Skip to main content

Area of Cooperation: Environmental protection

Поранешен рудник трансформиран во првата соларна централа во Северна Македонија

Објавено . Објавено во Приказни.

Поддршка на ЕУ за диверзификација на енергетски извори.

Над гребените и грмушките во една долина се издига оџакот на стара термоцентрала. Се работи за електраната на јаглен „Осломеј“, во Кичево, Северна Македонија; која беше изградена во 1980-тите и претставуваше гордост на Република Македонија. Низ децениите што следеа, работата во термоелектроцентралата се намали сè додека не останаа само неколку работници ветерани кои си заминуваа со автобус на крајот од смената. Електраната со капацитет од 125 MW се одржуваше на минимален погон; главно, како резерва во случај на проблеми на некое друго место во системот. Меѓутоа, тоа што се случува во околината е возбудлив развој кој ќе ѝ помогне на Северна Македонија одлучно да се придвижи кон декарбонизација.

Државите во Западен Балкан се сè уште, во значајна мера, зависни од јаглен; особено лигнит. Во 2016 година, 16 од електраните на јаглен, ширум Западен Балкан, испуштаа толкава количина сулфурен диоксид колку сите 250 електрани во ЕУ. Во Северна Македонија, сè до 2018 година, приближно половина од енергијата се добиваше од јаглен и државата беше зависна од фосилни горива. Имаше две термоелектроцентрали кои користеа лигнит – „РЕК Осломеј“ во Кичево и „РЕК Битола“, а Скопје беше најзагадената престолнина во Европа.

„Оваа електрана е пример за декарбонизација и транзиција кон обновливи извори енергија, како во Северна Македонија, така и во регионот. Се работи за првата електрана изградена на поранешно наоѓалиште за јаглен во Западен Балкан.“

Но, Северна Македонија сакаше да ги диверзифицира своите енергетски извори и да го прочисти воздухот; па, така, денес оваа амбиција станува реалност. Првата соларна централа од големи размери во државата, „Осломеј 1“, беше финансирана со поддршка на ЕУ, билатерални донатори на Инвестициската рамка Западен Балкан и Европската банка за реконструкција и развој, така што денес е поврзана со мрежата и произведува чиста електрична енергија.

Централата со капацитет од 10 MW е изградена на поранешниот рудник за лигнит „Осломеј“. Европската банка за реконструкција и развој обезбеди заем во висина од 5,9 милиони евра; а проектот, вреден 8,7 милиони евра, вклучува заем од 1,6 милиони евра од Инвестициската рамка Западен Балкан. „Оваа електрана е пример за декарбонизација и транзиција кон обновливи извори енергија, како во Северна Македонија, така и во регионот. Се работи за првата електрана изградена на поранешно наоѓалиште за јаглен во Западен Балкан,“ вели Александар Стефановски, инженер за нови технологии при Електрани Северна Македонија.

„Има иднина во зелената енергија. Ја гледаме позитивната страна затоа што оваа инвестиција треба да обезбеди трајно и сигурно вработување за работниците; бидејќи овие електроцентрали траат од 25 до 35 години и претставуваат сигурно место за некој кој сака да достигне старост за пензија и да ужива во работна сигурност.“

За проектот

Во февруари 2022 година, Европската комисија го објави инвестицискиот пакет, вреден 3,2 милијарди евра, за поддршка на 21 проект во доменот на транспортна, дигитална, климатска и енергетска поврзаност во Западен Балкан. Ова е првиот позначаен пакет проекти во рамки на амбициозниот Економски и инвестициски план на ЕУ за Западен Балкан; кој Комисијата го усвои во октомври 2020 година, а проектите се дизајнирани со цел да донесат видливи придобивки за шесте партнерски држави во регионот. Соларната електрана „Осломеј 1“ е еден од овие 21 водечки проекти, избран за финансирање од ЕУ преку Инвестициската рамка за Западен Балкан во 2022 година. Проектот е идентификуван како „Водечки проект 4 – Обновлива енергија“ во Економскиот и инвестициски план за Западен Балкан 2021 – 2027 од ЕУ.

Проектот предвидува изградба на втора фотоволтаична електрана, „Осломеј 2“, како продолжение на постоечката. Втората електрана ќе има капацитет од 10 MW. Заедно, двете електрани ќе произведуваат енергија за 5000 домаќинства во Кичево и регионот. „Има иднина во зелената енергија. Ја гледаме позитивната страна затоа што оваа инвестиција треба да обезбеди трајно и безбедно вработување за работниците; бидејќи овие електроцентрали траат од 25 до 35 години и претставуваат сигурно место за некој кој сака да достигне старост за пензија и да ужива во работна сигурност,“ вели Чедомир Арсовски, раководител на сектор за развој и инвестиции при „РЕК Осломеј“.

Се планираат дополнителни инвестиции во соларни електрани во Северна Македонија. Инвестициската рамка Западен Балкан веќе одобри финансии за продолжување на електраната „Осломеј 2“ и изградба на нова електрана во Битола со комбиниран целосен капацитет од 30 MW. ЕУ ја поддржува оваа инвестиција со инвестициски грант од 5,1 милиони евра.

Младите европски амбасадори се приклучуваат на акција за чистење во Косово

Објавено . Објавено во Вести.

На 16. септември, младите европски амбасадори им се придружија на Канцеларијата на ЕУ во Косово и „ГИЗ“ Косово кои ја организираа акцијата за чистење на Езерото Бадовац; како дел од годинешниот Европски ден за чистење на плажите. Останати официјални партнери на акцијата за чистење беа „ПАМКОС“ (Здружение за еколошка заштита и чистење во Косово) и регионалната компанија за отпад „Pastrimi“. Вкупно, беа собрани повеќе од 200 вреќи отпад како дел од иницијативата. Со оглед на тоа што Езерото Бадовац има огромно значење за жителите на Приштина, бидејќи претставува главен извор на вода за пиење; беше особено важно да се испрати порака за тоа како езерото да се одржува без отпад додека, на него, се поминува време за одмор и релаксација.

 

Потоа, активностите на Европскиот ден за чистење на плажите продолжија во „Europe House“ Косово; каде 30 млади европски амбасадори од Западен Балкан имаа жива дебата на тема за еколошките проблеми во Западен Балкан со еколошки специјалисти од ЕУ; и Мирка Ниќи, млада екологистка и инфлуенсерка од Косово. Младите европски амбасадори од ширум Западен Балкан ги споделија своите лични идеи за мали, но значајни, чекори кои можат да се преземат за постигнување позитивна разлика и поддршка за чиста околина. Примерите вклучија чистење и намалување на отпадот во заедниците, изработка на кратки видеа за подигнување на свеста за еколошка заштита, како и промоција на алтернативни превозни средства.

 

Европскиот ден за чистење на плажите е глобална иницијатива за заштита на океанот, коорганизирана од ЕУ и ОН, заедно со Штрумфовите. Настанот зазема место секоја година, во септември, за време на Светскиот ден за чистење на крајбрежјата, и е особено значаен за подигнување на свеста за еколошки проблеми. Во 2022 година, кампањата на петтото издание на Европскиот ден за чистење на плажите беше насочена кон младите во склоп на Европската година на младите. Во рамки на сеопфатната тема „Обединети против морскиот отпад“, наредната генерација работи, рамо до рамо, со меѓународни организации, национални лидери и невладини организации за борба против овој проблем.

Сончева енергија ја осветлува иднината на една босанска компанија

Објавено . Објавено во Приказни.

Една од најголемите соларни централи во регионот, за снабдување на сопствените потреби на компанија за прехранбени производи од БиХ, е отворена со поддршка на ЕУ.

„Мади“, со седиште во Тешањ, е една од малкуте компании кои имаат дозвола да извезуваат пилешко месо во ЕУ. Компанијата е основана во 1989 година, а во 2000 година го отвориле својот прв погон за преработка на пилешко месо. До 2015 година, ја отвориле и најголемата и најсовремена пилешка кланица во регионот; со капацитет од 6000 бројлери на час и 24 милиони птици годишно. Денес важат за лидер на пазарот во БиХ.

Меѓутоа, пандемијата КОВИД-19 имаше негативен ефект врз „Мади“, иако е една од најуспешните компании во БиХ. Компанијата се соочи со проблеми во доменот на набавки и мораше да ги прегледа своите расходи за да заштеди таму каде што е возможно. За да се справат со проблемот, управата одлучи да формира работна група за оптимизација на расходите.

“Отсекогаш бевме свесни дека електричната енергија е нашиот најголем трошок. Една од првите работи кои ги анализиравме беше како да ги намалиме трошоците за енергија. По детално истражување, заклучивме дека поставување соларна централа би било најдоброто решение.“

Мирел Дедукиќ бил назначен како раководител на работната група. Објаснува дека еден од најголемите расходи била електричната енергија. „Отсекогаш бевме свесни дека електричната енергија е нашиот најголем трошок. Една од првите работи кои ги анализиравме беше како да ги намалиме трошоците за енергија.“

Мирел знаел дека најголемата потреба за енергија на компанијата се јавува за време на летото; период кога соларните панели би достигнале максимален производствен капацитет. „По детално истражување, заклучивме дека поставување соларна централа би било најдоброто решение,“ објаснува тој. На тој начин, компанијата се впуштила во инвестирање единствено од овој вид во БиХ.

Додека компанијата „Мади“ работела на својата студија за изводливост за инвестирање во соларна централа, програмата „EU4AGRI“, финансирана од ЕУ, објавила повик за предлози. Повикот ги вклучувал компаниите од месната индустрија. „Нашиот проект беше скоро готов и, за нас, беше лесно да се пријавиме на повикот,“ вели Мирел.

Со кофинансирањето од програмата „EU4AGRI“, компанијата „Мади“ поставила сопствена соларна централа со капацитет од 1000 киловати. Централата била поставена во три производствени хали, опфаќајќи површина од над 5500 метри квадратни. Целосниот годишен капацитет на централата е 1,147 мегавати на час, со што се покриваат околу 15 % од електричната потрошувачка на компанијата. Дополнително, во 2021 поставиле и уште една соларна централа со капацитет од 1000 киловати, така што, сега, преку 30 % од нивната електрична енергија доаѓа од обновливи извори.

„Навистина сме горди што со овој проект придонесовме за заштита на средината. Дополнително, ги намаливме нашите расходи и достигнавме самоодржливост во доставата на електрична енергија.“

За проектот

Проектот „EU4AGRI“ е четиригодишна иницијатива (2020 – 2024) насочена кон модернизирање на земјоделско-прехранбениот сектор во БиХ; создавајќи нови работни места, задржување на веќе постоечките, како и закрепнување од кризата КОВИД-19. Целосната вредност на проектот е преку 20,25 милиони евра; главно финансирани од ЕУ, во заедничка имплементација и ко-финансирање со Чешката агенција за развој и Програмата за развој на ОН во БиХ.

Проектот „EU4AGRI“ досега поддржал земјоделци и претпријатија од БиХ со 45 инвестиции во вредност од околу 5,5 милиони евра; од кои преку 3,2 милиони евра се финансирани од ЕУ.

Според Мирел, енергијата произведена од нивната соларна централа претставува намалување на повеќе од 1800000 килограми загадување од јаглероден диоксид или еквивалент на заштеда од 600000 литри дизел или 800 тони јаглен. „Навистина сме горди што со овој проект придонесовме за заштита на средината. Дополнително, ги намаливме нашите расходи и достигнавме самоодржливост во доставата на електрична енергија,“ вели Мирел.

Планот за „Мади“ за иднината е компанијата да остане најголемата месна индустрија во БиХ; преку континуирано инвестирање во човечки ресурси и модерна технологија. Дополнително, отвориле нова компанија – „Mipower d.o.o.“, која целосно се фокусира на производство и трговија со електрична енергија. Исто така, планираат да инсталираат соларни панели со капацитет од минимум 10 мегавати.

Производство на грицки со сончева енергија

Објавено . Објавено во Приказни.

Претпријатие од БиХ стана приближно целосно енергетски независно преку инсталирање соларни панели со поддршка на ЕУ.

Претпријатието „Voćar“, од Брчко, беше основано пред 30 години. Во босанскиот јазик, името на компанијата означува „одгледувач на овошје“, а „семето“ на претпријатието било засадено од Авдо Мусиќ пред многу децении. Тој бил еден од најголемите производители на сливи во регионот кои ги продавал на локалните пазари. Во 1989 година, кога социјалистичка Југославија започнала економски да се либерализира, а на граѓаните им било дозволено да отворат приватни претпријатија, неговиот син, Мехо, одлучил да го издигне бизнисот и официјално го регистрирал и отворил претпријатието „Voćar“. Денес, „Voćar“ произведува широка палета грицки; од наполитанки и колачиња, па сè до пуканки и путер од кикиритки. Слоганот на претпријатието е „За подобар вкус на животот!“.

Денес, претпријатието го раководи внукот на Авдо, Есед Мусиќ. Есед објаснува дека патувањето од одгледување сливи до производство на грицки било предизвикувачко. За време на војната во БиХ, семејството, како и многу други семејства, за малку ќе загубело сè; а кога војната завршила, морале да започнат скоро од почеток. Во тој момент помислиле дека би можеле да ја прошират палетата производи. „Во тоа време скоро и да немаше производство во БиХ: сè беше увезено од странство. Одеднаш, се отвори голем пазар, па одлучивме да ја искористиме приликата и да се фокусираме на замена за увезените производи,“ вели Есед.

„Инсталирањето сопствен систем со соларни панели ќе беше огромен финансиски товар за нас. Поддршката од ЕУ беше навистина неопходна: ни даде „ветер во едра“ за да продолжиме со планирање на нашата работа и долгорочен развој.“

По војната, започнале само со пет работници, а денес „Voćar“ има 60 постојано вработени работници и бројни надворешни соработници кои извлекуваат полза од соработката со претпријатието. По 30 години, претпријатието произведува повеќе од 100 различни производи кои ги нудат на своите клиенти во БиХ, но, исто така, и во САД, Австралија, земјите во ЕУ и други.

Меѓутоа, пандемијата имаше влијание врз операциите на претпријатието како и врз глобалната економија. Есед раскажува дека за време на кризата започнале да размислуваат за тоа како би можеле сериозно да ги намалат трошоците за да можат да останат профитабилни. Првиот трошок на кој помислиле била сметката за електрична енергија, но секоја инвестиција била скапа, а во дадените околности, обидот за таква инвестиција делувал непрактичен.

Но, во 2021 година, со помош на проектот „EU4AGRI“, финансиран од ЕУ, долгогодишниот сон се остварил за претпријатието „Voćar“, бидејќи добиле можност да инвестираат во систем соларни панели кој им овозможил да задоволат 65 % од нивната целосна потреба за електрична енергија. „Инсталирањето сопствен систем со соларни панели ќе беше огромен финансиски товар за нас. Поддршката од ЕУ беше навистина неопходна: ни даде „ветер во едра“ за да продолжиме со планирање на нашата работа и долгорочен развој,“ вели Есед.

„Нашите производи се направени со помош на зелена енергија и сме особено горди на тоа.“

За проектот

Проектот „EU4AGRI“ е четиригодишна иницијатива (2020 – 2024) која цели кон модернизирање на земјоделско-прехранбениот сектор, креирање нови работни места, како и задржување на веќе постоечките преку поддршка за закрепнување од кризата КОВИД-19 во БиХ. Целосната вредност на проектот, финансиран од ЕУ, изнесува 20,25 милиони евра; а истиот е заеднички имплементиран и кофинансиран од страна на Агенцијата за развој на Република Чешка и Програмата за развој на Обединетите Нации во БиХ.

Досега, проектот „EU4AGRI“ ги поддржа земјоделците и претприемачите во БиХ со 45 инвестиции, вредни 5,5 милиони евра; од кои 3,2 милиони евра беа финансирани од ЕУ.

„Соларните панели беа поставени на покривот на нашите простории за производство и складирање кои беа идеални во поглед на локација и форма на покривот,“ објаснува Есед. „Нашата соларна електрана зафаќа 1000 метри квадратни и произведува 150 киловати електрична енергија; која има огромно влијание врз нашата енергетска независност.“ Трошоците за изградба на соларната електрана беа околу 83000 евра; од кои околу 54000 евра беа обезбедени преку проектот „EU4AGRI“, а околу 29000 евра од страна на претпријатието „Voćar“.

Додатна вредност на проектот е намалувањето на емисијата јаглероден диоксид (CO2) на претпријатието за, приближно, 76 %; намалувајќи го, на овој начин, и нејзиното негативно влијание врз животната средина. Како што Есед вели: „Нашите производи се направени со помош на зелена енергија и сме особено горди на тоа.“

Досегашните резултати беа поттик за „Voćar“ да ги задоволи своите потреби за електрична енергија единствено од обновливи извори во претстојниот период. Есед објаснува: „Имаме уште достапни површини на покривите кои ги исполнуваат критериумите за инсталирање соларни електрани и сакаме да достигнеме 100 % енергетска независност. На овој начин, дополнително ќе придонесеме за заштита на животната средина.“

Борење против загадувањето преку границата

Објавено . Објавено во Приказни.

Прекуграничните општини во Северна Македонија и Србија ги здружуваат силите во борба против загадувањето

Граничните места Липково, во Северна Македонија, и Прешево, во Србија, се две општини со малобројно население: Липково со 13000, а Прешево со 27000 жители. Со оглед на тоа што поголемиот дел од нивното население живее во рурални подрачја; двете општини делат заедничка култура, традиции, економски систем и цврсти семејни и пријателски врски. Меѓутоа, споделуваат и заеднички проблем: високо ниво на загаденост поради незаконските депонии. Во општината Прешево има 11 незаконски депонии, а во Липково седум.

И двете општини имаат систем за собирање отпад организиран преку јавни претпријатија. Но, овие претпријатија не можат целосно да ги покријат потребите на нивните општини. Претпријатието „Pisha“ во Липково, покрива десет села од вкупно дваесет и две населени места во договорената зона за собирање отпад; додека, пак, претпријатието „Moravica“, на српската страна, покрива единаесет села од вкупно триесет и четири населени во општината. Растечкиот проблем на села кои не се опслужени не можел да биде решен на општинско ниво поради недостатокот на средства и координација, па двете општини одлучиле да побараат надворешна поддршка за решавање на проблемот.

„Бројот на луѓе со заразни болести беше особено висок во споредба со малата големина на општините, и беше очигледно дека една од главните причини се незаконските депонии и загадената средина.“

Здружени сили за подобра средина

Александар Гумберовски е проектен менаџер на општината Липково. Тој објаснува дека според официјалните податоци, добиени од регионалната болница во Врање, бројот на лица со заразни болести во општината Прешево бил 20 во 2017 година, 30 во 2018 година и 35 во првата половина од 2019 година. На другата страна од границата, во Липково, бројот на лица со заразни болести бил 23 во 2017 година, 38 во 2018 година и 42 во првата половина од 2019 година; прикажувајќи континуиран пораст на заразените. „Бројот на луѓе со заразни болести беше особено висок во споредба со малата големина на општините, и беше очигледно дека една од главните причини се незаконските депонии и загадената средина,“ вели Александар.

Поради, нивната, претежно, рурална економија и големина, ниту една од општините не поседува доволно средства за соодветно да ги покрие услугите за своите жители, и затоа не биле во можност да обезбедат услуга за собирање отпад за сите жители. Но, со оглед на тоа што општината Липково има добро искуство со поддршка од донатори; ги здружиле силите со соседната општина Прешево, на српската страна од границата, и одлучиле да се пријават за финансирање од ЕУ со цел решавање на проблемот.

Заедно развија проект наречен „Помалку отпад, помалку ризик, повеќе здравје“ и добија поддршка од Програмата за прекугранична соработка Северна Македонија – Србија; финансирана од ЕУ. Преку проектот, набавија два камиона за собирање отпад, 20 поголеми контејнери за отпад и преку 1700 помали канти кои ги доставиле низ домаќинствата во регионот.

„Овие општини се неразвиени и има недостаток на средства во скоро секој сектор. Оттука, поддршката на ЕУ е значајна за решавање на нашите проблеми; понекогаш дури и најосновните.“

За проектот

Проектот за прекугранична соработка, „Помалку отпад, помалку ризик, повеќе здравје“, финансиран од ЕУ, започна на почетокот од 2021 година и ќе трае до крајот на 2022 година. Целосната вредност на проектот е преку 250000 евра; а околу 85 % од средствата се обезбедени од ЕУ. Клучните цели на проектот вклучуваат: зголемување на капацитетите за управување со човечки создадени ризици и штети поврзани со складирање цврст отпад и заштита на средината, зголемување на капацитетот и подобрување на пристапот на институциите кон услугите за организирано собирање отпад, подигнување свест меѓу локалното население за последиците од загадувањето и ублажување на заразните болести.

Покрај поддршката со опрема, проектот отпочнал и кампања за подигнување на свеста, со летоци и видеа; со цел промена на навиките на жителите кон средината, охрабрувајќи ги да ги користат ново набавените канти за нивниот отпад.

Ова не е првиот проект, финансиран од ЕУ, кој општината Липково го користи. Александар објаснува дека затоа што општината е, исто така, на граница со Бугарија и Косово; имала прилика да биде дел и од нивните прекугранични програми за соработка. „Овие општини се неразвиени и има недостаток на средства во скоро секој сектор. Оттука, поддршката на ЕУ е значајна за решавање на нашите проблеми; понекогаш дури и најосновните,“ вели тој.

Искуство со дивиот свет отворено за бизнис

Објавено . Објавено во Приказни.

Со поддршка од ЕУ, прекуграничниот простор помеѓу Црна Гора и Србија е подготвен за пречек на туристи љубители на природата.

Пред пандемијата, Црна Гора имаше околу два милиона посетители годишно и преку седум милиони ноќевања во годината; што може да се смета како успех за држава со население од само 600000 жители. Посетителите се, главно, фокусирани на прекрасните крајбрежни региони за време на летниот одмор или скијачките центри во северот. Но, Црна Гора има и други возбудливи туристички можности, од аспект на дивиот свет, особено во северо-источниот дел кој граничи со Србија и кој е недоволно истражен. Центарот за заштита и истражување на птици („CZIP“), невладина организација од Подгорица, заедно со партнери од Црна Гора и Србија, работи во насока на отворање на регионот како дестинација за љубителите на дивиот свет.

Глобално, дивиот свет и набљудувањето птици станаа особено популарна туристичка активност; признаена како значајна туристичка пазарна ниша. Меѓутоа, како последица на оддалеченоста на овој предел и слабите транспортни врски, туристичката инфраструктура е недоразвиена, иако се работи за локација каде што се наоѓаат четири национални паркови.

„Со оглед на тоа што има огромен потенцијал за туристички развој, но, истовремено, и потреба за поддршка, одлучивме да преземеме акција за отворање на овој бајковит предел за посетителите.“

Задоволување на потребата за туристички развој

Лејла Абдиќ е еколошки активист и проектен менаџер во Центарот за заштита и истражување на птици. Објаснува дека заедно со своите колеги се свесни дека регионот е недоволно развиен во насока на туристичка инфраструктура и активности на отворено. „Со оглед на тоа што има огромен потенцијал за туристички развој, но, истовремено, и потреба за поддршка, одлучивме да преземеме акција за отворање на овој бајковит предел за посетителите,“ вели Лејла.

Со оваа цел, се пријавиле за повикот за прекугранична соработка помеѓу Црна Гора и Србија, финансиран од ЕУ, и добиле средства за отпочнување на така наречениот проект „Hoo“ (Создавање искуства со бувови и дивиот свет). Со оглед на тоа што птичјата популација е особено богата во регионот, главниот фокус на проектот бил насочен на активности поврзани со набљудување птици и мотивирање на локалното население за ангажирање во бизниси поврзани со туризам во доменот на дивиот свет; како и брендирање и промоција на туристички производи кои биле развиени како дел од проектот.

„Регионот има уникатни богатства, во доменот на дивиот свет, кои сè уште не се истражени, но, наскоро, ќе бидат локално и меѓународно промовирани со цел посетителите да можат да уживаат во нив.“

За проектот

Проектот „Hoo“ (Создавање искуства со бувови и дивиот свет) започна во февруари 2021 година. Главната цел на проектот е охрабрување туризам заснован на природното богатство и дивиот свет во прекуграничниот регион помеѓу Србија и Црна Гора. Целосната вредност на проектот е 262029 евра, а предвиденото времетраење на истиот е 24 месеци. Проектот предвидува, меѓу другото, основање на две патеки за туризам поврзан со дивиот свет, обука на туристички водичи за дивиот свет, набљудување птици и студиски посети, како и основање дигитална платформа за промоција на дивиот свет во регионот.

Лејла објаснува дека проектниот простор има што да понуди за туристите љубители на природата: бувовите, на пример, имаат посебна харизма која може да претставува возбудливо туристичко искуство. Но, овој регион е, исто така, дом и на други привлечни птици; како што се златните и царски орли, белоглавите мршојадци, дивите соколи, карпестите еребици и црните тетреби; како и некои други ретки видови птици кои се во потрага по природни шумски предели како живеалиште. „Регионот има уникатни богатства, во доменот на дивиот свет, кои сè уште не се истражени, но, наскоро, ќе бидат локално и меѓународно промовирани со цел посетителите да можат да уживаат во нив,“ вели Лејла.

Лејла понатаму објаснува дека проектот има огромен успех во насока на прекуграничната соработка. Партнерските организации ќе организираат студиски тури и координациски активности со цел поврзување на заедниците, бизнисите и туристичките оператори на двете страни на границата. „Најпосле, развојот на регионот е тесно поврзан со прекуграничната соработка,“ вели таа.

По стапките на загрозениот балкански рис

Објавено . Објавено во Приказни.

Тим македонски новинари освоија престижна европска награда за нивното истражување за ризиците со кои се соочува загрозениот рис.

Балканскиот рис е вид дива мачка која спаѓа во категоријата критично загрозени видови. Се претпоставува дека преостануваат само околу 45 риса во регионот. Сепак, незаконското ловокрадство, деградацијата на пејзажот и градежните активности претставуваат сериозни закани за најголемата мачка во регионот.

Балканскиот рис може да се најде во Северна Македонија, Албанија и Косово. Иако ловот или наштетувањето на балканскиот рис се строго забранети со закон во трите држави, истражување покажа дека ситуацијата е сосема различна на терен. Новинарски тим од македонското радио МОФ заклучи дека животното е, всушност, недоволно заштитено и во сериозна опасност од истребување.

Нивното истражување траеше неколку месеци и резултираше со статија насловена „По стапките на балканскиот рис – истражувачка сторија во два дела“. Сторијата претставува мрачна слика за ситуацијата на рисот кој е во постојан ризик од незаконски лов. Истражувачкиот тим откри препарирани рисови на ѕидови во ресторани сместени во близина на живеалиштето на рисот, рисови чувани во кафези како атракција и сомнежи за полициски авторитети инволвирани во ловокрадство. Дополнително, истражувањето покажа дека покрај ловокрадството, балканскиот рис е во опасност и поради незаконските депонии и градежните активности; како, на пример, изградбата на патишта и хидроцентрали во и околу природните или национални паркови.

„Во нашиот регион имаме одлични закони на хартија, но, често, овие закони не се соодветно применети.“

Признание за напорот

Новинарскиот тим кој ја спроведе и објави истражувачката сторија беше сочинет од Бојан Шашевски, Даниел Евросимоски, Емилија Петреска и Јасмина Јакимова. Јасмина објаснува дека нивната инспирација дошла од желбата да раскажат приказна на ретко објавувана тема, а и да истражат дали законите кои ја засегаат заштитата на природата и дивиот свет се соодветно имплементирани. „Во нашиот регион имаме одлични закони на хартија, но, често, овие закони не се соодветно применети,“ вели таа.

Сторијата доживеа голем успех во насока на повратни реакции од страна на читателите и ја освои, исто така, Европската награда за истражувачко новинарство за Северна Македонија во 2021 година. Наградата беше доделена преку проектот „Зајакнување на квалитетните вести и независното новинарство во Западен Балкан и Турција“, а жирито ја опиша статијата како резултат на исклучително истражување.

На церемонијата за доделување на наградата, Емилија Петреска од Радио МОФ изјави: „Разочарувачки е што дури и после цела година откако ја објавивме сторијата, институциите сè уште не реагирале на сознанијата… Каква иднина имаме на ум ако продолжиме со уништување на еко-системите, животната средина на балканскиот рис и природното богатство кое го имаме; уништувајќи се, на тој начин, себеси?“

„Наградата беше особено важна за нас; не заради парите, туку заради признанието: одлично е чувството кога напорот е признаен“

За проектот

Целта на проектот „Зајакнување на квалитетните вести и независното новинарство во Западен Балкан и Турција“, финансиран од ЕУ, е зголемување на довербата на граѓаните во медиумите и создавање безбедна средина за новинарите за создавање независни новинарски содржини; преку обука, менторство, техничка и финансиска помош и објавување. Проектот тече од 2019 година во државите членки на ЕУ, како и во потенцијалните држави за членство: Албанија, БиХ, Косово, Црна Гора, Србија и Турција.

Јасмина објаснува дека поради фактот што доаѓаат од мала медиумска организација, тимот бил изненаден поради освојувањето на првата награда. „Наградата беше особено важна за нас; не заради парите, туку заради признанието: одлично е чувството кога напорот е признаен,“ вели таа.

Наградите за европско истражувачко новинарство имаат за цел славење и промоција на исклучителните постигнувања на истражувачките новинари од државите од Западен Балкан и Турција; како и подобрување на видливоста на квалитетното истражувачко новинарство ширум публиката во овие држави.

Обновлива енергија за Косово

Објавено . Објавено во Приказни.

ЕУ поддржува изградба на топлана на основа на обновлива енергија во Ѓаковица

Кога била изградена, во раните 1980-ти, топланата „Ngrohtorja“ била гордоста на градот Ѓаковица. Ова било единствениот град, покрај главниот, кој поседувал современ топлификационен систем заснован на мазут. Меѓутоа, мазутот станал финансиски неисплатлив, а свеста за загадувањето кое истиот го предизвикува постојано растела. Како последица, во периодот по војната во Косово, во 1999 година, топланата „Ngrohtorja“ скоро и да престанала да обезбедува греење за жителите на Ѓаковица, а подоцна обезбедувала греење само неколку часа дневно.

Зрак надеж дека компанијата можеби повторно ќе успее да понуди одржлив систем на греење се појавил на почетокот на минатата деценија кога, со поддршка на ЕУ, топланата „Ngrohtorja“ иницирала студија за изводливост („физибилити студија“) за обезбедување квалитетно и еколошко греење за локалните жители.

„Кога идејата допре до јавноста, сите бевме возбудени; но, истовремено, имаше и одредена доза скептицизам, бидејќи топланата веќе со години не обезбедуваше квалитетно греење.“

Албана Скивјани е генерален менаџер на компанијата. Кога студијата за изводливост („физибилити студијата“) била иницирана, Албана не била менаџер; туку граѓанка на Ѓаковица и клиентка на топланата и, притоа, се сеќава на ентузијазмот меѓу јавноста. „Кога идејата допре до јавноста, сите бевме возбудени; но, истовремено, имаше и одредена доза скептицизам, бидејќи топланата веќе со години не обезбедуваше квалитетно греење,“ вели Албана.

Студијата за изводливост покажа дека има реални можности за повторно враќање на топлификациониот систем во Ѓаковица; со употреба на еколошки енергетски извори.

Волшебниот збор беше биомаси!

Греењето со биомаси користи органски материи како гориво за топланата или за производство електрична енергија. Во случајот на Ѓаковица, планот беше да се користи дрвен отпад (струготини) и отпад од грозје кое изобилува во регионот. Но, и покрај достапноста на биомаси во регионот; кои би можеле да се користат како гориво, проектот не беше едноставен за реализација, бидејќи трошоците за технологијата беа особено високи, а, исто така, беше неопходна и експертиза за ракување со технологијата. Европската Унија пристапи и го поддржа проектот со околу 15 милиони евра.

Новата топлана која произведува греење и електрична енергија беше свечено отворена во пролетта 2021 година; станувајќи еден од ретките најсовремени системи кои функционираат на биомаса во Западен Балкан и пионер за енергетската иднина. Оваа зима, енергијата произведена во топланата овозможи 24-часовно греење за мноштвото клиенти на топлификационата мрежа „Ngrohtorja JSC“.

„Лично, и во име на жителите на нашиот град, ја изразувам нашата благодарност до ЕУ за овој огромен проект кој ќе обезбеди греење во следните децении; служејќи како пример за останатите градови.“

За проектот

Преку програмата на Инструментот за претпристапна помош (ИПА) 2015, ЕУ инвестираше преку 15 милиони евра во подготвителни активности за изградба на топланата на основа на биомаси во градот Ѓаковица. Проектот ќе има значајно економско и еколошко влијание врз градот: годинешните оперативни трошоци на „Ngrohtorja JSC“ се очекува да се намалат од 35 % на 50 %; додека, пак, севкупната стапка на загадување во регионот ќе се намали за околу 90 %.

Според Албана, еден од најголемите предизвици било совладување на управувањето со новата технологија, бидејќи повеќето вработени немале претходно слично искуство. Меѓутоа, оваа пречка била надмината со поддршката на проект, финансиран од ЕУ, кој овозможил специјализирана обука за ракување со новата опрема за вработените. Албана објаснува дека оваа зима, за првпат во многу години, успеале да обезбедат постојана 24-часовна енергија за своите клиенти. „Нашите корисници се воодушевени, како и сите други во градот, затоа што покрај греењето, градот не е загаден како порано,“ вели Албана. Редовното греење од топланата беше особено значајно годинава; поради глобалната енергетска криза, зголемените цени на енергија и недостатоците на енергија.

„Лично, и во име на жителите на нашиот град, ја изразувам нашата благодарност до ЕУ за овој огромен проект кој ќе обезбеди греење во следните децении; служејќи како пример за останатите градови,“ вели Албана.

Комесарот Вархеји присуствуваше на Инвестицискиот самит за Западен Балкан 2022

Објавено . Објавено во Вести.

Европската банка за обнова и развој (EBRD) вчера ги пречека еврокомесарот за соседство и проширување, Оливер Вархеји и шефовите на владите на Албанија (Albania), Босна и Херцеговина (Bosnia and Herzegovina), Косово (Kosovo), Црна Гора (Montenegro), Северна Македонија (North Macedonia) и Србија (Serbia) на Инвестицискиот самит за Западен Балкан 2022 (Western Balkans Investment Summit 2022).

 

Настанот го отвори претседателката на ЕБОР, Одил Рено-Басо (EBRD President Odile Renaud Basso), која во својот говор истакна (stressed in her speech) дека регионалната соработка е клучна за економските перспективи и политичката стабилност на Западен Балкан.

 

Еврокомесарот за соседство и проширување, Оливер Вархеји, во своето обраќање ги истакна плановите на Европската унија (European Union’s) за зголемување на економската поддршка за регионот на 30 милиони евра во наредните години. Финансирањето, спроведено во партнерство со институционални и приватни инвеститори, има за цел да го забрза социјалното и економското приближување на регионот кон ЕУ со што се очекува раст на бруто домашниот производ од 3,6%.

 

„Европа не завршува во Загреб или Будимпешта“ рече г-дин Вархеји. „Западнот Балкан исто така природно припаѓа тука“.

 

Во своите говори и одговори на прашањата од инвеститорите, шефовите на владите ги сумираа своите инвестициски приоритети. Сите лидери зборуваа за плановите за развој на обновливи извори на енергија за што е потребен регионален енергетски систем за балансирање на приливот на обновлива енергија во националните мрежи, а во некои земји и промена на законодавството за овозможување на големи приватни инвестиции.

 

Денешниот настан беше петти ваков самит на ЕБОР. Воведниот самит за Западен Балкан (Western Balkans Summit), на кој за прв пат се собраа сите премиери од регионот, се одржа во седиштето на ЕБОР во Лондон во февруари 2014 година.

Прстенување на промените

Објавено . Објавено во Приказни.

Како црногорските деца помагаат за заштита на биодиверзитетот преку птичјо прстенување.

Птичјото прстенување или научно прстенување на птиците е важен начин за прибирање информации за миграциските патишта на птичјите видови; нивните места за починка, за зимување и брзина на миграција. На овој начин, се евидентираат движењата на птиците и нивниот животен историјат; од должина на живот, причини за смрт и преданост кон нивните родни места, па сè до места за гнездење и размножување. Мноштвото собрани информации помага да се изгради профил на секоја популација, овозможувајќи увид во тоа дали одреден вид се бори за опстанок или просперира; сè на сè – неопходни информации за заштита на птичјите популации и биодиверзитет.

 

Центарот за заштита и истражување на птици (The Centre for Bird Protection and Research (CZIP)), црногорска невладина организација, верува дека оваа научна активност може да биде особено забавна и одлучија во неа да ја инволвираат општата јавност; вклучително и децата. „Заклучивме дека многумина од граѓаните во Црна Гора мислат дека науката е нешто прекомплицирано, дека не можат да дојдат до информации…Па, затоа, одлучивме да ги инволвираме и да им го докажеме спротивното!“,  вели Невена Петровиќ од „CZIP“.

Птичјото прстенување ни помага да ги разбереме миграциските видови

Птичјото прстенување подразбира фаќање на птиците со помош на специјална мрежа, прикачување метален прстен на една од нозете и, во најдобар случај, забележување на птичјиот вид, возраст, пол, должина на крилата и состојба; што е особено значајно за одредување на видовите како и за подобро разбирање на нивната подготвеност дали да продолжат со миграцијата. Прстените содржат врежан референтен код кој овозможува секоја птица да биде посебно идентификувана доколку биде повторно фатена.

„Секогаш велиме дека нашите станици за птичјо прстенување се места каде што птиците можат да добијат бесплатен црногорски пасош, без стрес или барање за виза. Сакаме да направиме да се чувствуваат сигурно и да им обезбедиме соодветна заштита,“ низ смеа раскажува Невена. Таа објаснува дека најважната цел на птичјото прстенување е заштита на живеалиштата на птиците. Кога „CZIP“ има информации за миграциите, нивните научници можат да одредат каде птиците почиваат, јадат или се вгнездуваат; преземајќи неопходни акции за лобирање за заштита на нивните живеалишта.

„Сакавме науката да ја направиме достапна за граѓаните така што секој би можел да учествува, да придонесе и, истовремено, да научи нешто ново.“

Доближувајќи ја науката до децата

Досега, проектот инволвирал стотици ученици и возрасни ширум Црна Гора во активностите за птичјо прстенување. „Преку овој проект се обидуваме да се фокусираме, главно, на младите и во голема мера работиме со ученици, бидејќи во училиштата во Црна Гора има недостаток на еколошки презентации и децата не добиваат доволно образование на овие теми; па, затоа, се трудиме да имаме колку е можно повеќе работилници,“ вели Невена. „Сакавме науката да ја направиме достапна за граѓаните така што секој би можел да учествува, да придонесе и, истовремено, да научи нешто ново.“

„Поддршката на ЕУ е неопходна за овој проект затоа што без нејзините фондови не би можеле да ја добиеме потребната опрема, да ангажираме лиценцирани лица за птичјо прстенување, ниту, пак, да овозможиме транспорт и сместување за стотици деца и други граѓани кои учествуваа во активностите за птичјо прстенување. “

За проектот

Целите на проектот „BIOVAL“  (Вредности за биодиверзитет), финансиран од ЕУ, се подигнување на свеста на граѓаните за заштита на природата, поддршка за контрола на биодиверзитетот и промена на однесувањето на граѓаните; вклучувајќи ги децата и нивните наставници.

Главните активности вклучуваат развој и дистрибуција на едукативен и промотивен материјал; настани како, на пример, изложби, теренски патувања, расчистување, садење и други; организирање школски работилници, училишта на отворено, кампови за млади истражувачи, натпревари и квизови за биодиверзитет. За овој проект, ЕУ обезбеди поддршка во вредност од преку 80000 евра. Целосното траење на проектот е 18 месеци.

Активностите за птичјо прстенување на „CZIP“ кои ја инволвираат јавноста се имплементираат како дел од проектот „BIOVAL“  (Вредности за биодиверзитет); финансиран од ЕУ. Инволвирањето граѓани во активностите за птичјо прстенување подразбира и дополнителни трошоци; како, на пример, за транспорт. Невена објаснува: „Поддршката на ЕУ е неопходна за овој проект затоа што без нејзините фондови не би можеле да ја добиеме потребната опрема, да ангажираме лиценцирани лица за птичјо прстенување, ниту, пак, да овозможиме транспорт и сместување за стотици деца и други граѓани кои учествуваа во активностите за птичјо прстенување. “

Дополнителна проектна активност на „BIOVAL“ е „Bubo Night“ кој овозможува собирање податоци за големиот ушест був („Бубо бубо“); користејќи методологија која вклучува ноќна посета на однапред избрани локации, слушање на звуците кои ги прави бувот и забележување на клучните податоци во посебен формат. Невена вели: „Се надеваме дека ќе продолжиме со слични проекти и активности. Овој проект веќе имаше позитивно влијание врз подигнување на свеста на граѓаните; особено децата, за заштита на животната средина и живеалиштата на птиците.“