Menaxhimi i qëndrueshëm i pyjeve për ruajtjen e jetës dhe mjedisit.
Rrahim Zeqiri, tani kreu i Shoqatës së Prodhuesve të Qymyrit në Llabjan, Novobërdë/Novo Brdo, ka mbi 35 vjet që punon me pyjet e drurit. I rritur në zonë malore, lidhja e tij me malet është edhe shpirtërore edhe ekonomike. Sikurse edhe mbi 20 familje të tjera në fshatin e tij, ai dhe familja e tij kanë gjetur mënyra për kthyer mjedisin e tyre në burim të ardhurash. Pavarësisht mungesës së arsimimit formal, ai çdoherë ka ëndërruar të punojë në pylltari, siç thotë ai “Unë e kam dashur çdoherë pyllin dhe kam ëndërruar të punojë profesionalisht në pylltari, megjithatë për shkak të mungesës së arsimimit adekuat, ëndrra ime nuk u realizua”. Në vitin 2015, me iniciativë të tij, Z. Zeqiri filloi, siç thotë ai, “të pastrojë pyjet”, e cila është metodë e mbledhjes së degëve të holluara dhe drurëve të vdekur dhe përdorimit të tyre për prodhimin e qymyrit që përdoret kryesisht për ngrohje në ekonomitë vendore.Mirëpo, gjatë gjithë kësaj kohe, me misionin për të përdorur pyllin duke mos e dëmtuar atë, ai kishte një dëshirë, të ketë një profesionist që vlerëson nëse ai dëmtonte pyllin ose jo. Kjo e solli në kontakt me autoritet lokale dhe më në thelb me ekipin e projektit të financuar nga BE “Mbështetje për forcimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe me qëllime të shumëfishta të pyjeve për të përmirësuar jetesën rurale dhe për adresimin e ndryshimeve klimatike në Kosovë”, përmes së cilit synonte të bashkon të gjitha familjet që punonin në prodhimin e qymyrit dhe të bashkëpunojnë me autoritetet lokale jo vetëm për të pastruar pyjet private, por po ashtu edhe pyjet publike.Nismat e këtilla të komuniteti, në vende ku, “shumica e familjeve mbështeten në ndihmë sociale dhe shqetësohen se një rregullim formal si ky do t’i pengonte ata të punojnë”, çdoherë paraqesin sfidë. Mirëpo, Rrahimi është i bindur se, të punosh së bashku për pyje më të pastra dhe më të shëndetshme, duke i përdorur sa më mirë ato”, është e dobishme për çdokënd dhe ai është i përkushtuar për të shtuar numrin e banorëve lokal rreth nismës së tij.Ngjashëm me Rrahimin në Novobërdë/Novo Brdo, Kumrije Kadriu në fshatin e Vrellës të Komunës së Istogut po përpiqet të mbledhë gratë që veç më përdorin të mirat e pyjeve për të siguruar jetesën e tyre, në një nismë më të organizuar dhe më të qëndrueshme. Kumrija është kryetarja e Shoqatës Melissa, e cila fillimisht u themelua si Shoqatë e Bletarëve, por siç thotë ajo, ato “kuptuan shpejtë potencialin në mbledhjen e bimëve siç janë barishtet dhe manaferrat nga mali”. Të ardhurat nga shitja e këtyre produkteve ndihmojnë shumicën e grave të plotësojnë të ardhurat e tyre shtëpiake, posaçërisht në rajon ku mundësitë e punësimit për gra janë të pakta.Duke jetuar në rajon të rrethuar nga malet, për Kumrijen dhe shoqet e saj ka qenë pothuaj gjë e natyrshme që të mbledhin barishte dhe manaferra të papërpunuara në male, për përdorim shtëpiak. Duke parë potencialin e këtij aktiviteti, ata filluan të kërkojnë mundësi për t’a kthyer këtë në biznes fitimprurës, nga i cili do të kishin përfitim gratë e këtij rajoni. Mirëpo, deri më tani, kanë pasur mundësi vetëm të mbledhin dhe të thajnë barishtet dhe manaferrat, dhe kjo e bën të vështirë nxjerrjen e këtyre produkteve në tregun aktual. Për Kumrijen dhe shoqet e saj, makina që u mundëson atyre të paketojnë barishtet e tyre, i jep vlerë të rëndësishme produkteve të tyre dhe kjo ka ndryshuar gjithçka.
“Më herët kishim mundësi vetëm t’i shesim barishtet e papërpunuara, por tani mund t’i thajmë dhe t’i paketojmë, gjë që e rrit vlerën e tyre tregtare”, thotë ajo. Tani ato jo vetëm që kanë mundësi të bëjnë atë që kanë bërë gjatë gjithë jetës së tyre, por gjithashtu do të kenë mundësi të nxjerrin fitim prej saj.
Kumrije KadriuKumrija sqaron se, qëllimi i tyre është të krijojnë rrjet të qëndrueshëm të grave mbledhëse, i cili do të jetë po ashtu zinxhiri i tyre i furnizimit dhe do të blejnë barishtet dhe manaferrat e mbledhura nga gratë që veç më janë duke i mbledhur ato, me çmim konkurrues për të kontribuar në konkurrencën e tregut, që është diçka prej të cilës më së shumti do të përfitojnë gratë e komunitetit.Përpjekjet edhe të Rrahimit edhe të Kumrijes janë pjesë e një nisme më të gjerë që synon përmirësimin e jetës rurale duke siguruar qëndrueshmërinë e pyjeve të Kosovës. Projekti i mbështetur nga BE-a ka funksionuar në shumë rajone, duke u fokusuar në praktika të menaxhimit të qëndrueshëm të pyjeve, reduktimin e prerjeve të paligjshme dhe promovimin e përdorimit të produkteve pyjore jo-drunore si barishtet që i mbledhin Kumrija dhe shoqet e saja.Storjet si të Kumrijes dhe Rrahimit janë vetëm disa në mesin e shumë storjeve të suksesit të individëve, familjeve dhe komuniteteve që kanë përfituar drejtpërdrejt nga fondet e BE-së dhe projektit të zbatuar nga FAO (Organizata e Ushqimit dhe Agrikulturës) “Mbështetje për forcimin e menaxhimit të qëndrueshëm dhe me qëllime të shumëfishta të pyjeve për të përmirësuar jetesën rurale dhe për adresimin e ndryshimeve klimatike në Kosovë”.Në përputhje me standardet ndërkombëtare dhe praktikat më të mira, dhe duke theksuar integrimin e balancuar të funksioneve mjedisore, sociale dhe ekonomike brenda ekosistemit të pyllit, katër plane të menaxhimit të pyjeve kanë përfunduar duke përdorur metodologji të re që e zhvendos fokusin nga menaxhimi tradicional i vlerës së drurit në një qasje të bazuar në ekosistem.Pikërisht qasja e tyre gjithëpërfshirëse ajo i bën këto plane veçanërisht të rëndësishme, jo vetëm për komunitetin dhe atë që përfitojnë në mënyrë të drejtpërdrejt, por po ashtu edhe për politikëbërësit. Këto plane ofrojnë njohuri të shtresuara dhe të gjera mbi menaxhimin e pyjeve, që marrin në konsideratë shërbimet më të gjëra të ekosistemit të ofruara nga pyjet, përfshirë ruajtjen e biodiversitetit, sekuestrimin e karbonit dhe përfitimet e komunitetit, duke përfshirë produktet pyjore jo-drunore. E parashikuar të zbatohet nga Agjencia e Pyjeve të Kosovës në një të ardhme të afërt, kjo metodologji e re e përgatitjes së planeve të menaxhimit, do të shënojë përmirësim të rëndësishëm në praktikat e menaxhimit të pyjeve në shtet, dhe duke rritur qëndrueshmërinë e pyjeve do të kontribuojë në përpjekjet për zbutjen e ndryshimeve klimatike dhe promovimin e mirëqenies së komuniteteve lokale.
“Unë e kam dashur çdoherë pyllin dhe kam ëndërruar të punojë profesionalisht në pylltari, megjithatë për shkak të mungesës së arsimimit adekuat, ëndrra ime nuk urealizua.”
Si pjesë e aktiviteteve të programit, me sukses janë pyllëzuar gjithsej 128 hektarë të pyllit. Programi po ashtu theksoi përfshirjen e komunitetit lokal në këto aktivitete, posaçërisht brenda njësive të pilot menaxhimit. Ky angazhim u siguroi anëtarëve të komunitetit përvojë praktike në teknikat e mbjelljes dhe ata gjithashtu përfituan financiarisht nga pjesëmarrja e tyre.Edhe pse vazhdojnë të mbeten sfidat me menaxhimin e mirë të pyjeve në Kosovë, ku prerjet ilegale mbetensi një nga çështjet më urgjente, falë qasjes gjithëpërfshirëse të programit dhe ndërhyrjes në shumë nivele – nga puna drejtpërdrejte me individët që jetojnë në zonat e malit jo vetëm për t’i edukuar ata si të përdorin në mënyrën e duhur të mirat e ofruara nga malet, por po ashtu për t’i kthyer ato në aktivitete fitimprurëse, duke ndryshuar njëkohësisht kulturën dhe mendësinë për rëndësinë e pyjeve të shëndetshme dhe të pastra; për të punuar drejtpërdrejt me zinxhirin e institucioneve dhe individëve të ngarkuar në nivelin e politikëbërjes – programi është i përkushtuar të sigurojnë një mjedis më të gjelbër dhe më të shëndetshëm për njerëzit e Kosovës.
Programi IPARD I financuar nga BE mbështet rritjen e ndërmarrjes Malazeze të shpezërisë.
Në të njëzetat e tij, Radovan Jovovic u diplomua në fakultetin juridik të Beogradit me synimin për t’u bërë jurist dhe për të punuar për një ndërmarrje shtetërore. Megjithatë, gjithçka ndryshoi gjatë një udhëtimi nëpër Evropë, kur ai u ndesh me një fermë pulash që i ngjalli interesin. I intriguar, ai ndaloi të bisedonte me pronarin e fermës, pa e ditur se ky takim do të ndikonte thellësisht në jetën e tij. “Teksa po flisja me pronarin e fermës së pulave, fillova të kuptoj së kjo mund të jetë një sipërmarrje biznesi interesante për t’u eksploruar.“ reflekton Radovan.
“Si biznes familjar arritëm të fitonim të ardhura të mira, veçanërisht duke pasur parasysh kushtet ekonomike të viteve 90-të.”
Pas kthimit në Mal të Zi, Radovan ndoqi karrierën e tij si avokat në një institucion qeveritar. Megjithatë, dëshira e tij për të filluar një fermë pulash vazhdonte. Me ndihmën e prindërve të tij, ai mori iniciativën dhe themeloi një fermë të vogël me rreth 70 pula që shtronin vezë. Për kënaqësinë e tij, sipërmarrja doli të ishte fitimprurëse. Kostoja për të ushqyer pulat ishte e arsyeshme, dhe çmimet e tregut për vezë ishin të favorshme. “Si biznes familjar arritëm të fitonim të ardhura të mira, veçanërisht duke pasur parasysh kushtet ekonomike të viteve 90-të. shprehu Radovan
Konflikti dhe lufta në ish-jugosllavi kishte një ndikim dëmtues në këtë biznes; megjithatë, kompania mbijetoi pavarësisht sfidave. Sanksionet ekonomike të vendosura mbi Jugosllavinë dhe kushtet e lëkundshme të tregut e bënë të vështirë të kryesh një biznes. Shpjegoi Radovan Megjithatë, rreth vitit 2004, situata filloi të normalizohet , dhe tregu dal nga dalë u stabilizua. Kjo gjë ndodhi në kohën kur Radovan bëri një vizitë tjetër në Evropë, kësaj radhe me qëllim që të gjente pajisje dhe teknologjinë e nevojshme për të zgjeruar operimet e tyre për të strehuar 10.000 pula që shtrojnë vezë.
Në vitin 2007, ata blenë me sukses pajisje teknologjike kompjuterike më të avancuara nga Evropa. Njëkohësisht, ata zgjeruan hapësirën fizike të fermës dhe ndërtuan një objekt të ri, modern me një kapacitet prej mbi 15,000 pula që shtrojnë vezë. “Investimi shënoi një pikë kthese në historinë e kompanisë sonë, duke e shndërruar atë nga një ndërmarrje e vogël familjare në një korporatë”, pohon Radovan.
“Si një nga pionierët që aplikoi për programin IPARD në Mal të Zi, mund të them me bindje se mbështetja që morëm ishte një pikë kthese dhe një shtysë jo vetëm për ndërmarrjen tonë, por edhe për shumë biznese të tjera në vendin tonë”.
Lidhur me programin
Pjesë e Instrumentit për Asistencën e Para-Aderimit (IPA) i projektuar për të mbështetur reformat në vendet në procesin e anëtarësimit në BE, Instrumenti për Asistencën e Para-Aderimit për Zhvillimin Rural (IPARD) fokusohet në sektorët agro-ushqimor dhe zonat rurale të atyre vendeve. Nëpërmjet këtij instrumenti, BE-ja u ofron përfituesve ndihmë teknike dhe financiare, për t’i bërë sektorët e tyre bujqësorë dhe zonat rurale më të qëndrueshme dhe në përputhje me politikat e përbashkëta bujqësore të BE-së.
Radovan shpjegon se vitet e fundit, ata kanë hasur në sfida shtesë, duke përfshirë çështjet e tregut që rrjedhin nga pandemia COVID-19 dhe mungesat e ushqimit të pulave dhe lëndëve të para për shkak të agresionit të Rusisë ndaj Ukrainës. „ Megjithatë ne i kemi kaluar këto sfida me sukses gjë që vërteton qëndrueshmërinë dhe stabilitetin e ndërmarrjes tonë thekson Radovan.
Duke qenë një ndërmarrje e qëndrueshme dhe stabël, Alkoset ka patur mundësinë të përfitojë nga ndihma e BE-së nëpërmjet programit IPARD për Malin e Zi. Ndërmarrja ka përfituar nga ndihma në ndërtim, rindërtim dhe prokurim të pajisjeve, duke përfshirë agregat, termoteknike, pajisje për rritjen e pulave në kafaze, pajisje për pula që shtrojnë vezë dhe ndërtimin e një objekti të ri. “Si një nga pionierët që aplikoi për programin IPARD në Mal të Zi, mund të them me bindje se mbështetja që morëm ishte një pikë kthimi dhe një shtysë jo vetëm për kompaninë tonë por edhe për shumë biznese të tjera në vendin tonë”, shton Radovan.
Një projekt i financuar nga BE-ja mbështet fuqizimin e turizmit rural në Mal të Zi
Pjesa veriore e Malit të Zi ka pasuri të thesareve natyrore dhe kulturore, duke e bërë atë një destinacion tërheqës për vizitorët. Vitet e fundit, turizmi rural familjar ka pësuar rritje të ndjeshme në rajon, numrin e vizitorëve në rritje të vazhdueshme. Kjo mund t’i atribuohet, në një pjesë të madhe, disponueshmërisë së ushqimeve dhe pijeve të bëra në shtëpi me cilësi të lartë, si dhe mundësinë për të qëndruar në mjedise tradicionale. Megjithatë, përkundër këtyre zhvillimeve pozitive, numri i vizitorëve nuk kishte arritur ende në nivelet e dëshiruara. Arsyeja për këtë ishte mungesa e atraksioneve shtesë apo opsioneve argëtuese që do të joshin vizitorët të zgjasin qëndrimin e tyre. Duke e njohur këtë sfidë, Shoqata e Turizmit Rural, një OJQ që vepron në pjesën veriore të Malit të Zi, filloi një projekt që synonte adresimin e kësaj çështjeje dhe përmirësimin e situatës së përgjithshme.
“Ndërsa familjet rurale në veriun e Malit të Zi ofrojnë ushqim dhe akomodim të shkëlqyer, atyre u mungon përvoja në ofrimin e argëtimit për vizitorët.”
Dalibor Sekularac, përfaqësues i Shoqatës së Turizmit Rural, thekson se çështja e opsioneve të kufizuara të argëtimit për vizitorët ka qenë një temë e rregullt e diskutimit brenda shoqatës për më shumë se një vit. “Ndërsa familjet rurale në veriun e Malit të Zi ofrojnë ushqim dhe akomodim të shkëlqyer, atyre u mungon përvoja në ofrimin e argëtimit për vizitorët,” shpjegon Dalibor. Për të adresuar këtë, shoqata hartoi një plan për të krijuar një shteg ecjeje prej nëntë kilometrash që lidh fshatrat Lubnice dhe Kurkikuce. Ky shteg do t’u ofronte vizitorëve një shëtitje të lehtë dhe të këndshme, duke i lejuar ata të eksplorojnë atraksionet natyrore të rajonit. Fokusi ishte veçanërisht në turizmin familjar, pasi zona kishte tashmë shtigje sfiduese për alpinistët me përvojë, por mungonin opsionet e përshtatshme për familjet me fëmijë që preferojnë shëtitjet rekreative.
Për të zbatuar vizionin e tyre, Shoqata e Turizmit rural aplikoi për financim përmes Programit për Demokracinë Lokale në Ballkanin Perëndimor 2 (ReLOaD2), i cili mbështetet nga BE-ja dhe zbatohet nga UNDP-ja. Projekti i tyre ishte në përputhje me kriteret e programit dhe atyre iu dha mbështetja e nevojshme. Me ndihmën e ReLOaD2, ata identifikuan dhe pastruan shtegun, përdorën shënjimin profesional GPS për të siguruar saktësinë, instaluan sinjalistikën e nevojshme dhe krijuan një hartë dhe broshura që ofronin informacione për shtegun. Për më tepër, ata promovuan shtegun në platformat e turizmit në natyrë si Vikilock dhe faqen e tyre të internetit. Për të rritur shikueshmërinë, ata paraqitën 3 video promovuese—njëra tregon shtegun, tjetra nxjerr në pah familjet rurale dhe e treta ofron një pasqyrë të turizmit rural në rajon. Informacioni për shtegut përfshin gjithashtu etiketimin gjeografik, duke pasqyruar tendencën aktuale në turizmin modern.
“Shtegu është në favor të vizitorëve dhe disa pronarëve të familjeve rurale madje kanë filluar të ofrojnë shërbime udhërrëfyese.”
Rreth projektit
Programi Rajonal për Demokraci Vendore në Ballkanin Perëndimor 2 (ReLOaD2) është vazhdim i nismave të mbështetura nga BE-ja, si: Projekti për Forcimin e Demokracisë Vendore (LOD 2009 – 2016) dhe Programi i zgjeruar Rajonal për Demokracinë Vendore në Ballkanin Perëndimor (ReLOaD, 2017-2020). Objektivi i përgjithshëm i projektit është forcimi i demokracive pjesëmarrëse dhe i integrimit të BE-së në Ballkanin Perëndimor, duke fuqizuar shoqërinë civile dhe duke i nxitur të rinjtë që të marrin pjesë në mënyrë aktive në procesin e vendimmarrjes, si dhe nëpërmjet përmirësimit të një mjedisi mbështetës ligjor dhe financiar për shoqërinë civile.
Shtegu është funksionale për gati një vit tani dhe së fundmi, përfaqësues nga Shoqata e Ekonomive Familjare Rurale, UNDP-ja dhe BE-ja vizituan fshatrat për të vlerësuar performancën e tij. “Shtegu është në favor të vizitorëve dhe disa pronarëve të familjeve rurale madje kanë filluar të ofrojnë shërbime udhërrëfyese,” thotë Dalibor.
Sipas Dalibor, projekti jo vetëm që ka ofruar mbështetje për familjet, por ka shërbyer edhe si një mundësi e vlefshme mësimi. “Edhe pse ishte një projekt i shkallës së vogël, ai na ka pajisur me aftësi të rëndësishme në prokurim, raportim dhe fusha të tjera përkatëse,” shpjegon Dalibor. “Me njohuritë që kemi fituar, ndihemi më të sigurt gjatë aplikimeve për projekte dhe programe më të mëdha të financuar nga BE-ja dhe donatorë të tjerë.”
Me një mbështetje nga kredia e EIB-së, instituti BioSens në Serbi fiton një ndërtesë të re me pajisje shumë të sofistikuara dhe hapësirë të madhe pune.
BioSense, Instituti pionier i Kërkimit dhe Zhvillimit për Teknologjinë e Informacionit në Biosisteme, po udhëheq detyrën në revolucionarizimin e bujqësisë përmes inovacionit digjital në Serbi. Që nga themelimi i tij në 2015, instituti ka qenë në plan të parë të eksplorimit të përparimeve më të fundit shkencore dhe teknologjike në aplikimin e IT-së në bujqësi. Objektivi i tij kryesor është të ofrojë zgjidhjet digjitale më të fundit për sektorin e bujqësisë në Serbi dhe në mbarë botën, duke fuqizuar fermerët të arrijnë rendimente më të larta me investime optimale. Ndikimi i zbulimeve shkencore të BioSense shtrihet shumë përtej kufijve të laboratorëve të tyre. Këto risi janë integruar pa probleme në shoqëri, në dobi të fermerëve, shërbimeve të ekstensionit, kompanive, politikëbërësve, studentëve dhe nxënësve.
Për të mbështetur Institutin BioSense, BE-ja po siguron financim përmes projektit ANTARES, me një grant gjithëpërfshirës prej 14 milionë euro nga programi Horizon 2020 i BE-së “Përhapja e Përsosmërisë dhe Zgjerimit të Pjesëmarrjes. “Qeveria e Serbisë ka dhënë gjithashtu një kontribut të rëndësishëm prej 20 milionë eurosh, një pjesë e të cilit është marrë përmes një kredie të favorshme prej 18 milionë eurosh nga European Investment Bank. Këto fonde janë të dedikuara për zhvillimin e infrastrukturës kërkimore, duke përfshirë ndërtesën më të avancuar të institutit dhe pajisjet e fundit shkencore.
“Që nga themelimi ynë në vitin 2015 me vetëm 10 punonjës, ne kemi përjetuar rritje të jashtëzakonshme, duke punësuar tani 150 individë. Shtrirja e kërkimit tonë është zgjeruar ndjeshëm, duke kërkuar ndërtimin e një ndërtese të re, infrastrukturë të përmirësuar dhe pajisje të përmirësuara.”
Profesor Vladimir Crnojević, drejtor i Institutit BioSense Ai thekson nevojën urgjente për hapësirë pune shtesë që ka lindur me kalimin e kohës. “Që nga themelimi ynë në vitin 2015 me vetëm 10 punonjës, ne kemi përjetuar rritje të jashtëzakonshme, duke punësuar tani 150 individë. Shtrirja e kërkimit tonë është zgjeruar në mënyrë të konsiderueshme, duke kërkuar ndërtimin e një ndërtese të re, infrastrukturë të përmirësuar dhe pajisje të përmirësuara,” shpjegon profesor Crnojević.
Ndërtesa e sapondërtuar e Institutit BioSense shquhet si një nga strukturat më inovative në Serbi. Është projektuar me përpikëri për t’u kujdesur për kërkuesit që punojnë në projekte që lidhen me mikro dhe nanoteknologjinë, inteligjencën artificiale, kërkimin e biosistemit, bujqësinë qelizore, bioarkeologjinë dhe disiplina të tjera të ndryshme shkencore të ndjekura nga instituti i kërkimit dhe zhvillimit për teknologjinë e informacionit në biosisteme. Me laboratorët dhe zyrat që përbëjnë afërsisht 60% të sipërfaqes totale të ndërtesës, hapësira e bollshme e punës ofrohet për studiuesit e institutit. Duke përfshirë rreth 6,500 metra katrorë, ndërtesa shfaq elemente unike arkitekturore dhe zgjidhje të ndërlikuara inxhinierike. Veçanërisht, ndërtesa është e pajisur me teknologjinë e izolimit bazë, duke kombinuar izoluesit sizmikë dhe themelet izoluese për ta mbrojtur atë nga aktiviteti sizmik dhe madje edhe nga dridhjet më të vogla të jashtme. Ky themel anti-dridhje siguron që pajisjet delikate të vendosura brenda ndërtesës të mbeten të mbrojtura nga shqetësimet e jashtme.
Laboratorët në Institutin BioSense kërkojnë një nivel të jashtëzakonshëm pastërtie, ku edhe grimca më e vogël e pluhurit konsiderohet shumë e madhe. Për të përmbushur këto kërkesa të rrepta, laboratorë të veçantë brenda godinës janë projektuar si dhoma të pastra. Këto mjedise të kontrolluara kërkojnë praninë e ajrit të pastër dhe të pandotur, duke krijuar një hapësirë pune të përshtatshme për trajtimin e pajisjeve më delikate. Aksesi në këto dhoma është i kufizuar, duke kërkuar që individët të veshin veshjet e duhura përpara se të hyjnë gradualisht nëpër hapësira gjithnjë e më të pastra. Komunikimi vizual ndërmjet dhomave të ndryshme lehtësohet përmes paneleve të xhamit, ndërsa kutitë e dedikuara të transferimit lehtësojnë shkëmbimin e materialeve dhe pajisjeve. Për më tepër instituti ka një laborator optik, i veshur tërësisht me të zezë për kërkime të specializuara optike.
“Falë projektit ANTARES dhe mbështetjes nga European Investment Bank, ne kemi mundur të marrim pajisjet e nevojshme dhe të investojmë në ndërtesën tonë të re.”
Rreth programit
European Investment Bank, institucioni i financimit afatgjatë të Bashkimit Evropian, mbështet projekte të qëndrueshme të investimeve kapitale që çojnë përpara objektivat e politikës së BE-së. Në vendet e Ballkanit Perëndimor, operacionet financiare të EIB-së kontribuojnë në lehtësimin e procesit të integrimit me Bashkimin Evropian. Që nga 2001, BEI-ja ka dhënë 7 miliardë € në favor të projektit në Serbi.
Instituti BioSense ka përjetuar rritje të jashtëzakonshme, duke u zgjeruar nga 50 punonjës në fillimin e projektit në mbi 140 punonjës aktualisht, me më shumë se 50 me diplomë doktorature. Ky zgjerim është bërë i mundur nëpërmjet mbështetjes së programit ANTARES të financuar nga BE-ja. Projekti ka krijuar drejtpërdrejt 37 pozicione të reja dhe 15 vende të tjera pritet të plotësohen me përfundimin e projektit. Kjo rritje e konsiderueshme ka rritur ndjeshëm aftësitë shkencore të Institutit , duke rezultuar në inicimin e suksesshëm të 36 projekteve Horizon, 22 projekteve të tjera ndërkombëtare, 9 projekteve industriale dhe 38 projekteve kombëtare, më një të ardhur totale prej 25 milionë euro.
Profesor Vladimir Crnojević pranon rolin vendimtar të projektit ANTARES dhe vendimin e shtetit për të siguruar financim nga European Investment Bank. “Falë projektit ANTARES dhe mbështetjes nga European Investment Bank, ne kemi mundur të marrim pajisjet e nevojshme dhe të investojmë në ndërtesën tonë të re,” pohon profesor Crnojević.
Maqedonia e Veriut transformon infrastrukturën e saj ujore me mbështetjen e Bashkimit Evropian.
Božin Spasov, një banor i vjetër i fshatit Leski në pjesën lindore të Maqedonisë së Veriut, ka qenë dëshmitar i sfidave për të pasur ujë të pastër për gati shtatë dekada. Si mësues i shkollës fillore, ai vazhdimisht theksoi rëndësinë e të qenit të kujdesshëm gjatë pirjes së ujit lokal dhe të kuptuarit e disponueshmërisë së tij jo të besueshme. “Duke jetuar në një klimë kaq të nxehtë, ne jemi përballur me probleme të vazhdueshme të furnizimit me ujë”, shpjegon Spasov. Sidomos gjatë verës do të na mungonte uji i pijshëm pothuajse çdo ditë”.
“Tani kemi qasje në ujë si në verë ashtu edhe në dimër. Në Leski nuk ka njeri që nuk është i kënaqur”.
Tubat e ujit të vjetërsuar dhe të instaluar keq përkeqësuan mungesën e ujit dhe rrezikuan cilësinë e ujit të pijshëm në fshat gjatë gjithë vitit. Uji shpesh ndotej me substanca organike, duke paraqitur një rrezik për shëndetin. Për të adresuar këtë problem, pushteti vendor mori vendimin për të lidhur Leskin me ujësjellësin e Vinicës, një qytet më i madh aty pranë, përmes një tubacioni 3.5 kilometra. Njëkohësisht, në Vinicë u vendos një stacion filtrues më i avancuar për pastrimin e ujit të pijshëm dhe një njësi pompimi.
Në shkurt 2023, Banka Evropiane e Investimeve miratoi një kredi prej 50 milionë eurosh për Maqedoninë e Veriut për të trajtuar sfidat e lidhura me ujin në vend. Ky zhvillim solli përmirësime të ndjeshme në situatën në Leski. “Tani kemi në ujë si në verë ashtu edhe në dimër. Në Leski nuk ka njeri që nuk është i kënaqur”, thotë me gëzim Spasov.
Huaja e miratuar në Maqedoninë e Veriut do të zgjerojë përfitimet e saj përtej Leskit, duke arritur në qytete dhe qyteza të tjera që përballen me sfida të ngjashme të ujit. E referuar si një “hua kornizë”, ajo ofron financime për një sërë projektesh. Me mbështetjen e një garancie nga European Fund for Sustainable Development, një program i BE-së, kjo hua kornizë do të lehtësojë ndërtimin dhe rinovimin e infrastrukturës së furnizimit me ujë, ujërave të zeza dhe mbrojtjes nga përmbytjet në 80 qytete në të gjithë Maqedoninë e Veriut. Gjithashtu, Banka Evropiane e Investimeve ka dhënë 1.2 milionë euro për asistencë teknike.
Ndikimi i projektit do të jetë thelbësor, pasi rreth 700.000 persona do të përfitojnë dhe pasi kjo do të nxisë mundësi të reja ekonomike. Ai do të rrisë gjithashtu qëndrueshmërinë e vendit ndaj ndryshimeve klimatike, duke përfituar rreth 40% të popullsisë.
“Është prioritet për sigurimin e kushteve më të mira të jetesës dhe në rrugën drejt anëtarësimit në BE, duke përputhur me standardet e BE-së. Investimi do të ndihmojë në mbushjen e një boshllëku të rëndësishëm investimi në sektorin e ujit dhe do t’u sigurojë partnerëve tanë vendorë financim afatgjatë për të përmbushur nevojat e tyre dhe objektivat e qëndrueshmërisë.”
Rreth nismës
E nisur në vitin 2016, ERI është pjesë e përgjigjes së Bashkimit Evropian ndaj sfidave në Fqinjësinë Jugore dhe Ballkanin Perëndimor, të tilla si zhvendosja e detyruar dhe migrimi, rëniet ekonomike, krizat politike, thatësirat dhe përmbytjet. ERI krijon vende pune dhe rritje ekonomike në rajon duke investuar në infrastrukturën kyçe dhe në zhvillimin e sektorit privat. Mund të ndihmojë gjithashtu flukset e migracionit. ERI ofron një paketë kredish dhe produktesh inovative financiare, duke kombinuar fondet nga komuniteti i donatorëve me financimin e EIB. Nisma zbatohet në bashkëpunim të ngushtë me vendet e BE-së, Komisionin Evropian dhe partnerë të tjerë. Bullgaria, Kroacia, Italia, Lituania, Luksemburgu, Polonia, Sllovakia, Sllovenia dhe Mbretëria e Bashkuar ishin vendet e para që dhanë kontribut në ERI.
Fondet e alokuara do t’u mundësojnë Bashkive të përzgjedhura të përmirësojnë dhe modernizojnë infrastrukturën e tyre të ujit dhe ujërave të zeza, duke përfshirë rrjetet e shpërndarjes dhe grumbullimit. Për më tepër, masat emergjente për mbrojtjen nga përmbytjet do të zbatohen për të rritur rimëkëmbjen. Programi Bashkiak për investime në ujë do të zbatohet nga Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor të Maqedonisë së Veriut, me mbështetje teknike nga EBI në vlerën prej 1.2 milionë euro. Kjo nismë është pjesë e Iniciativës për Rezistencën Ekonomike, e cila synon të mobilizojë financime shtesë për të mbështetur rritjen, infrastrukturën thelbësore dhe kohezionin social në Ballkanin Perëndimor.
Nënkryetarja e EIB Lilyana Pavlova, përgjegjëse për operacionet në Maqedoninë e Veriut, theksoi natyrën strategjike të këtij investimi, të mbështetur nga Team Europe. “Është prioritet për sigurimin e kushteve më të mira të jetesës dhe në rrugën drejt anëtarësimit në BE, duke përafruar me standardet e BE-së. Investimi do të ndihmojë në mbylljen e një boshllëku të rëndësishëm investimi në sektorin e ujit dhe do t’u sigurojë partnerëve tanë vendorë financim afatgjatë për të përmbushur nevojat e tyre dhe qëllimet e qëndrueshmërisë, “tha Pavlova. Pavlova theksoi më tej përfitimet sociale dhe ekonomike që do të lindin nga përmirësimi i kushteve mjedisore dhe të jetesës, duke rritur gjithashtu qëndrueshmërinë e infrastrukturës ujore ndaj ndryshimeve klimatike – një objektiv kyç për EIB si bankë e BE-së për klimën.
Një projekt i financuar nga BE-ja mbështet përmirësimin e përgjegjshmërisë mjedisore në sektorët e energjisë dhe nxjerrjes në Shqipëri.
Shqipëria është një vend i pasur me shumëllojshmëri burimesh natyrore, duke përfshirë burimet minerale, naftën dhe ujin, të cilat shfrytëzohen përkatësisht nga industria nxjerrëse dhe hidroenergjetike. Megjithatë, këto industri kanë pasur ndikime të rëndësishme në mjedis, të cilat kanë qenë objekt i shumë debateve dhe polemikave veçanërisht në dekadat e fundit. Industrive nxjerrëse u mungon monitorimi dhe rehabilitimi i mjedisit. Mungesa e statistikave dhe/ose të dhënave jo të besueshme. Kjo vjen veçanërisht nga kapacitetet dhe infrastruktura e dobët monitoruese mjedisore në nivel vendor dhe qendror. Për më tepër, zbatimi i ligjit për rehabilitimin e ndotjes mjedisore është i dobët.
The Polluter-Pays Principle (PPP) vazhdon të mos funksionojë, gjë që i bën zonat rurale edhe më të cenueshme ndaj ndotjes me ndikime negative mjedisore, duke përfshirë shkatërrimin e pyjeve, erozionin e tokës, ndotjen e ujit dhe emetimin e substancave toksike në ajër, tokë dhe ujë. Barra i mbetet popullsisë vendase. Vitet e fundit, ka pasur shqetësime rreth ndikimeve mjedisore dhe shëndetësore të minierave të kromit në veçanti, e cila është lidhur me rritjen e përqindjes së të sëmurëve me kancer dhe sëmundje të tjera në komunitetet vendase.
Nga ana tjetër, industria hidroenergjetike në Shqipëri ka pasur gjithashtu ndikim të rëndësishëm mjedisore veçanërisht në lumenjtë dhe ekosistemet ujore të vendit. Shqipëria ka qenë e bekuar me burime hidrografike dhe qeveria ka ndjekur një program ambicioz të zhvillimit të hidrocentraleve vitet e fundit, duke përfshirë ndërtimin e digave dhe devijimin e lumenjve për prodhimin e energjisë. Megjithatë, këto projekte shpesh janë kritikuar për ndikimin e tyre në komunitetet vendase dhe mjedisin, duke përfshirë humbjen e habitateve të vlefshëm, ndërprerjen e migrimit të peshqve dhe zhvendosjen e njerëzve dhe komuniteteve. Për këto arsye, Organizata Joqeveritare ECO Partners for Sustainable Development (ECOP) ka ndërmarrë nismën për adresimin e këtyre problemeve.
“Përdorimi i tepruar i burimeve natyrore si nafta, mineralet dhe uji pa asnjë kontroll në Shqipëri, ka tërhequr vëmendjen e ECOP-it. Ne jemi duke punuar për më shumë se një dekadë në qeverisjen mjedisore dhe veçanërisht për aspektet e zbatimit, dhe kemi vënë re se legjislacioni shqiptar, i cili është në procesin e përafrimit me Acquis të BE-së, është pas në zbatimit të legjislacionit, në kapacitete administrative, institucionale dhe financiare për të adresuar mbrojtjen dhe degradimin e mjedisit, veçanërisht në zonat rurale. Kështu që, ne vendosëm të kontribuonim në këtë aspekt.”
Në 2018, Bashkimi Evropian financoi Rural Watch –duke përmirësuar rolin e OSHC-ve në mbështetjen e transparencës dhe llogaridhënies së autoriteteve publike dhe bizneseve në zonat rurale “. Projekti u prezantua nga ECOP-i me qëllim adresimin e problemeve mjedisore në Shqipëri të shkaktuara nga industria energjetike dhe ajo nxjerrëse. Entela Pinguli, Drejtoreshë Ekzekutive e ECOP-it, shpjegon se nevoja e projektit ishte urgjente, duke u shprehur:- “Shfrytëzimi i tepruar i burimeve natyrore në Shqipëri ka marrë vëmendjen e organizatës sonë. Ne jemi duke punuar për më shumë se një dekadë në qeverisjen mjedisore dhe veçanërisht për aspektet e zbatimit, dhe kemi vënë re se legjislacioni shqiptar, i cili është në procesin e përafrimit me Acquis të BE-së, është pas në zbatimit të legjislacionit, në kapacitete administrative, institucionale dhe financiare për të adresuar mbrojtjen dhe degradimin e mjedisit, veçanërisht në zonat rurale.
Projekti zgjodhi pesë pika të Energy and Extractive Industry (EEI) (EEI) si rajone pilot ku operojnë biznese me praktika që nuk janë në përputhje me kërkesat ligjore kombëtare, duke përfshirë dy zona nxjerrjeje në Patos -Marinëz dhe Bulqizë, si dhe tre zona energjetike, hidrocentrali i Lumit Shushicë (në pellgun e lumit Vjosa), hidrocentrali i Qarrishtës në Parkun Kombëtar Shebenik dhe Jabllanicë dhe hidrocentrali i lumit Mat. Programi për ngritjen e kapaciteteve ofroi trajnim për organizatat e shoqërisë civile, dhe avokatë në këto pesë vende EEI. Gjithashtu projekti u zhvillua me aktivitete advokuese përmes grupeve monitoruese të përbëra nga gazetarë, juristë, ekspertë teknikë dhe përfaqësues të organizata të shoqërisë civile apo komuniteteve vendase. Përveç përfitimeve të drejtpërdrejta të aktiviteteve advokuese, synimi ishte që të prezantoheshin praktikat e mira tek komunitetet vendase në mënyrë që ata të mund të vazhdonin t’i zbatonin ato në afat të gjatë.
Projekti advokoi në emër të mjedisit ndaj autoriteteve vendore dhe qendrore si edhe ndërgjegjësimin e organizatave dhe komuniteteve të shoqërisë civile vendase për pasojat e ndotjes së mjedisit, të drejtat dhe detyrimet e tyre, duke e çuar këtë temë në një tjetër nivel, veçanërisht duke ofruar komponentin e ndihmës ligjore, i cili fuqizoi më tej komunitetet vendore të vepronin në këtë aspekt. Projekti ndihmoi në hartimin e kërkesave për akses në informacionin mjedisor dhe sfidimin e refuzimeve për të dhënë informacion para Komisionerit për të drejtën e informimit ose në gjykatë. Ndihmë juridike u dha gjithashtu për këshillin ligjor të organizatave të shoqërisë civile dhe komuniteteve vendore në procedurat mjedisore si Environmental Impact Assessment (EIA) dhe në debatet gjyqësore për çështjet që lidhen me respektimin e ligjit mjedisor.
“Vendimmarrja e centralizuar, veçanërisht për menaxhimin e burimeve natyrore strategjike si nafta, uji, pyjet, vija bregdetare etj., nuk ndihmon në përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore dhe në zbatimin e politikave në nivel vendor.”
Rreth projektit
Projekti Rural Watch Albania trajtoi disa nga çështjet më të ngutshme në zhvillimin rural të Shqipërisë, më konkretisht ato që i përkasin cilësisë së jetës dhe standardeve për një mjedis të pastër dhe të sigurt. Me presion në rritje dhe zhvillim ekonomik në zonat e synuara të projektit nëpërmjet Energy and Extractive Industry (EEI) – konkretisht në Bulqizë me industrinë e saj të kromit; Bulqiza me hidroenergjinë e saj në Lumin Mat; Përrenjasi/Librazhdi me hidro-energjinë e tij në lumin e Shkumbinit në Parkun Kombëtar; Fieri/Patosi me nxjerrjen e naftës në Patos-Marinëz; dhe Selenica me hidroenergjinë e saj në degën e Shushicës në lumin Vjosa – ka një nevojë edhe më të madhe për organizata të forta të shoqërisë civile (OSHC) në terren që mund t’i mbajnë autoritetet publike kompetente dhe bizneset përgjegjëse për standardet dhe rregulloret mjedisore, shëndetësore dhe të sigurisë.
Projekti përfshiu gjithashtu praktikat më të mira në zhvillimin rural nga Bullgaria, veçanërisht të lidhura me transparencën dhe përgjegjshmërinë e Energy and Extractive Industries (EEI) në lidhje me rritjen e ndërgjegjësimit të publikut, aksesin në informacion dhe drejtësi dhe angazhimin publik përmes kanaleve novative të medias.
Kjo u plotësua në bashkëpunim me organizatën bullgare Blue Link, e cila ofroi mbështetje për zbatimin e një fushate informacioni. Si pjesë e kësaj fushate, u prezantua portali Rural Watch, duke ofruar informacion në çështje të ndryshme të qëndrueshmërisë rurale të siguruar nga projekti, si edhe burime informacioni të dobishëm për vendndodhjet e synuara rurale. Entela thekson kontributin e projektit për ngritjen e çështjes së ndikimit mjedisor në një nivel më të lartë, duke thënë, “Vendimmarrja e centralizuar për menaxhimin e burimeve natyrore strategjike si nafta, uji, pyjet, vija bregdetare etj., nuk ndihmon në përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore dhe në zbatimin e politikave në nivel vendor.”
Me mbështetjen e BE-së, komunat ndërkufitare në Serbi dhe Maqedoni të Veriut kanë bashkuar forcat për të ndarë trashëgiminë e tyre me vizitorët.
Natyra dhe trashëgimia e pasur kulturore janë emëruesit e përbashkët të rajonit kufitar midis Maqedonisë së Veriut dhe Serbisë. Malet e Osogovës dhe masivi malor i Kukavicës në kufijtë e komunave të Kriva Palankas dhe Leskovacit kanë një peizazh të jashtëzakonshëm natyror. Moria e boronicave të egra, mjedrave, kërpudhave, bimëve mjekësore, dhe ushqimeve tradicionale, si: polenta me kačamak janë një tjetër arsye që i tërheq vizitorët drejt këtij rajoni.
Shumëllojshmëria e mundësive për të shijuar zonat natyrore, kulturore dhe historike sjell zhvillimin e formave të ndryshme të turizmit dhe shuan kureshtjen e çdo vizitori. Megjithatë, ky potencial turistik nuk ishte i mirënjohur as në rajon, as në botë. Komunat e Leskovacit dhe Kriva Palankas vendosën të bashkonin forcat dhe, me mbështetjen e Bashkimit Evropian, ta promovonin këtë destinacion si një zonë tërheqëse turistike, duke prezantuar një projekt bashkëpunimi ndërkufitar.
“Adhuruesit e maleve nga zona jonë e vizitojnë rajonin rregullisht. Megjithatë, është e qartë se mungon infrastruktura drejt disa prej zonave më të bukura, dhe pak njerëz jashtë rajonit e dinë që kjo bukuri natyrore ekziston në Leskovac dhe Kriva Palanka.”
Maja Kocić është menaxhere projekti nga qyteti i Leskovacit në Serbi. Si një nga krijueset e projektit, ajo shpjegon se nevoja për këtë nismë ishte e dukshme. “Adhuruesit e maleve nga zona jonë e vizitojnë rajonin rregullisht. Megjithatë, është e qartë se mungon infrastruktura drejt disa prej zonave më të bukura, dhe pak njerëz jashtë rajonit e dinë që kjo bukuri natyrore ekziston në Leskovac dhe Kriva Palanka.” – shprehet Maja.
Mjedisi që lidh rajonin ndërkufitar është i bukur si një perlë, ndaj qytetet vendosën ta emërtonin projektin “Ndërlidhja e perlave”. Projekti përfshin një sërë veprimtarish dhe ndërhyrjesh. Fillimisht, partnerët organizuan workshop-e për të lehtësuar bashkëpunimin midis organizatave turistike përtej kufirit. Në workshop-e morën pjesë dhjetë organizata nga të dyja anët e kufirit, të cilat më pas formuan një grup pune me palë interesi ndërkufitare.
Në vazhdën e këtij veprimi, projekti vijoi punën me ndërhyrjet e domosdoshme në shkallë të vogël. Në të dyja anët e kufirit, projekti kontribuoi duke shtruar rrugë dhe shtigje, duke ndërtuar sheshe lojërash për fëmijët dhe shtëpiza vere, si dhe duke instaluar stola, shtylla me ndriçim diellor, kënde informuese, si dhe kosha plehrash.
Krahas kësaj, projekti organizoi veprimtari promovuese, me emrin “Fundjava të gjelbra”, në të cilat morën pjesë qindra persona për të ndjekur muzikë live, për të shijuar ushqime tradicionale, dhe për të bërë ecje në natyrë.
“Si rrjedhojë e projektit “Ndërlidhja e perlave”, ne kemi dëshmuar një rritje të ndjeshme të numrit të vizitorëve nga e gjithë Serbia, dhe presim që e njëjta gjë të ndodhë me vizitorët ndërkombëtarë.”
Lidhur me projektin
“Ndërlidhja e perlave” është një projekt bashkëpunimi ndërkufitar midis Serbisë dhe Maqedonisë së Veriut, që zbatohet me fonde për asistencën e paraanëtarësimit nga Bashkimi Evropian (IPA II), dhe zhvillohet nga qyteti i Leskovacit në Republikën e Serbisë në partneritet me komunën e Kriva Palankas në Maqedoninë e Veriut, si dhe me Qendrën për Zhvillim të distrikteve të Jablanicës dhe Pčinjës.
Qëllimi i projektit “Ndërlidhja e perlave” është të rritë dukshmërinë dhe cilësinë e ofertës turistike ndërkufitare rajonale përmes hartëzimit të trashëgimisë natyrore, kulturore dhe historike, si dhe të përmirësojë vendndodhjet nëpërmjet punimeve ndërtimore në Leskovac dhe Kriva Palanka.
Maja shpjegon se ndikimi i projektit është i dukshëm dhe i prekshëm, çka do të vërehet më tepër në muajt dhe vitet e ardhshme. “Si rrjedhojë e projektit “Ndërlidhja e perlave”, ne kemi dëshmuar një rritje të ndjeshme të numrit të vizitorëve nga e gjithë Serbia, dhe presim që e njëjta gjë të ndodhë me vizitorët ndërkombëtarë.” – shprehet Maja.
Ajo gjithashtu shpjegon se projekti për bashkëpunimin ndërkufitar ka kontribuar shumë në cilësinë e ndikimit. “Ne kemi përfituar shumë nga shkëmbimi i ideve, pikëpamjeve, dhe aftësive menaxhuese me komunën e Kriva Palankas në Maqedoninë e Veriut, dhe së shpejti do të zhvillojmë një tjetër projekt të përbashkët.”
Një projekt i financuar nga Bashkimi Evropian po ndihmon një OJF në Bosnjë-Hercegovinë me markën dhe promovimin e kajmakut tradicional me një recetë unike.
Gacko është një komunë e vogël me rreth 8,000 banorë në juglindje të Bosnjë-Hercegovinës. Njihet kryesisht për minierën e qymyrit dhe termocentralin e saj, që ofron mundësitë më të shumta për vende pune në zonë. Megjithatë, Gacko ka edhe një mënyrë unike dhe karakteristike të prodhimit të kajmakut, një lloj kremi djathi që prodhohet dhe konsumohet në mbarë Ballkanin Perëndimor.
Metoda tradicionale e prodhimit të kajmakut është duke vluar qumështin ngadalë, dhe më pas duke e zierë për dy orë në zjarr shumë të ulët. Pasi hiqet nga zjarri, kremi skremohet dhe lihet të ftohet, si dhe të thartohet paksa, për disa orë ose ditë. Ndryshe nga kjo metodë tradicionale prodhimi, me recetën e Gackos, kajmaku maturohet për disa muaj në një cohë prej lëkurës së deles ose dhisë. Si rrjedhojë, kajmaku i Gackos ndryshon ngjyrë nga i bardhë në të verdhë, merr një trajtë të fortë, por jo të ngurtë, ka një shije paksa të kripur dhe një aromë karakteristike, që e përfton gjatë stazhionimit. Kur hiqet nga coha, djathi është i thatë dhe i thërrmueshëm.
“Kajmaku ynë është një produkt shumë i vyer dhe unik, ndaj ne dëshirojmë ta mbrojmë dhe ta promovojmë.”
Megjithatë, pak njerëz e kanë mundësinë ta shijojnë këtë produkt unik, pasi kryesisht shitet në tregjet ose restorantet e rajonit të Gackos. Duke e pasur parasysh këtë fakt, Shoqata e Prodhuesve të Kajmakut të Gackos ka filluar një nismë për të shpalosur kajmakun e Gackos përpara botës. Dragana Milović është kryetarja e Shoqatës së themeluar në vitin 2021. Në fillim, shoqata përbëhej nga nëntë anëtarë dhe tani ka 24, shumica prej të cilave janë gra nga rajonet rurale. Prodhimi i bulmetit, duke përfshirë kajmakun, është burimi kryesor i të ardhurave për 90% të tyre.
Sipas Draganës, objektivi i Shoqatës është që produkti i tyre të ketë markën e vet dhe të njihet në nivelin vendor dhe rajonal. Për ta arritur këtë objektiv, duhen ndjekur procedura specifike. Procedura e parë është ngritja e një sistemi për gjurmueshmërinë e prodhimit, i cili do të garantonte përcaktimin e markës së produktit nga institucionet kompetente. Shoqata beson se marka e kajmakut do ta bëjë më të njohur, si dhe do të rritë kërkesën dhe çmimin. Aspirata e anëtarëve të Shoqatës është të përmirësojnë situatën e tyre materiale duke prodhuar kajmak, veçanërisht në zona rurale. Rrjedhimisht, duhet të standardizohet prodhimi, e ndërkaq, duhet të ruhet tradita dhe shija e veçantë e kajmakut të rajonit. “Kajmaku ynë është një produkt shumë i vyer dhe unik, ndaj ne dëshirojmë ta mbrojmë dhe ta promovojmë.” – shprehet Dragana.
“Mbështetja që kemi marrë nga BE-ja dhe UNDP-ja përmes projektit ReLOaD2 kishte rëndësi madhore, pasi na ka mundësuar t’i afrohemi qëllimit të markës dhe promovimit të kajmakut të Gackos te më shumë njerëz.”
Lidhur me projektin
Programi Rajonal për Demokraci Vendore në Ballkanin Perëndimor 2 (ReLOaD2) është vazhdim i nismave të mbështetura nga BE-ja, si: Projekti për Forcimin e Demokracisë Vendore (LOD 2009 – 2016) dhe Programi i zgjeruar Rajonal për Demokracinë Vendore në Ballkanin Perëndimor (ReLOaD, 2017-2020). Objektivi i përgjithshëm i projektit është të forcojë demokracitë me pjesëmarrje dhe të nxitë integrimin në BE të vendeve të Ballkanit Perëndimor, duke fuqizuar shoqërinë civile dhe duke nxitur rininë që të marrë pjesë aktive në proceset vendimmarrëse, si dhe duke përmirësuar mjedisin mbështetës ligjor dhe financiar për shoqërinë civile.
Së fundmi, Shoqata përfitoi mbështetje për nismën e tyre nga një projekt i financuar nga BE-ja. Programi Rajonal për Demokraci Vendore në Ballkanin Perëndimor 2 (ReLOaD2) zbatohet në 63 qeveri vendore në Ballkanin Perëndimor dhe komuna e Gackos është një nga 13 njësitë partnere të qeverisjes vendore në Bosnjë-Hercegovinë, dhe financohet nga Bashkimi Evropian, nën zbatimin e Programit për Zhvillim të Kombeve të Bashkuara (UNDP).
Mbështetja nga projekti përfshinte trajnimin për higjienën dhe cilësinë e qumështit, ushqyerjen e përshtatshme të bagëtive, si dhe ruajtjen e të dhënave mbi foragjeret për bagëtitë dhe sasinë e qumështit. Pjesëmarrësit u trajnuan gjithashtu për metodën e krijimit të një sistemi të gjurmueshmërisë së prodhimit në procesin e prodhimit të kajmakut të Gackos, si dhe për kërkesat e përcaktimit të markës. Krahas kësaj, projekti i ofroi Shoqatës pajisje për përpunimin dhe analizimin e qumështit, çka është një faktor kyç në kontrollin e cilësisë.
Zbatimi i këtij projekti është hapi i parë drejt përcaktimit të markës së kajmakut të Gackos. Është një çështje shumë e rëndësishme si për komunitetin vendas, ashtu edhe për rajonin, pasi blegtoria është burimi kryesor i të ardhurave në rajonin e Gackos. “Mbështetja që kemi marrë nga BE-ja dhe UNDP-ja përmes projektit ReLOaD2 kishte rëndësi madhore, pasi na ka mundësuar t’i afrohemi qëllimit të markës dhe promovimit të kajmakut të Gackos te më shumë njerëz.” – shprehet Dragana Milović.
Një projekt i financuar nga BE-ja mbështet Shoqatën e Bletarëve të Kolashinit për të tërhequr një numër më të madh të rinjsh drejt bletarisë si biznes.
Familja Perišić nga Kolashini, një qytezë në verilindje të Malit të Zi, bleu disa koloni bletësh vitin e kaluar dhe po shijon mjaltë cilësor nga kosheret e veta. Puna për të prodhuar këtë mjaltë është bërë nga mijëra bletë dhe një studente 20-vjeçare në degën e ekonomisë. Së bashku me tetë të rinj të tjerë, së fundmi, Milica Perišić ka filluar të merret me bletari falë një projekti të Shoqatës së Bletarëve të Kolashinit, që e promovon këtë hobi për të rinjtë. Familja Perišić filloi të interesohej te bletaria që prej fillimit të pandemisë së shkaktuar nga COVID-19, kur u shtua vëmendja drejt produkteve natyrale. Projekti i Shoqatës së Bletarëve erdhi në kohën e duhur, duke i dhënë Milicës mundësinë dhe motivimin për të filluar rrugëtimin e saj të bletarisë.
“Së pari, kjo është një mënyrë e shkëlqyer për të kaluar kohën time të lirë: mund të qëndroj në natyrë dhe të vëzhgoj këto krijesa të vogla, të pabesueshme, si dhe ta shfrytëzoj këtë mundësi të jashtëzakonshme për të fituar para dhe nuk do të dorëzohem.”
Milica beson se bletaria është një mundësi e vërtetë zhvillimi, ndonëse është thjesht një hobi që e ndihmon të mbështesë familjen dhe miqtë e saj. “Së pari, kjo është një mënyrë e shkëlqyer për të kaluar kohën time të lirë: mund të qëndroj në natyrë dhe të vëzhgoj këto krijesa të vogla, të pabesueshme, si dhe ta shfrytëzoj këtë mundësi të jashtëzakonshme për të fituar para dhe nuk do të dorëzohem.” – shprehet Milica.
Ajo e pranon se njerëzve iu duket e pazakontë që një vajzë e re merret me bletari. “Ndonjëherë bëjnë shaka kur kërkoj libra dhe revista rreth bletarisë, pasi kryesisht e shohin si një hobi për të moshuarit që kanë dalë në pension, por në fund të ditës, të gjithë dëshirojnë të mësojnë më shumë mbi hobin tim,” – shton Milica. Ajo kalon shumë kohë në Podgoricë për shkak të studimeve, por kurdo që ka mundësi, kthehet në Kolashin. Milica thotë që në të ardhmen e sheh veten duke jetuar në këtë qytezë, të cilën dikur, në shkollë të mesme, e konsideronte si pengesë.
Shoqata e Bletarëve e ka promovuar bletarinë prej 20 vitesh, dhe viti i kaluar duket të ketë qenë më i suksesshmi nga përpjekjet e tyre. Bogoljub Bulatović është Kryetari i Shoqatës dhe shpjegon se deri para pesë vitesh, funksiononte si komunitet tradicional bletarësh, por të gjithë bashkë vendosën që të tërhiqnin më shumë njerëz, sidomos të rinj dhe të reja, drejt bletarisë. “Ka kërkesë të madhe për produkte blete, por prodhimi aktual në Malin e Zi nuk i përmbush nevojat e tregut, ndaj ne donim ta përdornim këtë mundësi për t’i mbajtur të rinjtë në qytezë në vend që të shpërnguleshin në qytetet më të mëdha,” – shprehet Bogoljub.
“Me shumë mundësi do të ketë një numër të madh njerëzish që do të përfshihen në këtë veprimtari, por edhe sikur vetëm dy njerëz t’i përkushtohen seriozisht bletarisë, atëherë peizazhi i zonës së Kolashinit do të ndryshojë ndjeshëm.”
Lidhur me projektin
Programi Rajonal për Demokraci Vendore në Ballkanin Perëndimor 2 (ReLOaD2) është vazhdim i nismave të mbështetura nga BE-ja, si: Projekti për Forcimin e Demokracisë Vendore (LOD 2009 – 2016) dhe Programi i zgjeruar Rajonal për Demokracinë Vendore në Ballkanin Perëndimor (ReLOaD, 2017-2020). Objektivi i përgjithshëm i projektit është të forcojë demokracitë me pjesëmarrje dhe të nxitë integrimin në BE të vendeve të Ballkanit Perëndimor, duke fuqizuar shoqërinë civile dhe duke nxitur rininë që të marrë pjesë aktive në proceset vendimmarrëse, si dhe duke përmirësuar mjedisin mbështetës ligjor dhe financiar për shoqërinë civile.
Në kuadër të misionit të tyre të ri, shoqata filloi një projekt të ri me ndihmën e Bashkimit Evropian dhe UNDP-së. Në kuadër të projektit, shoqata iu ofroi fillestarëve aksesorë bletarie, literaturë moderne, si dhe trajnim të gjithanshëm rreth bletarisë. Që prej fillimit të projektit, numri i anëtarëve të shoqatës është rritur me 25%. Bogoljub shpjegon se krahas instrumenteve dhe njohurive që kanë fituar të rinjtë dhe të reja, i gjithë komuniteti vendas përfiton nga projekti, pasi bletaria rrit prodhimin frutor dhe zhvillon sektorin bujqësor në tërësi. “Me shumë mundësi do të ketë një numër të madh njerëzish që do të përfshihen në këtë veprimtari, por edhe sikur vetëm dy njerëz t’i përkushtohen seriozisht bletarisë, atëherë peizazhi i zonës së Kolashinit do të ndryshojë ndjeshëm.” – shprehet Bogoljub.
Mali i Zi është shtëpia e gjysmës së të gjitha gjallesave bimore evropiane dhe përfaqëson një potencial të jashtëzakonshëm për bletarinë. “Prandaj iu rekomandoj të gjithë personave të interesuar ndaj natyrës që të mendojnë për sipërmarrje të ngjashme.” – shprehet Bogoljub.
BE-ja ndihmon një kantinë vere malazeze të zgjerojë biznesin e saj.
Goran Radević-i është një mjek me përvojë pune në katër kontinente. Ai e la atdheun e tij, Malin e Zi, në moshë të re dhe për 27 vite me radhë punoi në vende si Ishujt Kajman, Kinë, Oman, Afrikën e Jugut, dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Gorani gjithmonë ushqente idenë se një ditë do të kthehej në vendlindjen e tij dhe do të ndërtonte një kantinë vere. Prodhimi i verës ishte traditë në familjen e Goranit dhe dashuria e tij për prodhimin e verës filloi që para se të mbushte pesë vjeç. Gjyshi i tij nga nëna zotëronte një vresht dhe ishte ekspert për prodhimin e verës. “Mësova si të shartoja hardhitë para se të mësoja shkrim e këndim,” thotë Gorani.
Sidoqoftë, nuk ishte e lehtë të rriste vreshtin e tij, pasi për këtë nevojitej investim i madh. Megjithatë, teksa vitet kalonin, ideja u kthye në një nevojë dhe më në fund, së bashku me familjen e tij, Gorani mori vendimin e madh që të kthehej në Malin e Zi dhe të hapte kompaninë e ëndrrave të tij. Investimi financiar dhe pasioni nuk u kursyen, por kjo punë nuk do të ishte e lehtë për Goranin dhe bashkëshorten e tij.
“Pati shumë vështirësi: shishet e para u prodhuan në një garazh dhe pa asnjë lloj mbështetjeje nga ekspertët.”
Ata i mbollën hardhitë e para në vitin 2007, kurse në vitin 2009 morën të vjelat e para dhe nxorën shishen e parë. “Pati shumë sfida: shishet e para u prodhuan në një garazh dhe pa asnjë lloj mbështetjeje të duhur nga ekspertët,” thotë Gorani. Sidoqoftë, në mënyrë të mahnitshme, shija ishte e mrekullueshme dhe produkti premtonte sukses. Atë vit, Gorani arriti të dërgojë mostra të produkteve të tij fillestare në një konkurs për degustimin e verës në një restorant të mirënjohur në Manhattan. Pati shtatë konkurrues dhe shishja numër katër ishte e tyrja, kujton Gorani. “Të pestë anëtarët e jurisë, të cilët ishin pronarë resorantesh të mirënjohura, emëruan shishen numër katër si më të mirën. Besoj se ishte fati i fillestarit,” buzëqesh ai.
Në mënyrë të menjëhershme, ata filluan ta eksportonin verën e tyre në SHBA, por u përballën me disa probleme. Disa elemente – që nga cilësia e etiketës deri te cilësia e tapës së shishes – nuk i përmbushnin kriteret e standardeve ndërkombëtare dhe e kuptuan se duhet t’u kushtonin më shumë vëmendje këtyre çështjeve. Bashkëshortja e Goranit, e cila ka origjinë amerikane, mori përsipër sektorin e marketingut të kompanisë. Ata filluan të përdornin tapa shishesh me cilësi të lartë që vinin nga Franca dhe letër etikete nga Gjermania. Suksesi u bë i dukshëm, shumë shpejt, duke qenë se kompania filloi të eksportonte në Gjermani, Skandinavi, Zvicër, madje dhe Japoni.
Teksa tregu zgjerohej, në vitin 2011, Gorani dhe bashkëshortja e tij vendosën të përfshinin konsulentë profesionistë për të siguruar zgjerimin e qëndrueshëm të biznesit të tyre. Ata lidhën kontratë me një agronom dhe teknolog më se të kualifikuar, që kishte vite përvoje kombëtare dhe ndërkombëtare. Me ndihmën e të dyve, kantina e verës u kthye në një markë të mirënjohur ndërkombëtare.
“Falë mbështetjes së BE-së, munda t’i përdor paratë e planifikuara për këto investime të domosdoshme në pjesë të tjera të veprimtarisë së biznesit.”
Lidhur me projektin
Një pjesë e “Instrument for Pre-accession Assistance” (IPA) është dizenjuar për të mbështetur reformat e vendeve në proces pranimi në BE, “Instrument for Pre-accession Assistance for Rural Development” (IPARD) përqendrohet te sektorët agro-ushqimorë dhe zonat rurale të këtyre vendeve. Nëpërmjet këtij instrumenti, BE-ja u ofron përfituesve ndihmë financiare dhe teknike për ta bërë sektorin e tyre bujqësor dhe zonat e tyre rurale më të qëndrueshme, duke i përshtatur me politikat e përgjithshme bujqësore të BE-së.
Gjatë rrugëtimit të kantinës drejt suksesit, ata patën dhe mbështetjen e Bashkimit Evropian. Në vitin 2018, aplikuan për programin “Instrument for Pre-accession Assistance for Rural Development” (IPARD), të financuar nga BE-ja dhe iu ofrua mbështetje për sigurimin e makinerive, si pirun, traktor, vibro-kultivues, parmendë për vreshta dhe lesa elektrike. Me rënien e biznesit gjatë pandemisë, kjo mbështetje erdhi pikërisht në kohën e duhur. “Falë mbështetjes së BE-së, munda t’i përdor paratë e planifikuara për këto investime të domosdoshme në pjesë të tjera të veprimtarisë së biznesit,” thotë Gorani.
Gorani ka katër fëmijë dhe djali i tij më i madh, Luka, po studion Teknologjinë e Verës në fakultetin bujqësor të Beogradit. “Kam 27 vite që ëndërroj për këtë kantinë vere dhe kam punuar pa u lodhur për të kursyer para për hapjen e saj. Djali im do ta trashëgojë kantinën dhe do ta vazhdojë traditën. Kjo më bën të ndihem shumë i lumtur dhe i përmbushur,” thotë Gorani.
We use cookies and similar technologies to improve your experience on our website.
Read our Privacy Policy.
