедно со нашите идни партнери во ЕУ.“

За проектот

Севкупната цел на проектот „Поддршка на ЕУ за конкурентност на косовскиот информациско-комуникациски сектор“ е овозможување конкурентност на косовските дигитални и традиционални бизниси преку поддршка за развој на косовскиот информациско-комуникациски сектор; водејќи, на тој начин, до развој и создавање нови работни места.

Проектот цели, исто така, и кон премостување на јазот од дигитални и деловни вештини и тоа на одржлив начин кој ќе ги исполни потребите на пазарот и ќе ја зголеми конкурентноста на косовските дигитални и традиционални бизниси; како и извозот на косовските бизниси во доменот на информациско-комуникациските технологии и традиционални бизниси со употреба на информациско-комуникациски технологии.

Информациско-комуникациските технологии ги елиминираат границите

Компаниите со седиште во Косово, кои нудат услуги за извоз, работат, најчесто во доменот на консултации за информациски технологии, развој на веб-дизајн, мобилни решенија и е-трговија. „LinkPlus“ ги нуди овие услуги за клиенти кои оперираат во ЕУ, но и ширум пазарите во Северна Америка. Иднината изгледа ветувачки за оваа компанија која очекува соработка со компании идентификувани во рамки на неодамнешните деловни состаноци.

„Една од нашите стратегии за развој доаѓа од убедувањето дека можеме да се развиваме заедно со нашите идни партнери во ЕУ,“ објаснува таа. „Воспоставивме нови првични контакти, со фокус на секторите во кои специјализираме, и сега знаеме многу повеќе за пазарот и клучните играчи.“ Вели дека е задоволна од почетните воведи кои го претставуваат потенцијалот на Косово, вклучително и косовската младина, деловната клима, близината до ЕУ, употребата на еврото како валута и пријателските односи со клиентите кои претставуваат клучни карактеристики на нејзиното општество.

Ни кажа дека, во рамки на својата лична мисија, е, исто така, ангажирана во подобрување на позицијата на жените и ја користи иницијативата „DigiWomen“; во која има функција на член на одборот, како платформа за вклучување на жените во информациските технологии и кои би служеле како модел за остатокот. „Доколку сакаме да постигнеме родова еднаквост, најважното нешто е да водиме со инспиративен пример за новите генерации: за да ги подобриме општествата, промената мора да дојде од нас самите.“

Стар рецепт за сирење во пресрет на нови клиенти

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Произведувачи на сирење од БиХ ги зголемуваат своето производство и работна сила со поддршка на ЕУ

Кога Томислав Пуџа имал 20 години, неговиот татко починал, а Томислав ја наследил семејната традиција за производство на сирење. Семејството Пуџа специјализира во производство на сирењето „Ливно“; биено сирење, од кравјо или овчо млеко или, пак, мешавина од двете. Во форма на тркало, сирењето природно зрее под кората, најмалку 60 дена, и има остар и јак вкус. Рецептот бил воведен во регионот Ливно за да одговара на вкусот на кралското благородништво во времето на австро-унгарското владеење.

„Татко ми отсекогаш сонуваше за проширување на нашиот бизнис и отворање мала млекарница. Брат ми и јас, одлучивме овој сон да го претвориме во реалност.“

Од работилница за сирење до голема компанија  

Бабата и дедото на Томислав произведувале сирење, во мали количини, во нивната визба. Во 1970-те, одлучиле да го комерцијализираат својот производ и да го продаваат во туристичкиот регион ширум јадранското крајбрежје. Иако количините не биле големи, продажбата добро се одвивала, а заработувачката била доволна за семејството. Таткото на Томислав ја продолжил традицијата, а Томислав помогнал.

„Татко ми отсекогаш сонуваше за проширување на нашиот бизнис и отворање мала млекарница. Брат ми и јас, одлучивме овој сон да го претвориме во реалност,“ вели Томислав.

Млекарницата „Puđa Eco Cheese“ била основана во 2003 година и, оттогаш, постојано расте. Денес, млекарницата произведува дузина видови сирење, а добиле и бројни меѓународни награди за квалитет меѓу кои посебно се издвојува медалот добиен на Меѓународниот семинар за сирење; одржан во Австрија во 2014 година.

Во 2019 година, водени од идејата за модернизирање на производствениот процес и зацврстување на долгогодишната позиција на млекарницата, како на домашниот, така и на странскиот пазар; компанијата „Пуџа“ одговорила на јавен повик за грантови, објавен во рамки на проектот „EU4Business“; финансиран од ЕУ и германската влада, а имплементиран од Програмата за развој на Обединетите Нации, Меѓународната организација на трудот и германската организација за кооперативен развој – ГИЗ. Благодарение на проектот „EU4Business“, млекарницата ги заменила старите буриња за сирење со поголеми и софистицирани, а инсталирале и системи за одржување микро клима во млекарницата. Градежната работа придонела, исто така, за подобрување на целосниот квалитет на производствениот процес во млекарницата.

Целосната вредност на инвестицијата изнесува преку 380000 евра, од кои ЕУ обезбедила приближно 150000 во форма на грантови. Модерната опрема го подобрила работниот тек, како и квалитетот; ги намалила производствените трошоци и придонела за зголемување на продуктивноста. „Модерната технологија ги сведе грешките на минимум, што е особено важно за нас, во насока на одржување континуитет на квалитетот. Тоа што веднаш забележавме е дека новата опрема овозможува подобро искористување на млекото; што значи дека денес добиваме повеќе сирење од истата количина млеко. Оттука, нашата пазарна конкурентност се подобри,“ вели Томислав. Подобрувањата, постигнати преку проектот „EU4Business“, значат и нови можности за проширување на производството надвор од границите на БиХ.

„Луѓето се нашиот најсилен адут. Со новите машини, нашите работници имаат подобри работни услови и можат побрзо и полесно да ја завршат својата работа.“

За проектот

„EU4Business“ е проект на ЕУ кој има за цел зајакнување на капацитетот за економски развој и вработување во БиХ преку поттикнување конкурентност и иновација во одредени сектори. Истиот располага со буџет од 16,1 милион евра: 15 милиони евра обезбедени од ЕУ и 1,1 милион евра од страна на Федералната република Германија.

„EU4Business“ е дел од програмата за Локален развој на стратегии – локално самоуправување и економски развој во БиХ на германското федерално министерство за економска соработка и развој.

Приближно 40 работници се вработени во млекарницата, вклучително и седуммина вработени благодарение на инвестицијата преку „EU4Business“. Новите вработувања го зголемуваат производственото ниво, придонесувајќи, исто така, и за подобра контрола на квалитетот. Како што Томислав вели: „Луѓето се нашиот најсилен адут. Со новите машини, нашите работници имаат подобри работни услови и можат побрзо и полесно да ја завршат својата работа.“

Фати ме за рака

Напишал/ла WeBalkans на . Објавено во Stories.

Со поддршка на ЕУ, српски стартап разви „паметна ракавица“ за зголемување на самостојноста на лицата со попреченост во видот.

Никола Крстиќ е млад претприемач од Србија чиј изум, неодамна, ги разбранува меѓународните пазари. За помалку од две години, Никола премина од средношколец во извршен директор на компанија. Неговиот изум е „паметна ракавица“ преку која слепите лица и лицата со попреченост во видот можат да се ориентираат и да препознаваат бои; како и банкноти и други предмети, и преку која нивните придружници или пријатели ќе можат да ги следат нивните движења.

Приказната на овој изум датира од периодот кога Никола бил сè уште во средно училиште и присуствувал на натпревар на којшто младите требало да развијат и предложат иновативни бизнис идеи. Неговото учество било инспирирано од фактот што имал попреченост на едното око. „Идејата сама по себе беше спонтана и дојде од фактот што го имам овој проблем уште од раѓање,“ вели Никола.

„Развивањето на идејата беше само почеток: ни претстоеше долг пат пред нас“

Навистина потребна поддршка

Но, да се има идеја за тоа што сакате да го направите и основно знаење за тоа како да го реализирате истото, не се доволни во светот на стартаповите. „Развивањето на идејата беше само почеток: ни претстоеше долг пат пред нас,“ вели Никола. Тој и неговиот тим имале потреба од поддршка во насока на експертиза и финансирање на понатамошно развивање на производот.

Потенцијалот на идејата на Никола бил препознаен од Фондот за иновации во Србија кој, преку својата Програма за ран развој; со средства од ЕУ, го поддржа развојот на овој иновативен производ кој Никола го именува „Анора“.

Никола објаснува дека финансирањето било, главно, употребено за развој на хардверот во ракавицата со кој компактната електроника ги овозможува сите функции неопходни во секојдневието на едно слепо лице. Имале можност дополнително да инвестираат во дизајнот на ракавицата; па, денес, имаат незабележлив дизајн изработен од премиум материјали кој може да издржи неколку години секојдневна употреба. „Значи, најважните делови; хардверот и дизајнот за ракавицата, беа овозможени со поддршка на ЕУ,“ вели тој.

Ракавицата вклучува десет суштински функции. Тука спаѓаат детектирање предмети во просторот и поврат на вибрациски сигнали, засновани на блискоста на предметите; слично како радар. Дополнително, ракавицата детектира бои и банкноти и го кажува датумот и времето. Исто така, помага и при ориентација, а доколку лицето кое ја носи се изгуби, ракавицата може да ја испрати неговата адреса до придружникот или пријателите.

„Поддршката од ЕУ беше клучна, бидејќи претходно бев обичен средношколец со идеја, а сега сум лидер на компанија која изработува неопходен производ кој ќе биде меѓународно признаен.“

За проектот

Србија е една од првите држави во регионот која ја усвои така наречената иновативна одредба – идеја дека успешното учество во светската економија заснована на знаење подлежи на можност за адаптација и подобрување на технолошките и истражувачки капацитети преку соработка помеѓу јавните и приватни сектори. Активен уште од 2011 година, Фондот за иновации е пионер во институционалната имплементација на оваа одредба; главно, преку зголемување на капацитетот за стартапови и достапни ресурси за нивен раст. Од започнувањето на Фондот, во 2011 година, ЕУ овозможува значаен импулс за финансирање на иновацијата во Србија; како и зајакнување на врските помеѓу истражувањето и приватните сектори. Досега, повеќе од 17 милиони евра се насочени кон овие програми преку Инструментот за претпристапна помош (ИПА).

Компанијата „Anoris Technology“, управувана од Никола, сега склучи договор за производство и дистрибуција на паметната ракавица „Anora“ во САД; а таму, исто така, планираат набрзо да отворат експозитура на компанијата. Контакти и координација со партнери во државите на ЕУ се исто така во тек.

Никола објаснува дека нивната стратегија е да овозможат бесплатна употреба на производот за корисниците; со тоа што трошоците би биле покриени преку јавно одговорни бизниси, организации за помош и владини институции. Во Србија, се приближуваат кон достава на преку 5000 бесплатни ракавици со поддршка на владата на Србија. Според Никола, ништо од ова не би се случило без европска поддршка. „Поддршката од ЕУ беше клучна, бидејќи претходно бев обичен средношколец со идеја, а сега сум лидер на компанија која изработува неопходен производ кој ќе биде меѓународно признаен,“ вели тој.